Tóm tắt trong năm phút
Chiến tranh Phổ – Áo năm 1866 là một cuộc chiến ngắn, trong đó Phổ đánh bại Áo và giành quyền lãnh đạo các quốc gia Đức. Cuộc chiến kéo dài khoảng bảy tuần nên còn được gọi là Chiến tranh Bảy tuần. Thời khắc quyết định là Trận Königgrätz ngày 3 tháng 7 năm 1866.
Kết quả đã vẽ lại bản đồ Trung Âu. Liên bang Đức, khối liên minh lỏng lẻo của các quốc gia Đức lập năm 1815, bị giải thể. Áo bị loại khỏi các vấn đề của nước Đức, còn Phổ xây dựng một Liên bang Bắc Đức mới do mình kiểm soát. Đây là cuộc chiến ở giữa trong ba cuộc chiến dẫn tới Đế quốc Đức năm 1871: đánh Đan Mạch năm 1864, đánh Áo năm 1866 và đánh Pháp năm 1870–71. Để hiểu bối cảnh rộng hơn, hãy xem bài tổng quan Châu Âu thế kỷ 19: Cách mạng, chủ nghĩa dân tộc và thống nhất.
- Phổ và đồng minh: Vương quốc Ý và một số quốc gia miền bắc nước Đức.
- Áo và đồng minh: Bayern, Sachsen, Hannover, Württemberg và hầu hết các quốc gia Đức khác.
- Câu hỏi chính: trong hai cường quốc, bên nào sẽ lãnh đạo người Đức?
- Bên thắng: Phổ.
Nguyên nhân: vì sao Phổ và Áo giao chiến
Hai đối thủ trong cùng một Liên bang
Sau Hội nghị Vienna năm 1815, các vùng đất nói tiếng Đức được gom lại thành Liên bang Đức. Áo giữ vai trò chủ tọa, và hội đồng của liên bang họp tại Frankfurt. Nhưng liên bang này rất yếu: mỗi quốc gia vẫn giữ người đứng đầu và quân đội riêng, và không thể hành động nếu các bên không đồng thuận.
Phổ dần vượt lên ở những lĩnh vực khác. Phổ dẫn đầu Liên minh thuế quan Zollverein, thành lập năm 1834, gắn hầu hết các quốc gia Đức vào một khu vực thương mại chung và để Áo đứng ngoài. Than, sắt và đường sắt của Phổ phát triển nhanh, trong khi Áo phải giữ cho nhiều dân tộc cùng chung một nhà nước, trong đó có người Hungary, người Czech và người Ý. Đến thập niên 1860, câu hỏi vẫn bỏ ngỏ: nước Đức sẽ thống nhất quanh Phổ hay quanh Áo?
Bismarck nắm quyền
Năm 1862, Vua Wilhelm I đang vướng cuộc tranh chấp với nghị viện Phổ về ngân sách quân đội. Ông tìm đến Otto von Bismarck, người sau đó trở thành thủ tướng (minister-president). Bismarck tin rằng vấn đề nước Đức sẽ được giải quyết bằng sức mạnh và ngoại giao, chứ không phải bằng những bài diễn văn. Bạn có thể đọc thêm về ông trong bài Otto von Bismarck: Vị Thủ tướng Sắt.
Tranh chấp Schleswig-Holstein
Mồi lửa trực tiếp là vấn đề Schleswig và Holstein, hai công quốc gắn với vương miện Đan Mạch. Năm 1864, Phổ và Áo cùng đánh Đan Mạch và chiếm cả hai công quốc. Sau đó họ phải quyết định xử lý các vùng đất này ra sao. Theo Công ước Gastein (tháng 8 năm 1865), Phổ quản lý Schleswig còn Áo quản lý Holstein. Đó là một sự sắp đặt tồi, vì Holstein nằm sát lãnh thổ Phổ và cách xa Áo. Bismarck có thể gây ra tranh chấp ở đó bất cứ khi nào ông muốn.
Bismarck chuẩn bị mặt trận ngoại giao
Trước khi đánh Áo, Bismarck lo làm cho Áo không còn bạn bè. Nga, nước mà Phổ đã ủng hộ trong cuộc nổi dậy ở Ba Lan năm 1863, vẫn giữ thái độ thân thiện. Ông gặp Napoléon III của Pháp tại Biarritz vào tháng 10 năm 1865 và khiến vị hoàng đế này hy vọng giữ thế trung lập để đổi lấy những lợi ích có thể có. Ngày 8 tháng 4 năm 1866, Phổ ký liên minh với Ý, nước muốn giành Venetia từ tay Áo. Áo sẽ phải chiến đấu trên hai mặt trận.
Đầu tháng 6 năm 1866, Áo đề nghị hội đồng của Liên bang quyết định tương lai của Holstein. Phổ cho rằng điều này vi phạm thỏa thuận Gastein và đưa quân vào Holstein ngày 7 tháng 6. Ngày 14 tháng 6, hội đồng bỏ phiếu huy động quân liên bang chống Phổ. Phổ tuyên bố Liên bang đã giải thể và tấn công.
Diễn biến
Hai đạo quân, hai cách đánh
Phổ có Bộ Tổng tham mưu do Helmuth von Moltke (Moltke Cả) đứng đầu. Ông dùng đường sắt và điện báo để điều các lực lượng lớn đi nhanh. Phần lớn bộ binh Phổ mang súng kim hỏa Dreyse, loại súng nạp đạn từ khóa nòng, có thể nạp khi đang nằm. Bộ binh Áo vẫn dùng súng nạp đạn từ đầu nòng và thường dựa vào các đợt xung phong lưỡi lê, vốn gây nhiều thương vong trước hỏa lực nhanh hơn. Tuy nhiên, pháo binh Áo rất giỏi. Đạo quân phương Bắc của Áo do Ludwig von Benedek chỉ huy.
Những bước tiến nhanh ở nước Đức
Giữa tháng 6, quân Phổ tiến vào Hannover, Sachsen và Hesse-Kassel. Quân Hannover thắng một trận ở Langensalza ngày 27 tháng 6 nhưng bị bao vây và đầu hàng hai ngày sau đó. Quân Sachsen rút vào Bohemia để hợp nhất với quân Áo. Trong tháng 7, một đạo quân Phổ ở phía tây đánh bại quân Bayern và các lực lượng nam Đức khác qua một loạt trận nhỏ hơn.
Königgrätz, ngày 3 tháng 7 năm 1866
Cuộc chiến được định đoạt ở Bohemia, nay thuộc Cộng hòa Czech. Phổ tiến quân bằng ba đạo quân riêng rẽ, còn Benedek tập hợp lực lượng gần pháo đài Königgrätz. Trận đánh, còn gọi là Sadowa, bắt đầu vào một buổi sáng mưa ngày 3 tháng 7. Hơn 400.000 binh sĩ tham chiến, khoảng 220.000 lính Phổ đối đầu khoảng 215.000 lính Áo và Sachsen, khiến đây là một trong những trận đánh lớn nhất châu Âu cho đến thời điểm đó.
Trong nhiều giờ, Đạo quân thứ nhất của Phổ và Đạo quân sông Elbe ép vào trung tâm và cánh trái của Áo trong giao tranh ác liệt. Buổi chiều, Đạo quân thứ hai dưới quyền Thái tử Friedrich Wilhelm đến sườn phải quân Áo. Phòng tuyến Áo sụp đổ và rút qua sông Elbe. Áo và Sachsen mất khoảng 44.000 người chết, bị thương hoặc bị bắt. Phổ mất khoảng 9.000 người.
Mặt trận phía nam
Áo làm tốt hơn trước Ý. Áo thắng trận bộ binh ở Custoza ngày 24 tháng 6, và hạm đội Áo dưới quyền Wilhelm von Tegetthoff đánh bại hạm đội Ý đông hơn tại Lissa ngày 20 tháng 7. Nhưng những thành công này không bù đắp được thất bại ở Bohemia. Sau chiến tranh, Venetia vẫn được trao cho Ý thông qua sự hòa giải của Pháp.
Hòa bình
Một hòa ước sơ bộ được ký tại Nikolsburg ngày 26 tháng 7, tiếp theo là Hiệp ước Praha ngày 23 tháng 8 năm 1866. Vua Wilhelm và các tướng lĩnh muốn tiến quân vào Vienna và lấy đất của Áo. Bismarck phản đối. Ông muốn Áo bị hạ thấp nhưng không trở thành kẻ thù mãi mãi, và ông đã tính đến cuộc chiến kế tiếp. Áo không mất lãnh thổ nào cho Phổ, ngoài vai trò của mình ở Schleswig-Holstein.
Hệ quả
- Liên bang Đức chấm dứt. Áo chấp nhận việc giải thể và từ bỏ mọi tiếng nói về tương lai các quốc gia Đức.
- Phổ mở rộng. Phổ sáp nhập Hannover, Hesse-Kassel, Nassau, thành phố tự do Frankfurt và Schleswig-Holstein, nối hai nửa phía tây và phía đông thành một nhà nước liền mạch.
- Liên bang Bắc Đức (1867). Các quốc gia phía bắc sông Main hợp nhất dưới sự lãnh đạo của Phổ. Bismarck giữ chức Thủ tướng Liên bang.
- Các quốc gia miền nam tạm thời vẫn độc lập. Bayern, Württemberg, Baden và miền nam Hesse đứng ngoài, nhưng họ ký các liên minh quân sự với Phổ.
- Áo thay đổi. Suy yếu, Áo đạt Thỏa hiệp năm 1867 với Hungary và trở thành Áo-Hung.
- Chính trường Phổ. Sau chiến thắng, nghị viện Phổ thông qua Đạo luật Miễn trách (Indemnity Bill), chấp thuận các khoản chi trước đó của Bismarck và chấm dứt xung đột về ngân sách. Nhiều người theo chủ nghĩa tự do từng chống ông nay quay sang ủng hộ.
- Pháp. Napoléon III không nhận được gì cho việc giữ trung lập, và nhiều người Pháp xem sự trỗi dậy của Phổ là mối đe dọa. Căng thẳng này dẫn tới Chiến tranh Pháp – Phổ (1870–1871).
Những điều đề thi thường hỏi
- Trình tự: chiến tranh với Đan Mạch 1864, Công ước Gastein 1865, Chiến tranh Phổ – Áo 1866, Liên bang Bắc Đức 1867, Chiến tranh Pháp – Phổ 1870–71, Đế quốc Đức 1871.
- Ý nghĩa (kiểu AP): cuộc chiến loại Áo khỏi các vấn đề của nước Đức và thiết lập sự thống trị của Phổ, một bước ngoặt trên con đường tới nhà nước dân tộc theo phương án “tiểu Đức” (kleindeutsch), không có Áo.
- Phương pháp: Bismarck dùng ngoại giao, cô lập đối thủ trước, còn Phổ tận dụng đường sắt, điện báo và súng kim hỏa.
- Liên hệ với Áo-Hung: thất bại góp phần đẩy Áo tới Thỏa hiệp năm 1867.
- Dễ nhầm lẫn: đừng lẫn cuộc chiến này với Chiến tranh Pháp – Phổ, trong đó Phổ đánh Pháp và các quốc gia miền nam nước Đức đứng về phía Phổ.
Đọc tiếp
- Phổ: Từ vương quốc nhỏ đến hạt nhân của nước Đức: quốc gia chiến thắng năm 1866 đã lớn lên từ một vương quốc nhỏ như thế nào.
- Otto von Bismarck: Vị Thủ tướng Sắt: chính khách đã hoạch định cả cuộc chiến lẫn hòa bình.
- Chiến tranh Pháp – Phổ (1870–1871): bước tiếp theo, hoàn tất sự thống nhất nước Đức.
