Afrofuturism trong năm phút
Afrofuturism là một phong trào trong nghệ thuật, âm nhạc, văn học và điện ảnh, tưởng tượng ra những tương lai nơi người da đen hiện diện, dẫn dắt và sáng tạo. Phong trào này cũng nhìn ngược về phía sau: lịch sử sẽ trông thế nào khi chính những người từng bị xóa khỏi nó tự kể lại? Afrofuturism không phải một thể loại với quy tắc chặt chẽ. Đó là cách dùng các công cụ của khoa học viễn tưởng như tàu vũ trụ, du hành thời gian, hành tinh xa lạ để nói về những câu hỏi có thật: ký ức, chủng tộc, quyền lực và tự do.
Thuật ngữ này đến từ nhà phê bình Mark Dery, trong bài tiểu luận “Black to the Future” năm 1993. Ông nhận ra một khoảng trống kỳ lạ. Lịch sử người Mỹ gốc Phi, xét theo nhiều nghĩa, vốn đã là khoa học viễn tưởng: con người bị bắt khỏi quê hương, bị đặt tên mới và bị đẩy vào một thế giới xa lạ. Vậy mà rất ít nhà văn da đen xuất bản truyện khoa học viễn tưởng. Dery đặt câu hỏi vì sao, và trò chuyện với ba người đang trả lời câu hỏi ấy bằng chính tác phẩm của họ: Samuel R. Delany, Greg Tate và Tricia Rose.
Từ đó, cái nhãn này vượt xa bài tiểu luận ban đầu. Ngày nay nó bao trùm tiểu thuyết, jazz, funk, techno, hip-hop, thời trang, truyện tranh và cả phim bom tấn. Nếu muốn nhìn bức tranh rộng hơn về thể loại này trước, bạn hãy bắt đầu với lịch sử của khoa học viễn tưởng.
Ý tưởng bắt nguồn từ đâu
Các ý tưởng này có trước cái tên. Nhà soạn nhạc jazz Sun Ra, tên khai sinh là Herman Poole Blount, sinh năm 1914 tại Birmingham, Alabama, nói với khán giả rằng ông đến từ Sao Thổ. Ông dẫn dắt dàn nhạc Arkestra trong những bộ trang phục không gian lấp lánh và viết nhạc về các hành tinh khác. Trong bộ phim Space Is the Place, quay năm 1972 và ra mắt năm 1974, ông đề nghị người Mỹ da đen một thế giới mới ngoài không gian. Màn trình diễn mang tính vui đùa, nhưng thông điệp thì nghiêm túc: nếu thế giới bạn đang sống không có chỗ cho bạn, bạn có thể tưởng tượng ra một thế giới khác.
Năm 1975, ban nhạc Parliament của George Clinton phát hành Mothership Connection, và sân khấu của họ có một con tàu vũ trụ hạ cánh ngay trước mặt khán giả. Năm 1979, Octavia E. Butler xuất bản Kindred, kể về một phụ nữ hiện đại bị kéo ngược về một đồn điền ở miền Nam nước Mỹ đầu thế kỷ XIX. Về sau, Butler giành giải Hugo cho truyện ngắn vào giữa thập niên 1980, và năm 1995 bà trở thành nhà văn khoa học viễn tưởng đầu tiên nhận học bổng MacArthur.
Bài tiểu luận của Dery xuất hiện năm 1993. Năm 1998, học giả Alondra Nelson lập một danh sách thảo luận trực tuyến mang tên Afrofuturism, còn nhà phê bình Kodwo Eshun xuất bản More Brilliant Than the Sun, một cuốn sách về âm nhạc da đen và tương lai. Năm 2002, tạp chí Social Text dành một số chuyên đề cho chủ đề này, do Nelson biên tập. Bộ đôi techno Drexciya ở Detroit, hoạt động trong thập niên 1990, dựng nên huyền thoại về một quốc gia dưới đáy biển do hậu duệ của những người châu Phi bị ném xuống biển từ các tàu nô lệ lập nên. Câu chuyện ấy là hư cấu, nhưng nó cho thấy phong trào biến nỗi đau thành sáng tạo như thế nào.
Phần khoa học có thật
Afrofuturism không phải một lý thuyết khoa học và không đưa ra tuyên bố nào về vật lý. Đây là một phong trào văn hóa, nên câu hỏi “nó có thật không?” mang một ý nghĩa khác. Điều có thật là lịch sử xung quanh nó và những con người trong đó.
Các nhà khoa học, kỹ sư và phi hành gia da đen là một phần có thật của câu chuyện. Mae Jemison trở thành người phụ nữ da đen đầu tiên bay vào vũ trụ khi lên tàu con thoi Endeavour vào tháng 9 năm 1992. Một năm sau, bà xuất hiện trong một tập của Star Trek: The Next Generation, và bà từng nói rằng hình ảnh Nichelle Nichols trong loạt phim gốc đã truyền cảm hứng cho mình. Những người theo Afrofuturism thường nhắc đến các khoảnh khắc như vậy để cho thấy tương lai họ tưởng tượng một phần đã hiện diện rồi.
Phần mang tính suy đoán là chính các tác phẩm hư cấu: Sao Thổ của Sun Ra, vương quốc đại dương của Drexciya, quốc gia công nghệ cao ẩn mình trong Black Panther. Đó là những ẩn dụ và thí nghiệm tư duy. Chúng hỏi công nghệ sẽ ra sao nếu nó lớn lên từ các nền văn hóa châu Phi thay vì bị áp đặt lên họ, và ai được quyền quyết định thế nào là tiến bộ. Câu hỏi là thật, dù các hành tinh thì không.
Afrofuturism xuất hiện ở đâu trong tác phẩm hư cấu
Trước hết là sách. Kindred (1979) của Octavia Butler dùng du hành thời gian để đối diện với chế độ nô lệ, còn Parable of the Sower (1993) theo chân một cô gái tuổi teen xây dựng hệ niềm tin mới trong một nước Mỹ đang sụp đổ. Samuel R. Delany, một trong những tác giả da đen đầu tiên trở thành tên tuổi lớn của thể loại, viết Nova (1968) và Dhalgren (1975). Brown Girl in the Ring (1998) của Nalo Hopkinson hòa trộn văn hóa dân gian vùng Caribbean với một Toronto trong tương lai gần. Who Fears Death (2010) và Binti (2015) của Nnedi Okorafor lấy bối cảnh những tương lai lấy châu Phi làm trung tâm. N. K. Jemisin giành giải Hugo cho Tiểu thuyết hay nhất ba năm liên tiếp, từ 2016 đến 2018, với bộ ba Broken Earth, mở đầu bằng The Fifth Season.
Trong âm nhạc, hãy tìm đến Sun Ra, Parliament-Funkadelic, Drexciya và Janelle Monáe, người có album Dirty Computer năm 2018 đi kèm một đoạn phim ngắn lấy bối cảnh tương lai nơi bản dạng cá nhân bị kiểm soát. Trên màn ảnh, ví dụ nổi tiếng nhất là Black Panther (2018) của đạo diễn Ryan Coogler. Nhân vật anh hùng này xuất hiện lần đầu trong truyện tranh Marvel năm 1966, do Stan Lee và Jack Kirby sáng tạo, và Wakanda trong phim, một quốc gia châu Phi chưa từng bị thực dân hóa với công nghệ tiên tiến, đã khiến ý tưởng này hiện hình trước khán giả khắp thế giới.
Vì sao điều này quan trọng
Trong một thời gian dài, khoa học viễn tưởng chính thống tưởng tượng những tương lai có rất ít nhân vật da đen. Sự vắng mặt ấy lặng lẽ truyền đi một thông điệp: tương lai thuộc về người khác. Afrofuturism đáp lại bằng cách đặt người da đen vào trung tâm, không phải vai phụ hay nạn nhân, mà là nhà khoa học, người cai trị, người nổi dậy, nông dân và nhà thám hiểm. Tác động không chỉ nằm trên trang giấy. Một độc giả trẻ thấy nữ anh hùng da đen lái con tàu vũ trụ, hay một nhạc sĩ da đen bước lên sân khấu như đại sứ ngoài hành tinh, sẽ hiểu rằng trí tưởng tượng rộng mở với tất cả mọi người.
Phong trào cũng trao cho các nghệ sĩ một ngôn ngữ linh hoạt để nói về những đề tài nặng nề. Một câu chuyện du hành thời gian có thể nhìn vào chế độ nô lệ mà không biến thành bài giảng. Một bài hát về hành tinh khác có thể nói về việc rời bỏ nơi không chào đón mình. Vì bối cảnh là bịa ra, nó chừa chỗ cho hài hước, vẻ lộng lẫy và niềm vui bên cạnh giận dữ và đau buồn, và sự pha trộn ấy là một lý do khiến các tác phẩm trở nên đầy sức sống.
Cuối cùng, Afrofuturism nối nghệ thuật với công nghệ. Nhiều người sáng tạo trong phong trào quan tâm đến việc ai chế tạo máy móc, ai sở hữu dữ liệu và câu chuyện của ai được kể bởi những hệ thống ta dùng hằng ngày. Những câu hỏi đó càng trở nên sắc bén trong thời đại thuật toán, và đó là một phần lý do phong trào liên tục tìm được khán giả mới.
Những hiểu lầm thường gặp
“Afrofuturism chỉ là Black Panther.” Bộ phim làm nó nổi tiếng, nhưng truyền thống này có trước ít nhất nửa thế kỷ, và phần lớn nằm ở âm nhạc, thơ ca và nghệ thuật thị giác.
“Nó chỉ nói về không gian.” Nhiều tác phẩm vẫn diễn ra trên Trái Đất. Kindred lấy bối cảnh quá khứ, còn Parable of the Sower lấy bối cảnh một tương lai gần đổ nát. Tương lai trong Afrofuturism là một cách nghĩ nhiều hơn là một địa điểm.
“Nó giống hệt Africanfuturism.” Năm 2019, Nnedi Okorafor đề xuất thuật ngữ Africanfuturism cho khoa học viễn tưởng bắt rễ từ văn hóa và góc nhìn châu Phi, chứ không xoay quanh mối quan hệ của cộng đồng hải ngoại với phương Tây. Hai khái niệm giao thoa nhưng bà cho rằng chúng khác nhau, và nhiều nhà văn dùng cả hai từ một cách cẩn trọng.
“Đó là sự trốn tránh thực tại.” Phần lớn tác phẩm Afrofuturism làm điều ngược lại. Chúng đối diện thẳng với nô lệ, phân biệt chủng tộc và giám sát, rồi hỏi điều gì có thể đến sau đó.
Bắt đầu khám phá thế nào
Bạn không cần đọc lý thuyết trước. Cách đơn giản là chọn một điểm vào cho mỗi loại hình. Hãy bắt đầu với một cuốn sách như Kindred hay Binti, cả hai đều đủ ngắn để đọc xong trong vài buổi tối. Sau đó nghe một album, chẳng hạn Mothership Connection của Parliament hoặc Dirty Computer của Janelle Monáe, và để ý cách trang phục, bìa đĩa và câu chuyện cùng dựng nên cả một thế giới quanh các bài hát. Cuối cùng, hãy xem Black Panther với những ý tưởng trên trong đầu, và để ý thiết kế của Wakanda kết hợp công nghệ với các họa tiết và truyền thống lấy cảm hứng từ châu Phi ra sao.
Nếu bạn thấy thích, cuốn Afrofuturism: The World of Black Sci-Fi and Fantasy Culture (2013) của Ytasha Womack là một bản khảo sát dễ đọc, giới thiệu nhiều nghệ sĩ hơn hẳn những gì bài hướng dẫn ngắn này có thể chứa. Cứ thong thả, theo điều gì cuốn hút bạn, và coi phong trào này như một cuộc trò chuyện mà bạn luôn được chào đón tham gia.
Đọc tiếp
Để thấy Afrofuturism nằm ở đâu trong câu chuyện lớn hơn của thể loại, hãy đọc lịch sử của khoa học viễn tưởng, bài theo dõi lĩnh vực này từ những cội nguồn đầu tiên đến ngày nay.
