Newspeak trong năm phút
Newspeak là ngôn ngữ chính thức của Oceania, quốc gia cảnh sát trong tiểu thuyết 1984 (1949) của George Orwell. Đảng cầm quyền đang thay tiếng Anh thông thường, thứ mà cuốn sách gọi là Oldspeak, bằng một tập từ ngày càng nhỏ đi. Kế hoạch này vừa đơn giản vừa rợn người: nếu một ý nghĩ bị cấm không có từ để gọi tên, không ai có thể nghĩ về nó cho rõ ràng, cũng không thể nói nó với người khác.
Bản tóm tắt hay nhất đến từ Syme, một chuyên gia ngôn ngữ của Đảng đang góp sức biên soạn từ điển Newspeak. Anh ta giải thích công việc của mình với nhân vật chính Winston Smith: "Anh không thấy sao, toàn bộ mục đích của Newspeak là thu hẹp phạm vi của tư duy?" (Phần 1, Chương 5)
Newspeak thuộc về truyền thống dài mà chúng tôi đã điểm qua trong lịch sử khoa học viễn tưởng, nơi những tương lai tưởng tượng được dùng để thử nghiệm các ý tưởng có thật. Thử nghiệm của Orwell xoay quanh ngôn từ: điều gì xảy ra với một xã hội khi ngôn ngữ bị điều hành như một cơ quan nhà nước?
Newspeak là gì và vận hành ra sao
Newspeak không phải tiếng lóng, cũng không phải mật mã. Mọi người ở Oceania được kỳ vọng nói nó công khai, và Đảng dự định biến nó thành ngôn ngữ duy nhất. Trong truyện, nó vẫn chưa hoàn thiện. Ấn bản thứ mười một của Từ điển Newspeak đang được chuẩn bị, và Đảng kỳ vọng Newspeak sẽ thay thế hoàn toàn Oldspeak vào khoảng năm 2050. Phần lớn mọi người, kể cả Winston, vẫn nghĩ và viết bằng Oldspeak.
Orwell giải thích hệ thống này trong một phụ lục ở cuối sách, "Các nguyên tắc của Newspeak". Phụ lục mô tả ba tầng từ vựng:
- Từ vựng A gồm những thứ đời thường như ăn uống, đi lại và dụng cụ. Phần lớn là từ tiếng Anh quen thuộc, nhưng nghĩa bị siết chặt.
- Từ vựng B là các từ chính trị được tạo ra để đẩy người nói về đúng thái độ. Ví dụ là goodthink (tư duy chính thống) và duckspeak (nói mà không nghĩ, như vịt kêu quạc quạc).
- Từ vựng C chứa các thuật ngữ khoa học và kỹ thuật, tách riêng để các chuyên gia làm việc mà không bao giờ chạm đến các ý tưởng chính trị.
Ba mánh làm tư duy teo nhỏ
1. Cắt bớt từ. Newspeak xóa các sắc thái nghĩa. Chẳng ai cần "bad" (xấu) cùng cả họ hàng của nó, vì ungood đã bao hết. Mức độ mạnh được tạo bằng tiền tố: plusgood thay cho "excellent" (xuất sắc) và doubleplusgood thay cho "superb" (tuyệt hảo). Ngay cả "free" cũng chỉ còn nghĩa vật lý đơn thuần, như trong "this field is free from weeds" (thửa ruộng này không còn cỏ dại). Nghĩa chính trị của tự do không còn nói ra được, nên người ta khó mà khao khát nó.
2. Làm từ ngắn và phẳng. Những cái tên như Minitrue (Bộ Sự thật) và Miniluv (Bộ Tình yêu) bị rút gọn để người nói hầu như không nghe ra tên đầy đủ đang tuyên bố điều gì. Orwell chỉ ra rằng thói quen này đã phổ biến trong chính trị thật, với các chữ viết tắt như Comintern và Agitprop. Từ ngắn mang ít hình ảnh và ít ký ức hơn.
3. Làm từ nói thật nhanh. Nhiều từ Newspeak được tạo ra để thốt lên thật nhanh, gần như không cần nghĩ, để giọng nói chạy trước đầu óc. Đó chính là điều duckspeak gọi tên, và trong Đảng nó thậm chí có thể là một lời khen.
Những từ Newspeak khác mà độc giả vẫn mượn dùng gồm unperson (người bị xóa khỏi mọi hồ sơ), joycamp (trại lao động cưỡng bức, được đặt bằng một cái tên vui vẻ) và prolefeed (giải trí rẻ tiền cho quần chúng lao động). Newspeak cũng hỗ trợ doublethink, kỹ năng giữ hai niềm tin trái ngược cùng lúc và chấp nhận cả hai.
Vì sao Đảng muốn có nó
Phụ lục nêu mục tiêu rất thẳng thắn. Newspeak nhằm mang đến cho Ingsoc, hệ tư tưởng của Đảng, một cách nói riêng, đồng thời khiến mọi cách nghĩ khác trở nên bất khả thi. Khi ngôn ngữ mới được chấp nhận hoàn toàn, một ý tưởng dị giáo sẽ không còn nghĩ ra được, ít nhất là trong chừng mực tư duy phụ thuộc vào từ ngữ.
Kế hoạch còn vươn tới quá khứ. Phụ lục cho biết những cuốn sách cũ sẽ được viết lại bằng Newspeak, để các tác giả như Shakespeare, Milton và Dickens bị biến thành thứ phục vụ Đảng. Một ngôn ngữ bị thu hẹp vì vậy làm hai việc: chặn các ý tưởng nổi loạn mới và cắt đứt con người khỏi những ý tưởng cũ. Kết quả là một dân chúng không còn gì để so sánh với hiện tại, đúng là điều vị lãnh tụ toàn tri Big Brother cần.
Khoa học thật: ngôn ngữ có giới hạn được tư duy không?
Newspeak là hư cấu, nhưng nó dựa trên một câu hỏi có thật gọi là thuyết tương đối ngôn ngữ, gắn với hai nhà ngôn ngữ học người Mỹ Edward Sapir và Benjamin Lee Whorf. Ý tưởng này có hai phiên bản.
- Phiên bản mạnh cho rằng ngôn ngữ đặt ra giới hạn cứng với điều một người có thể nghĩ. Hầu hết các nhà ngôn ngữ học bác bỏ điều này. Con người liên tục tạo từ mới cho sự vật mới, và trẻ sơ sinh hay động vật rõ ràng vẫn tư duy mà không có ngôn ngữ nói.
- Phiên bản yếu cho rằng vốn từ bạn có thể thúc nhẹ sự chú ý và trí nhớ. Điều này có một số bằng chứng thực nghiệm. Trong một nghiên cứu năm 2007, người nói tiếng Nga, vốn có hai từ cơ bản riêng cho xanh nhạt và xanh đậm, phân biệt hai sắc này nhanh hơn người nói tiếng Anh.
Vậy câu trả lời trung thực là một chính phủ không thể xóa hẳn một ý nghĩ bằng cách xóa một từ. Điều họ làm được là định hình cái gì dễ nói ra, cái gì nghe có vẻ đàng hoàng và cái gì nghe có vẻ nguy hiểm. Orwell hiểu điều này từ trải nghiệm. Ông từng làm công tác tuyên truyền thời chiến ở BBC, và trong tiểu luận năm 1946 "Politics and the English Language" (Chính trị và tiếng Anh), ông lập luận rằng những cụm từ mơ hồ, sáo mòn che giấu sự thật xấu xí. Ví dụ của ông gồm "pacification" (bình định) để chỉ việc ném bom làng mạc. Ông cũng nhận xét rằng thói quen ấy có thể bỏ được, vì suy nghĩ rõ ràng có thể chữa lành ngôn ngữ.
Một ảnh hưởng có thật đằng sau Newspeak là Basic English, danh sách khoảng 850 từ do C. K. Ogden đề xuất năm 1930. Orwell thích mục tiêu đơn giản hóa của nó nhưng đảo ngược ý tưởng: đơn giản hóa ngôn ngữ để giúp con người, hay để giới hạn họ?
Newspeak xuất hiện ở đâu trong tiểu thuyết
Nơi tốt nhất để gặp Newspeak là chính cuốn tiểu thuyết. Trang về 1984 của George Orwell trình bày toàn bộ câu chuyện, kể cả việc Winston giữ một cuốn nhật ký cấm kỵ bằng thứ ngôn ngữ mà Đảng đang cố xóa bỏ.
Các tác phẩm khoa học viễn tưởng khác khám phá việc kiểm soát tư tưởng bằng những con đường khác. Fahrenheit 451 đốt sách để không còn gì để đọc, còn Brave New World dùng sự điều kiện hóa và khoái lạc thay vì nỗi sợ. A Clockwork Orange sáng tạo ra thứ tiếng lóng Nadsat, nhưng vì phong cách chứ không để kiểm soát. Ngoài tiểu thuyết, "Newspeak" đã thành lời chê thường ngày dành cho thứ biệt ngữ rỗng tuếch, như trong "corporate newspeak" (ngôn ngữ công sở sáo rỗng).
Những hiểu lầm thường gặp
"Newspeak chỉ là cách nói lịch sự cho nói giảm nói tránh."
Nói giảm nói tránh làm dịu một sự thật khó nghe nhưng vẫn để ý tưởng sống. Newspeak nhắm đến việc xóa chính ý tưởng bằng cách xóa từ của nó. Đảng quả có dùng tên mềm cho những điều tàn khốc (Bộ Tình yêu là cảnh sát mật và tra tấn), nhưng mục tiêu lớn hơn là một tâm trí nhỏ đi.
"Newspeak và doublethink là một."
Chúng phối hợp với nhau nhưng khác nhau. Newspeak là một ngôn ngữ, một tập từ ngữ. Doublethink là một thói quen tinh thần: tin hai điều mâu thuẫn và chấp nhận cả hai. Ngôn ngữ khiến thói quen ấy dễ dàng hơn.
"Mọi người trong sách đã nói Newspeak rồi."
Không hẳn. Ở thời điểm hiện tại của câu chuyện, nó vẫn đang được xây dựng, và tiếng Anh thông thường vẫn được nói rộng rãi. Lưu ý tiết lộ nội dung cho độc giả chưa đọc hết: phụ lục được viết ở thì quá khứ và bằng tiếng Anh chuẩn, gợi ý về kết cục của kế hoạch của Đảng.
"Orwell muốn mọi người dùng ít từ và từ đơn giản hơn."
Orwell quả có ủng hộ tiếng Anh giản dị, rõ ràng, nhưng ông muốn con người được tự do chọn từ. Newspeak thì ngược lại: sự đơn giản bị nhà nước áp đặt.
Đọc tiếp
- Doublethink: thói quen tinh thần mà Newspeak được thiết kế để hỗ trợ.
- Big Brother (Orwellian): gương mặt của quyền lực sử dụng Newspeak.
- 1984 của George Orwell: hướng dẫn học đầy đủ về cuốn tiểu thuyết nơi mọi thứ bắt đầu.
- Lịch sử khoa học viễn tưởng: vị trí lời cảnh báo của Orwell giữa những tương lai tưởng tượng khác.
