Tóm tắt trong năm phút
Vụ Dreyfus là một cuộc khủng hoảng pháp lý và chính trị ở Pháp kéo dài từ năm 1894 đến năm 1906. Alfred Dreyfus, một đại úy pháo binh gốc Do Thái, bị kết án vì bán bí mật quân sự cho Đức. Ông vô tội. Khi bằng chứng về kẻ phản bội thật xuất hiện, giới chỉ huy quân đội chọn bảo vệ thể diện của tổ chức thay vì sửa lại bản án, và cuộc đấu tranh giải cứu Dreyfus trở thành cuộc tranh luận của cả quốc gia về công lý, quân đội và chủ nghĩa bài Do Thái.
- 1894: Dreyfus bị kết án dựa trên những chứng cứ yếu và bị đày ra đảo Quỷ (Devil’s Island).
- 1896–1898: Đại tá Picquart tìm ra người nhiều khả năng là tác giả thật, thiếu tá Esterhazy, nhưng quân đội bao che cho y, và Émile Zola đăng bài “J’accuse…!” (Tôi buộc tội).
- 1899: Tòa án quân sự thứ hai ở Rennes lại kết án Dreyfus, rồi tổng thống ân xá cho ông.
- 1906: Tòa phá án, cơ quan xét xử phúc thẩm cao nhất của Pháp, minh oan hoàn toàn cho ông.
Vụ việc là một trong những thời khắc gay gắt nhất trong câu chuyện về chủ nghĩa dân tộc được kể ở chuyên mục châu Âu thế kỷ 19 của chúng tôi. Nó cho thấy điều gì xảy ra khi lòng tự hào dân tộc, nỗi sợ kẻ thù và định kiến cũ gặp một nhà nước tự nhận vận hành bằng pháp luật.
Vì sao vụ việc xảy ra
Bại trận và những tỉnh bị mất. Pháp thua trong cuộc chiến tranh Pháp–Phổ năm 1870–71. Đế quốc Đức mới, xây dựng quanh Phổ và do Bismarck điều hành, đã chiếm vùng Alsace và một phần Lorraine. Từ đó nảy sinh nỗi sợ sâu sắc về gián điệp Đức và khát vọng trả thù. Quân đội được xây dựng lại trở thành biểu tượng của niềm tự hào dân tộc, và việc chỉ trích quân đội bị nhiều người coi là thiếu yêu nước.
Một nền Cộng hòa chia rẽ. Nền Cộng hòa thứ Ba ra đời từ thất bại đó và từ cuộc xung đột nội chiến đẫm máu của Công xã Paris năm 1871. Vào thập niên 1890, nền cộng hòa vẫn đối mặt với các đối thủ theo phái quân chủ, Công giáo và dân tộc chủ nghĩa, còn những bê bối tài chính làm giảm lòng tin vào các chính trị gia. Phe bảo thủ thường xem quân đội là trụ cột đứng trên chính trị đảng phái. Phe cộng hòa và cánh tả muốn quân đội phải chịu trách nhiệm trước chính phủ do dân bầu.
Chủ nghĩa bài Do Thái. Cuốn sách La France juive (Nước Pháp Do Thái) năm 1886 của nhà báo Édouard Drumont và tờ báo La Libre Parole của ông đã lan truyền quan niệm rằng người Do Thái là những kẻ ngoại lai không trung thành. Dreyfus xuất thân từ một gia đình Do Thái ở Alsace đã giữ quốc tịch Pháp sau năm 1871, và ông là một trong số rất ít sĩ quan Do Thái ở Bộ Tổng tham mưu. Với những người vốn đã sẵn nghi ngờ người Do Thái, ông là mục tiêu dễ dàng.
Diễn biến vụ việc
1894: một mảnh giấy bị xé và vụ bắt giữ chóng vánh
Tháng 9 năm 1894, cơ quan phản gián Pháp thu được một bức thư không ký tên, về sau gọi là bordereau (bản kê). Thư liệt kê các tài liệu quân sự được đề nghị gửi cho tùy viên quân sự Đức ở Paris. Quân đội tìm tác giả trong số các sĩ quan Bộ Tổng tham mưu, và nghi ngờ rơi vào Dreyfus. Nét chữ của ông hơi giống, và ông là một người Do Thái ngoại lai trong một giới bảo thủ. Ông bị bắt ngày 15 tháng 10. Các chuyên gia giám định chữ viết bất đồng với nhau, Dreyfus giàu có, và các điều tra viên không tìm ra động cơ.
Phiên tòa án quân sự tháng 12 năm 1894 tuyên ông có tội với số phiếu nhất trí. Các thẩm phán còn được xem một hồ sơ mật mà phía bào chữa không bao giờ được thấy, một vi phạm nghiêm trọng đối với quyền được xét xử công bằng. Ngày 5 tháng 1 năm 1895, Dreyfus bị tước quân hàm công khai trong sân Trường Quân sự (École Militaire) ở Paris, trong khi ông hô lớn rằng mình vô tội. Sau đó ông bị đưa tới đảo Quỷ, một hòn đảo tù nhỏ ngoài khơi Guyane thuộc Pháp, nơi ông sống cô lập khắc nghiệt hơn bốn năm.
1896: Picquart tìm ra nghi phạm khác
Năm 1895, trung tá Georges Picquart nhận quyền phụ trách bộ phận tình báo của quân đội. Năm 1896, ông gặp bằng chứng chỉ về thiếu tá Ferdinand Walsin Esterhazy, một sĩ quan nợ nần chồng chất và có liên lạc với tùy viên Đức. Chữ viết của Esterhazy khớp với bức bordereau. Picquart báo cáo cấp trên, nhưng họ không muốn mở lại một vụ án mà quân đội coi là đã khép lại, và ông bị điều sang Tunisia. Trong lúc đó, thiếu tá Hubert-Joseph Henry, người từng tham gia vụ án gốc, đã làm giả một bức thư để củng cố hồ sơ chống lại Dreyfus.
1897–1898: vụ án bùng nổ
Anh trai của Dreyfus là Mathieu không bao giờ ngừng vận động. Tháng 11 năm 1897, ông công khai nêu tên Esterhazy, và phó chủ tịch Thượng viện Auguste Scheurer-Kestner đứng ra ủng hộ chính nghĩa này. Một tòa án quân sự xét xử Esterhazy vào tháng 1 năm 1898 và tuyên trắng án sau một cuộc nghị án rất ngắn.
Hai ngày sau, ngày 13 tháng 1, nhà văn Émile Zola công bố một bức thư ngỏ gửi Tổng thống Félix Faure trên trang nhất tờ báo L’Aurore. Nhan đề “J’accuse…!” do tổng biên tập Georges Clemenceau chọn. Zola nêu tên những sĩ quan mà theo ông đã che giấu sự thật, và buộc tội tòa án quân sự đã tha bổng một kẻ có tội theo lệnh cấp trên. Ông bị truy tố tội phỉ báng, bị kết án vào tháng 2 năm 1898, và sang Anh để tránh phải ngồi tù. Các nhà văn, nhà khoa học và giáo viên ký kiến nghị đòi xét xử lại, và từ “giới trí thức” (intellectuals) bắt đầu đi vào ngôn ngữ chính trị. Cùng lúc đó, các cuộc bạo loạn bài Do Thái nổ ra ở nhiều thành phố của Pháp.
1898: kẻ làm giả bị vạch mặt
Tháng 7 năm 1898, bộ trưởng Chiến tranh Godefroy Cavaignac đọc trước Hạ viện các tài liệu như bằng chứng Dreyfus có tội. Một trong số đó là bức thư giả của Henry. Một sĩ quan kiểm tra hồ sơ nhận ra giả mạo, và Henry thú nhận ngày 30 tháng 8. Ông bị bắt và tự sát vào hôm sau. Vụ án chống Dreyfus mất chỗ dựa chính. Esterhazy trốn ra nước ngoài và sau đó thừa nhận chính mình đã viết bức bordereau.
1899: Rennes và lệnh ân xá
Tháng 6 năm 1899, Tòa phá án, tòa phúc thẩm cao nhất của Pháp, hủy bản án năm 1894 và ra lệnh xử lại tại tòa án quân sự Rennes. Dreyfus từ đảo Quỷ trở về gầy yếu và đau ốm. Vào tháng 9, các thẩm phán Rennes lại tuyên ông có tội, với tỷ lệ năm phiếu thuận hai phiếu chống, nhưng có “tình tiết giảm nhẹ”, và phạt mười năm tù. Phán quyết này bị đông đảo người trong và ngoài nước Pháp coi là bất công. Tổng thống Émile Loubet ân xá cho Dreyfus mười ngày sau đó. Kiệt sức, ông chấp nhận, và tiếp tục đấu tranh để được minh oan hoàn toàn.
1906: tên tuổi được rửa sạch
Ngày 12 tháng 7 năm 1906, Tòa phá án hủy phán quyết Rennes mà không yêu cầu xử lại, kết luận rằng lời buộc tội không có căn cứ. Dreyfus được phục hồi quân tịch với cấp thiếu tá và nhận Bắc đẩu bội tinh (Legion of Honour) ngày 21 tháng 7. Picquart cũng được phục chức và thăng cấp, sau này làm bộ trưởng Chiến tranh. Dreyfus trở lại phục vụ trong Thế chiến thứ nhất và qua đời năm 1935.
Những nhân vật chính
- Alfred Dreyfus (1859–1935): viên đại úy pháo binh đến từ Alsace bị kết án oan.
- Mathieu Dreyfus: anh trai ông, người dẫn đầu chiến dịch của gia đình.
- Ferdinand Walsin Esterhazy: sĩ quan về sau được xác định là người viết bức bordereau.
- Georges Picquart: người đứng đầu tình báo đã tìm ra bằng chứng và bị trừng phạt vì điều đó.
- Hubert-Joseph Henry: sĩ quan làm giả chứng cứ và tự sát sau khi thú nhận.
- Émile Zola: nhà văn có bức thư ngỏ đã đưa vụ án ra trước công chúng.
- Georges Clemenceau: tổng biên tập tờ L’Aurore và sau này là thủ tướng.
Điều gì đã thay đổi
Vụ việc chia nước Pháp thành phe ủng hộ Dreyfus (Dreyfusard), đặt quyền cá nhân và sự thật lên trước, và phe chống Dreyfus, đặt danh dự quân đội và sự đoàn kết quốc gia lên trước. Nhiều tổ chức mới ra đời từ cuộc đấu tranh này. Hội Nhân quyền (Human Rights League) được thành lập năm 1898 để bảo vệ các quyền tự do dân sự, trong khi các nhóm dân tộc chủ nghĩa, trong đó có nhóm quanh Action française, tận dụng cuộc tranh cãi để tấn công nền Cộng hòa và người Do Thái.
Các chính trị gia cộng hòa bước ra khỏi cuộc khủng hoảng với quyết tâm đặt quân đội dưới sự kiểm soát của dân sự. Giáo hội Công giáo bị nhiều người cho là đứng về phía chống Dreyfus, và cảm nhận đó góp phần thúc đẩy việc thông qua đạo luật năm 1905 tách giáo hội khỏi nhà nước. Vụ án cũng cho thấy bí mật nhà nước có thể bị dùng để chối bỏ một phiên tòa công bằng, và trở thành ví dụ kinh điển về sự che đậy của thể chế và định kiến. Chủ nghĩa bài Do Thái không biến mất, nhưng nền Cộng hòa đã chứng minh rằng tòa án của mình rốt cuộc có thể sửa một bất công.
Các kỳ thi thường hỏi gì
- Mốc thời gian và thứ tự: 1894 bị kết án, 1898 “J’accuse…!”, 1899 Rennes và lệnh ân xá, 1906 được minh oan hoàn toàn.
- Ý nghĩa (kiểu AP): vụ việc phơi bày căng thẳng của nền Cộng hòa thứ Ba giữa chủ nghĩa dân tộc, quân đội, Giáo hội và các lý tưởng cộng hòa như thế nào.
- Nguyên nhân: bại trận năm 1871, mất Alsace, nỗi sợ gián điệp và chủ nghĩa bài Do Thái trong chính trị.
- Vai trò của báo chí và giới trí thức: bức thư của Zola và các tờ báo đại chúng thập niên 1890.
- Hệ quả: dân sự kiểm soát quân đội, việc tách giáo hội khỏi nhà nước năm 1905 và nền chính trị phân cực.
Đọc tiếp
- Châu Âu thế kỷ 19: Cách mạng, chủ nghĩa dân tộc và thống nhất: bức tranh rộng hơn về cách chủ nghĩa dân tộc định hình lại lục địa.
- Công xã Paris (1871): cuộc xung đột nội bộ đánh dấu những năm đầu của nền Cộng hòa.
- Otto von Bismarck: Vị Tể tướng Sắt: chính khách đã xây dựng Đế quốc Đức mà nước Pháp e sợ.
- Phổ: Từ vương quốc đến hạt nhân của nước Đức: quốc gia chiến thắng trong cuộc chiến năm 1871 và chiếm Alsace.
