Tóm tắt trong năm phút: chiến tranh Mỹ – Tây Ban Nha
Chiến tranh Mỹ – Tây Ban Nha là cuộc xung đột ngắn giữa Hoa Kỳ và Tây Ban Nha vào năm 1898, chủ yếu nổ ra vì Cuba. Hoa Kỳ thắng nhanh ở cả hai đầu thế giới. Hải quân Mỹ tiêu diệt các hạm đội Tây Ban Nha ở vịnh Manila và ngoài khơi Santiago de Cuba, còn lục quân Mỹ, được quân nổi dậy Cuba hỗ trợ, buộc Santiago phải đầu hàng. Trong hòa ước ký tại Paris vào tháng 12 năm 1898, Tây Ban Nha từ bỏ Cuba và giao Puerto Rico, Guam cùng Philippines cho Hoa Kỳ.
Cuộc chiến chấm dứt phần còn lại của đế quốc Tây Ban Nha ở châu Mỹ và biến Hoa Kỳ thành một cường quốc có lãnh thổ ở vùng Caribe và Thái Bình Dương. Nó cũng mở ra một cuộc xung đột khó khăn hơn, vì người Philippines vốn đã chiến đấu chống Tây Ban Nha không chịu chấp nhận một chủ nhân mới. Bài viết này theo dõi cuộc chiến từ cuộc nổi dậy ở Cuba, qua vụ tàu USS Maine bị đánh chìm, đến hiệp ước và hệ quả của nó. Đây là một phần của chuyên mục Nước Mỹ thế kỷ 19: Mở rộng, Nội chiến và Thời đại Mạ vàng.
Vì sao chiến tranh nổ ra
Cuộc nổi dậy ở Cuba
Đến thập niên 1820, Tây Ban Nha đã mất phần lớn đế quốc ở châu Mỹ, nhưng vẫn giữ Cuba và Puerto Rico. Cuba giàu đường và thuốc lá, và người dân đảo này từng nổi dậy trước đó. Cuộc nổi dậy mới nhất bắt đầu vào tháng 2 năm 1895. José Martí, một trong các lãnh đạo, tử trận vào tháng 5 năm đó, nhưng các tướng như Máximo Gómez và Antonio Maceo vẫn tiếp tục chiến đấu. Quân nổi dậy đốt các cánh đồng mía và nhà máy để khiến việc cai trị của Tây Ban Nha trở nên quá tốn kém, còn Tây Ban Nha đáp lại bằng cách gửi thêm quân.
Chính sách tái tập trung
Năm 1896, Tây Ban Nha cử tướng Valeriano Weyler sang Cuba. Ông dồn các gia đình nông thôn vào những thị trấn có công sự để quân nổi dậy không tìm được lương thực hay chỗ trú. Các thị trấn này thiếu thức ăn và gần như không có vệ sinh, nên đói và bệnh tật giết chết rất nhiều thường dân; các nhà sử học ước tính con số vượt xa một trăm nghìn người. Tin tức về những trại này đến được nước Mỹ và khiến nhiều người Mỹ quay sang chống Tây Ban Nha.
Báo chí và dư luận
Ở New York, tờ World của Joseph Pulitzer và tờ Journal của William Randolph Hearst giành độc giả bằng những dòng tít khổng lồ về Cuba. Lối đưa tin giật gân này được gọi là báo chí vàng (yellow journalism). Phần lớn nỗi đau được kể là có thật, dù một số câu chuyện bị phóng đại hoặc sai. Nhiều người Mỹ cũng cảm thấy người Cuba xứng đáng có nền độc lập như mười ba thuộc địa từng giành được từ Anh.
Lợi ích kinh doanh và tư tưởng bành trướng
Cũng có những lợi ích thực tế. Các nhà đầu tư Mỹ có vốn trong ngành đường của Cuba, và giao tranh làm gián đoạn thương mại. Đến thập niên 1890, nhiều người Mỹ còn cho rằng biên cương phía tây đã khép lại và đất nước cần thị trường ở nước ngoài. Nhà viết về hải quân Alfred Thayer Mahan lập luận rằng các cường quốc cần hạm đội mạnh và căn cứ ở hải ngoại. Theodore Roosevelt, khi đó là Thứ trưởng Hải quân, đồng tình, và Hải quân đã vạch sẵn kế hoạch tấn công Philippines thuộc Tây Ban Nha nếu chiến tranh xảy ra.
Hai tổng thống Grover Cleveland và William McKinley đều cố tránh chiến tranh. Tây Ban Nha triệu hồi Weyler vào cuối năm 1897 và đề nghị trao cho Cuba quyền tự trị hạn chế, nhưng quân nổi dậy muốn độc lập hoàn toàn.
Vụ tàu Maine và con đường dẫn đến chiến tranh
Tháng 1 năm 1898, McKinley điều tàu chiến USS Maine đến Havana, về danh nghĩa là để bảo vệ người Mỹ ở đó. Ngày 9 tháng 2, một bức thư riêng của công sứ Tây Ban Nha tại Washington, Enrique Dupuy de Lôme, bị đăng trên tờ Journal. Trong thư, ông gọi McKinley là yếu đuối, và ông đã từ chức.
Đêm 15 tháng 2, tàu Maine phát nổ trong cảng Havana và chìm. Khoảng 260 thủy thủ thiệt mạng. Cuộc điều tra của Hải quân Mỹ vào tháng 3 kết luận một quả thủy lôi bên ngoài đã làm nổ các kho đạn, còn cuộc điều tra của Tây Ban Nha đổ cho một tai nạn bên trong. Các nghiên cứu sau này, trong đó có nghiên cứu do Đô đốc Hyman Rickover dẫn đầu năm 1976, nghiêng về giả thuyết cháy hầm than bên trong tàu, dù nguyên nhân vẫn còn tranh cãi. Không có bằng chứng nào cho thấy chính phủ Tây Ban Nha ra lệnh tấn công. Dù vậy, khẩu hiệu "Hãy nhớ tàu Maine!" vẫn lan khắp nước Mỹ.
Ngày 11 tháng 4, McKinley xin Quốc hội quyền sử dụng vũ lực. Ngày 19 tháng 4, Quốc hội thông qua một nghị quyết chung tuyên bố Cuba tự do và độc lập, yêu cầu Tây Ban Nha rút đi và cho phép sử dụng lục quân và hải quân. Tu chính án Teller bổ sung rằng Hoa Kỳ không có ý định chiếm Cuba. Tây Ban Nha cắt quan hệ ngoại giao vào ngày 21 tháng 4, và ngày 25 tháng 4 Quốc hội tuyên chiến, với ngày hiệu lực lùi về 21 tháng 4.
Chiến sự ở Thái Bình Dương và Caribe
Vịnh Manila, ngày 1 tháng 5
Đòn đầu tiên giáng xuống ở châu Á. Hải đội Á châu của准tướng hải quân George Dewey rời Hồng Kông, tiến vào vịnh Manila trong bóng tối và lúc rạng sáng ngày 1 tháng 5 tấn công hải đội cũ hơn của Tây Ban Nha do Đô đốc Patricio Montojo chỉ huy. Các tàu Tây Ban Nha bị tiêu diệt, còn phía Mỹ chỉ có rất ít người chết. Nhưng Dewey không có bộ binh để chiếm Manila nên phải chờ. Trong lúc đó, nhà cách mạng Philippines đang lưu vong Emilio Aguinaldo trở về vào tháng 5, tuyên bố độc lập ngày 12 tháng 6, và quân Philippines bao vây thành phố.
Santiago de Cuba, tháng 6 và tháng 7
Lục quân Mỹ nhỏ và chuẩn bị kém, phải dựa vào quân tình nguyện. Dù vậy, lực lượng của tướng William Shafter vẫn đổ bộ gần Daiquirí vào cuối tháng 6 và hành quân về Santiago de Cuba. Ngày 1 tháng 7 diễn ra các trận đánh ác liệt ở El Caney và trên cao điểm San Juan. Đội kỵ binh tình nguyện của Roosevelt, mang tên Rough Riders, xung phong lên đồi Kettle cùng các trung đoàn kỵ binh chính quy da đen, gọi là Buffalo Soldiers, trong khi bộ binh chiếm đồi San Juan. Tổn thất rất nặng.
Trên biển, hải đội của Đô đốc Pascual Cervera bị phong tỏa trong cảng Santiago bởi hạm đội Mỹ. Ngày 3 tháng 7, hải đội này cố phá vây và bị tiêu diệt chỉ trong vài giờ. Hạm đội đã mất và thành phố bị bao vây, Santiago đầu hàng ngày 17 tháng 7.
Puerto Rico và hiệp định đình chiến
Ngày 25 tháng 7, tướng Nelson Miles đổ bộ lên Guánica ở miền nam Puerto Rico và gặp rất ít kháng cự. Ngày 12 tháng 8, hai chính phủ ký hiệp định đình chiến tại Washington. Tin tức chưa đến được Manila, và ngày 13 tháng 8 các chỉ huy Mỹ và Tây Ban Nha dàn dựng một trận đánh ngắn, phần lớn đã sắp đặt trước, ở đó để thành phố đầu hàng người Mỹ. Quân Philippines bị giữ bên ngoài, làm sâu thêm mối bất hòa vốn đang lớn dần.
Chưa đến 400 người Mỹ chết trong chiến đấu, nhưng khoảng 2.000 người chết vì bệnh tật, chủ yếu là thương hàn, sốt rét và sốt vàng da.
Hiệp ước Paris
Các cuộc đàm phán hòa bình mở ra ở Paris vào tháng 10, và hiệp ước được ký ngày 10 tháng 12 năm 1898. Tây Ban Nha từ bỏ yêu sách đối với Cuba và nhượng Puerto Rico cùng Guam cho Hoa Kỳ. Philippines được chuyển cho Hoa Kỳ để đổi lấy 20 triệu đô la. Thượng viện phê chuẩn hiệp ước ngày 6 tháng 2 năm 1899 với 57 phiếu thuận và 27 phiếu chống, chỉ nhỉnh hơn một chút so với mức hai phần ba cần thiết.
Cuộc bỏ phiếu diễn ra sau một cuộc tranh luận công khai. Liên đoàn Chống Đế quốc, với các thành viên như Mark Twain và Andrew Carnegie, cho rằng cai trị những dân tộc xa xôi mà không có sự đồng ý của họ đi ngược các nguyên tắc của nước Mỹ. Dù vậy, hiệp ước vẫn được thông qua.
Điều gì đã thay đổi sau đó
Cuba giành độc lập năm 1902 sau một thời gian chịu sự cai trị quân sự của Mỹ. Theo Tu chính án Platt năm 1901, Cuba phải chấp nhận quyền can thiệp của Hoa Kỳ và việc Mỹ giữ một căn cứ hải quân ở vịnh Guantánamo. Puerto Rico nằm dưới quyền cai trị của Mỹ, và Đạo luật Foraker năm 1900 thiết lập chính quyền dân sự ở đây.
Philippines chứng kiến giao tranh giữa quân Mỹ và quân Philippines bắt đầu gần Manila ngày 4 tháng 2 năm 1899. Chiến tranh Philippines – Mỹ chính thức kết thúc năm 1902, dù sự kháng cự vẫn tiếp diễn sau đó và nhiều thường dân đã thiệt mạng.
Tây Ban Nha gọi thất bại này là "Thảm họa 1898". Một nhóm nhà văn và nhà tư tưởng, gọi là Thế hệ '98, đã đặt câu hỏi vì sao đất nước tụt hậu.
Hoa Kỳ mở rộng hải quân, sáp nhập Hawaii cùng năm đó, và năm 1899 gửi các công hàm Mở cửa (Open Door) tới các cường quốc về thương mại với Trung Quốc. Thành tích thời chiến giúp Roosevelt trở thành phó tổng thống năm 1900 và tổng thống năm 1901. John Hay gọi đây là một "cuộc chiến nhỏ tuyệt vời" trong thư gửi Roosevelt, nhưng Philippines hóa ra là một gánh nặng dài và tốn kém.
Các kỳ thi thường hỏi gì
- Nguyên nhân: cuộc nổi dậy giành độc lập ở Cuba, chính sách tái tập trung của Weyler, báo chí vàng, lợi ích kinh tế, tư tưởng bành trướng mới và vụ tàu Maine.
- Mốc thời gian chính: tháng 4 năm 1898 (tuyên chiến), 1 tháng 5 (vịnh Manila), 1–3 tháng 7 (cao điểm San Juan và Santiago), 10 tháng 12 (Hiệp ước Paris).
- Văn bản: Tu chính án Teller (không sáp nhập Cuba) và Tu chính án Platt (hạn chế độc lập của Cuba).
- Ý nghĩa, theo kiểu AP: Hoa Kỳ nổi lên như một cường quốc đế quốc có thuộc địa, và đất nước tranh luận liệu điều đó có phù hợp với lý tưởng lập quốc hay không. Hãy liên hệ với Hawaii, chính sách Mở cửa và Thời đại Cấp tiến.
Một đề luận quen thuộc yêu cầu so sánh các động cơ của người Mỹ: nhân đạo, kinh tế và chiến lược. Bài làm tốt cho thấy cả ba đều có vai trò và giải thích động cơ nào quan trọng nhất ở từng giai đoạn.
Đọc tiếp
- Việc Mỹ sáp nhập Hawaii (1898): bước tiến khác của cùng năm vào Thái Bình Dương, và là phép thử tốt cho tầm với của lập luận bành trướng.
- Thời đại Cấp tiến (thập niên 1890–1920): phong trào cải cách lớn lên cùng sức mạnh nước Mỹ, và nhiệm kỳ tổng thống của Roosevelt.
- Abraham Lincoln là ai?: nhà lãnh đạo Liên bang mà chiến thắng đã làm nên sự trỗi dậy sau này của Hoa Kỳ.
