Tóm tắt trong năm phút
Mặt trận phía Đông trong Thế chiến I là tuyến giao tranh dài giữa Đức và Áo-Hung (khối Liên minh Trung tâm) với Nga. Khác với chiến hào ở Mặt trận phía Tây, tuyến này chạy qua đồng bằng, rừng và đầm lầy, từ biển Baltic xuống gần Biển Đen, nên các đạo quân vẫn có thể cơ động, bao vây và tiêu diệt nhau. Mặt trận mở ra vào tháng 8 năm 1914, khi Nga tiến vào vùng Đông Phổ của Đức và bị đánh tan tại Tannenberg. Nó khép lại khi nước Nga cách mạng ký Hòa ước Brest-Litovsk ngày 3 tháng 3 năm 1918.
Bài này là một phần của bài tổng quan Thế chiến I (1914–1918): Nguyên nhân, diễn biến và hậu quả. Ở đây chúng ta theo dõi cuộc chiến phía đông từ đầu đến cuối.
Vì sao Mặt trận phía Đông khác biệt
Kế hoạch chiến tranh của Đức dựa vào việc Nga sẽ chậm chạp. Kế hoạch Schlieffen đưa phần lớn quân Đức sang phía tây để nhanh chóng đánh bại Pháp, chỉ để lại một đạo quân, tức Tập đoàn quân số 8, canh giữ Đông Phổ. Các nhà hoạch định cho rằng Nga cần nhiều tuần mới tập trung xong lực lượng. Nhưng Nga hành động nhanh hơn dự kiến, một phần để giúp đồng minh Pháp, và hai đạo quân Nga đã vượt biên giới vào tháng 8 năm 1914.
Địa lý làm thay đổi tất cả. Mặt trận dài hơn nhiều so với mặt trận ở Pháp và Bỉ, trong khi mỗi dặm có ít binh lính và ít đường sắt hơn. Không thể dồn đầy chiến hào và đại bác ở mọi nơi, nên đột phá là điều có thể xảy ra và cả đạo quân có thể bị cô lập. Cái giá cũng rất nặng: tiếp tế kém, mùa đông khắc nghiệt, và riêng Nga thì thiếu súng trường lẫn đạn pháo. Hãy so sánh với thế giằng co được mô tả trong Mặt trận phía Tây.
Tannenberg, tháng 8 năm 1914
Tập đoàn quân số 1 của Nga dưới quyền Paul von Rennenkampf tiến vào từ phía đông, còn Tập đoàn quân số 2 dưới quyền Alexander Samsonov tiến vào từ phía nam. Tập đoàn quân số 8 của Đức, do Maximilian von Prittwitz chỉ huy, giao tranh lần đầu tại Gumbinnen ngày 20 tháng 8 rồi rút lui. Sau đó Prittwitz mất bình tĩnh và nói đến việc lui về sau sông Vistula, tức là bỏ Đông Phổ. Chỉ vài ngày sau ông bị thay bằng Paul von Hindenburg, một viên tướng đã nghỉ hưu, với Erich Ludendorff làm tham mưu trưởng. Những sĩ quan như Max Hoffmann đã bắt đầu vạch ra một kế hoạch táo bạo hơn.
Người Đức dùng đường sắt để điều quân nhanh, và họ đọc được nhiều bức điện vô tuyến của Nga vì chúng được gửi đi mà không mã hóa. Họ nhận ra Rennenkampf chậm trễ trong việc hỗ trợ Samsonov. Họ chỉ để một lớp che chắn mỏng trước Tập đoàn quân số 1, rồi vòng hai cánh ôm lấy Tập đoàn quân số 2. Từ ngày 26 đến 30 tháng 8, gần Allenstein và Hohenstein, Tập đoàn quân số 2 của Nga bị bao vây giữa rừng và đầm lầy. Khoảng 92.000 lính Nga bị bắt làm tù binh, và hàng chục nghìn người khác thiệt mạng hoặc bị thương. Samsonov tự sát. Tổn thất của Đức nhỏ hơn nhiều.
Hindenburg đặt tên trận đánh là Tannenberg theo một ngôi làng gần đó, nơi năm 1410 các Hiệp sĩ Teutonic từng bị lực lượng Ba Lan và Litva đánh bại. Ông cho rằng chiến thắng ngay tại nơi ấy đã trả xong món nợ cũ. Từ ngày 9 đến 14 tháng 9, trong trận hồ Masuria lần thứ nhất, quân Đức đẩy nốt Tập đoàn quân số 1 của Nga ra khỏi Đông Phổ. Hindenburg và Ludendorff trở thành anh hùng dân tộc, và danh tiếng ấy về sau giúp họ lên nắm quyền điều hành nỗ lực chiến tranh của Đức. Tannenberg không kết thúc cuộc chiến ở phía đông, nhưng nó cứu được Đông Phổ và làm suy sụp nghiêm trọng niềm tin của quân Nga.
Áo-Hung tại Galicia
Ở phía nam, diễn biến còn tệ hơn đối với khối Liên minh Trung tâm. Áo-Hung phải đánh cùng lúc cả Serbia và Nga, và tổng tham mưu trưởng Franz Conrad von Hötzendorf đã mở các cuộc tấn công vào vùng Ba Lan thuộc Nga. Các đạo quân Nga phản công trong trận Galicia hồi tháng 8 và tháng 9 năm 1914. Quân đội Áo-Hung mất một số lượng khổng lồ sĩ quan và binh lính đã qua huấn luyện, và bỏ Lemberg (nay là Lviv) vào đầu tháng 9.
Pháo đài Przemyśl bị quân Nga cô lập và cầm cự suốt mùa đông. Nó đầu hàng ngày 22 tháng 3 năm 1915, với đồn trú hơn 100.000 người. Cuộc giao tranh trên dãy Carpathian vào mùa đông gây ra nhiều cái chết vì giá rét và bệnh tật hơn là vì đạn. Từ lúc này, Đức phải liên tục giúp đỡ đồng minh yếu hơn của mình.
1915: Gorlice-Tarnów và cuộc Đại triệt thoái
Năm 1915, Đức quyết định đánh bật Nga trở lại. Vào tháng 5, quân Đức và Áo-Hung tấn công tại Gorlice và Tarnów ở Galicia, sau một đợt pháo kích ngắn nhưng cực kỳ dữ dội. Phòng tuyến Nga bị phá vỡ, còn pháo Nga có rất ít đạn để đáp trả. Quân Nga rút lui trong cuộc mà người ta gọi là Đại triệt thoái. Họ mất Galicia, rồi Ba Lan (Warsaw thất thủ ngày 5 tháng 8 năm 1915), cùng một phần Litva và Courland. Trên đường rút, họ đốt phá mùa màng và đẩy nhiều thường dân về phía đông, gây ra một cuộc khủng hoảng tị nạn.
Tháng 9 năm 1915, Sa hoàng Nikolai II trực tiếp nắm quyền chỉ huy quân đội. Điều này buộc chính Sa hoàng phải chịu trách nhiệm cho mọi thất bại về sau, và để chính quyền ở Petrograd rơi vào những bàn tay yếu hơn. Quân đội Nga vẫn tồn tại, vì người Đức không thể bao vây nó như đã làm ở Tannenberg, nhưng nó đã kiệt sức.
1916: Chiến dịch Brusilov
Bước đi lớn tiếp theo đến từ phía Nga. Tháng 6 năm 1916, tướng Aleksei Brusilov tấn công phòng tuyến Áo-Hung ở phía tây nam. Thay vì dồn toàn bộ lực lượng vào một điểm, ông tấn công tại nhiều điểm dọc một mặt trận rộng, khiến quân phòng thủ không biết phải điều viện binh đến đâu. Quân đội Áo-Hung chịu tổn thất rất nặng, còn Nga chiếm được đất ở Galicia và Bukovina.
Hệ quả lan xa hơn nhiều so với phía đông. Đức phải rút các sư đoàn khỏi Mặt trận phía Tây, làm giảm áp lực lên Verdun, còn Áo-Hung rút quân khỏi cuộc chiến với Ý. Sau đó Romania gia nhập phe Hiệp ước vào tháng 8 năm 1916 với hy vọng giành thêm đất, nhưng các lực lượng Đức, Áo-Hung và Bulgaria đã tràn qua nước này, và Bucharest thất thủ vào tháng 12. Chiến dịch Brusilov làm Áo-Hung suy yếu vĩnh viễn, nhưng Nga cũng mất một số lượng người khổng lồ, và chiến dịch lụi dần vào mùa thu. Để xem bức tranh rộng hơn của năm đó, hãy đọc Những trận đánh then chốt Thế chiến I: Marne, Verdun, Somme, Gallipoli.
1917–1918: cách mạng và Brest-Litovsk
Đến năm 1917, nước Nga phải đối mặt với thiếu lương thực, giá cả tăng vọt và thương vong khổng lồ. Vào tháng 3 năm 1917 (tháng 2 theo lịch cũ của Nga), các cuộc bãi công và binh biến ở Petrograd buộc Nikolai II thoái vị. Chính phủ Lâm thời chọn ở lại cuộc chiến, và vào mùa hè đã mở thêm một chiến dịch tấn công. Chiến dịch thất bại, và kỷ luật trong quân đội sụp đổ. Tháng 11 năm 1917, những người Bolshevik do Lenin lãnh đạo nắm quyền, hứa hẹn hòa bình.
Một hiệp định đình chiến được ký vào tháng 12 năm 1917, và các cuộc đàm phán hòa bình bắt đầu tại Brest-Litovsk. Khi phía Nga từ chối điều kiện của Đức, Đức tiếp tục tiến quân vào tháng 2 năm 1918 và tiến lên gần như không gặp kháng cự. Hòa ước Brest-Litovsk được ký ngày 3 tháng 3 năm 1918. Nga nhượng Ba Lan và vùng Baltic, đồng thời chấp nhận ảnh hưởng của Đức ở Ukraine và các vùng đất khác. Đức giờ có thể chuyển nhiều sư đoàn sang phía tây cho các cuộc tấn công năm 1918, dù vẫn phải giữ lực lượng lớn ở phía đông để kiểm soát những gì đã chiếm được.
Hòa ước này không tồn tại lâu. Sau Hiệp định đình chiến ngày 11 tháng 11 năm 1918, Đức phải từ bỏ những gì đã giành được ở phía đông.
Vì sao điều này quan trọng
Mặt trận phía Đông góp phần phá hủy ba đế quốc. Nga sụp đổ vào cách mạng rồi nội chiến. Áo-Hung, vốn nhờ sự hậu thuẫn của Đức mới còn sống, tan rã năm 1918. Đức thua cuộc chiến. Những quốc gia mới, trong đó có Ba Lan, Tiệp Khắc và các nước Baltic, xuất hiện trên bản đồ. Nhiều đường biên giới và xung đột về sau ở Trung và Đông Âu có gốc rễ từ những năm này. Mặt trận này cũng cho thấy chiến tranh tổng lực có thể tàn phá một xã hội đến mức nào, ngay cả khi không có chiến hào như ở phía tây.
Các kỳ thi thường hỏi gì
- Kế hoạch Schlieffen: hãy chuẩn bị cho câu hỏi vì sao Đức để lại ít quân ở phía đông và vì sao việc Nga huy động nhanh lại quan trọng.
- Tannenberg (26–30 tháng 8 năm 1914): cần nắm Hindenburg và Ludendorff, việc bao vây Tập đoàn quân số 2 của Samsonov, và việc Đức dùng đường sắt cùng các bức điện vô tuyến bị chặn bắt.
- Đối chiếu với phía tây: chiến tranh cơ động ở phía đông so với thế giằng co chiến hào ở phía tây, cùng các lý do (không gian rộng, ít quân trên mỗi dặm).
- Việc Nga rút lui: nối liền thất bại quân sự, tình trạng thiếu thốn và các cuộc cách mạng năm 1917, rồi đến các điều khoản của Brest-Litovsk.
- Ý nghĩa theo kiểu bài thi AP: cuộc chiến hai mặt trận làm Đức kiệt sức, và sự sụp đổ của Nga đã thay đổi diễn biến năm cuối của cuộc chiến.
Đọc tiếp
- Mặt trận phía Tây: cuộc chiến chiến hào thường được đem ra so sánh với Mặt trận phía Đông.
- Những trận đánh then chốt Thế chiến I: Marne, Verdun, Somme, Gallipoli: các trận lớn ở phía tây và những nơi khác đã định hình năm 1916.
- Chủ nghĩa quân phiệt là gì? Nó dẫn đến Thế chiến I như thế nào: các kế hoạch huy động quân như của Nga và Đức đã đẩy châu Âu vào chiến tranh ra sao.
- Thế chiến I (1914–1918): Nguyên nhân, diễn biến và hậu quả: bài tổng quan đầy đủ về cuộc chiến.
