Tóm tắt trong năm phút
Turing Test là cách đặt câu hỏi liệu máy móc có thể nói chuyện như con người hay không. Một giám khảo là người nhắn tin bằng văn bản với hai đối tác bị giấu mặt, một là người, một là máy. Nếu giám khảo không thể xác định chắc chắn bên nào là bên nào, máy được coi là đã vượt qua phép thử. Nhà toán học người Anh Alan Turing mô tả ý tưởng này vào năm 1950, và đến nay nó vẫn là phép thử nổi tiếng nhất trong lịch sử trí tuệ nhân tạo.
Đây cũng là một trong những ý tưởng lớn của khoa học viễn tưởng. Các nhà văn dùng nó để hỏi điều gì làm nên một trí óc, ta sẽ nhận ra một trí óc mới bằng cách nào, và ta nợ nó điều gì. Trang này nằm trong chuyên mục History of Science Fiction. Bên dưới là cách phép thử vận hành, nó chứng minh và không chứng minh được điều gì, cùng những nơi các câu chuyện sử dụng nó.
Turing Test vận hành thế nào
Turing không gọi nó là một bài kiểm tra. Ông gọi đó là trò chơi bắt chước (imitation game). Trong bài báo năm 1950 "Computing Machinery and Intelligence" đăng trên tạp chí Mind, ông xuất phát từ một câu hỏi mà ông cho là quá mơ hồ để trả lời: "Máy móc có thể suy nghĩ không?" Ông đề nghị thay nó bằng một câu hỏi có thể kiểm nghiệm trong thực tế.
Trò chơi gốc của ông có ba người chơi. Một người đàn ông và một người phụ nữ ngồi ở hai phòng riêng. Một giám khảo, tức người thẩm vấn, ngồi ở phòng thứ ba và gửi câu hỏi bằng chữ viết. Nhiệm vụ của giám khảo là đoán ai là phụ nữ, còn người đàn ông cố đánh lừa giám khảo. Sau đó Turing hỏi: điều gì xảy ra nếu một cỗ máy thế vai người đàn ông? Giám khảo có sai thường xuyên như trước không?
Ngày nay đa số mọi người mô tả một phiên bản đơn giản hơn:
- Giám khảo gõ câu hỏi cho hai đối tác bị giấu mặt.
- Một bên là người, bên kia là chương trình máy tính.
- Cả hai cố tỏ ra giống người, hoặc ít nhất là chương trình làm vậy.
- Sau một khoảng thời gian định trước, giám khảo nói bên nào là máy.
- Nếu giám khảo đoán sai đủ thường xuyên, máy vượt qua phép thử.
Mọi thứ đều diễn ra qua văn bản, và đó là chủ ý. Turing muốn loại bỏ giọng nói, khuôn mặt và cơ thể để giám khảo chỉ có thể cân nhắc nội dung được nói ra. Phép thử đo hành vi trong hội thoại, chứ không đo những gì diễn ra bên trong cỗ máy.
Turing đã dự đoán gì
Turing đưa ra một dự báo khá khiêm tốn. Ông cho rằng khoảng năm mươi năm nữa, tức quanh năm 2000, máy tính sẽ đủ giỏi để một giám khảo trung bình chỉ có không quá 70 phần trăm cơ hội nhận ra máy sau năm phút hỏi đáp. Nói cách khác, máy sẽ đánh lừa được giám khảo khoảng ba lần trong mười lần. Ông không nói cỗ máy như thế có ý thức. Ông lập luận rằng nếu câu trả lời của nó hay như của con người, thì tranh cãi xem nó có "thật sự" suy nghĩ hay không sẽ không đưa ta đi xa.
Ý tưởng bắt nguồn từ đâu
Turing vốn đã nổi tiếng trong giới toán học. Năm 1936, ông mô tả một thiết bị trừu tượng, nay gọi là máy Turing, trở thành nền tảng của lý thuyết tính toán. Trong Thế chiến thứ hai, ông làm việc tại Bletchley Park để giải mã các thông điệp của Đức. Sau chiến tranh, ông chuyển sang bài toán thực tế là chế tạo những cỗ máy làm được nhiều hơn phép tính số học.
Bài báo năm 1950 vừa hóm hỉnh vừa chặt chẽ. Turing liệt kê những phản đối mà ông đoán sẽ nghe thấy và đáp lại từng điều. Có phản đối mang tính tôn giáo, có phản đối mang tính toán học, và một phản đối cho rằng máy móc không bao giờ sáng tạo hay khiến ta bất ngờ. Câu đáp của ông cho ý cuối rất giản dị: máy móc khiến ông bất ngờ suốt. Ông còn gợi ý rằng con đường tốt hơn để có một cỗ máy biết nghĩ có thể là xây dựng một chương trình giống trẻ nhỏ rồi dạy nó, thay vì viết sẵn một trí óc người lớn từ đầu.
Khoa học thực tế
Turing Test là một thí nghiệm tư duy mà người đời sau tìm cách biến thành cuộc thi. Dưới đây là những điều đã rõ và những điều còn tranh cãi.
Những chương trình đầu tiên đánh lừa được người dùng
Năm 1966, nhà khoa học máy tính Joseph Weizenbaum tại MIT viết ELIZA, một chương trình ngắn trả lời người dùng bằng cách biến chính câu của họ thành câu hỏi, theo phong cách của một nhà trị liệu. Weizenbaum ngạc nhiên khi một số người dùng đối xử với nó như thể nó hiểu mình. ELIZA chỉ dùng cách khớp mẫu đơn giản và chẳng hiểu gì cả. Nó cho thấy con người rất nhanh chóng "đọc" ra một trí óc từ vài câu chữ khéo chọn.
Năm 1972, bác sĩ tâm thần Kenneth Colby tạo ra PARRY, chương trình mô phỏng một người bị hoang tưởng. Trong một thử nghiệm, các bác sĩ tâm thần không thể phân biệt chắc chắn bản ghi của nó với bản ghi của bệnh nhân thật. Đây không phải Turing Test đúng như Turing mô tả, nhưng nó chỉ cùng một hướng: bắt chước một nhân vật hẹp dễ hơn bắt chước một con người nói chung.
Các cuộc thi và những tuyên bố
Giải Loebner, tổ chức lần đầu năm 1991, trao phần thưởng hằng năm cho chatbot giống người nhất. Trong nhiều năm, những người thắng cuộc dựa vào mánh khéo: lỗi đánh máy, câu đùa và cách lảng tránh. Năm 2014, ban tổ chức tại Hội Hoàng gia ở London công bố chương trình Eugene Goostman, đóng vai cậu bé 13 tuổi người Ukraine, đã vượt qua phép thử khi thuyết phục được khoảng một phần ba số giám khảo. Nhiều nhà nghiên cứu bác bỏ tuyên bố này. Chương trình dựa vào độ tuổi giả định và việc đổi chủ đề, còn mốc đạt chỉ là dự báo sơ lược của Turing, không phải một quy tắc ông đặt ra.
Năm 2025, các nhà nghiên cứu tại Đại học California San Diego tiến hành một thử nghiệm ba bên, trong đó giám khảo trò chuyện đồng thời với một người và một AI trong năm phút. Mô hình ngôn ngữ lớn GPT-4.5, khi được giao một nhân vật để đóng, bị cho là người thật khoảng 73 phần trăm số lần. Tỷ lệ đó cao hơn cả những người thật. Đây là dấu hiệu rõ nhất cho đến nay rằng trò chuyện thuyết phục không còn là mục tiêu khó với các mô hình ngôn ngữ hiện đại.
Phép thử này không chứng minh điều gì
Năm 1980, triết gia John Searle phản đối quan điểm cho rằng vượt qua phép thử là bằng chứng của sự hiểu. Thí nghiệm tư duy Căn phòng Trung Quốc (Chinese Room) của ông hình dung một người không biết tiếng Trung, làm theo một cuốn sổ quy tắc để trả lời các tin nhắn tiếng Trung. Nhìn từ bên ngoài, câu trả lời trôi chảy. Bên trong, không ai hiểu gì cả. Searle cho rằng một máy tính chạy chương trình cũng giống như người đó.
Những người khác đáp rằng cả căn phòng, gồm cả cuốn sổ quy tắc, có thể là thực thể hiểu, và cuộc tranh luận vẫn tiếp diễn. Ngày nay đa số nhà nghiên cứu đồng ý với một điểm hẹp hơn: vượt qua phép thử hội thoại cho thấy khả năng bắt chước lời nói của con người. Nó không giải quyết được vấn đề ý thức, cảm xúc hay sự thấu hiểu. Vì vậy, nghiên cứu AI phần lớn đã chuyển sang nhiều bộ đánh giá cụ thể thay vì một phép thử duy nhất.
Một "người anh em" gần gũi là CAPTCHA, tên viết tắt của Completely Automated Public Turing test to tell Computers and Humans Apart. Ở đó vai trò bị đảo ngược: máy là bên phán xét xem người truy cập có phải con người hay không.
Phép thử này xuất hiện trong tiểu thuyết và phim ảnh
Khoa học viễn tưởng dùng ý tưởng kiểm tra một trí óc từ lâu trước khi có chatbot. Trong tiểu thuyết Do Androids Dream of Electric Sheep? (1968) của Philip K. Dick, các thợ săn tiền thưởng dùng phép thử Voight-Kampff, đo phản ứng cảm xúc trước các câu hỏi để vạch mặt người máy. Đó không phải Turing Test, vì nó đọc cơ thể chứ không đọc lời nói, nhưng nó đặt cùng một câu hỏi: làm sao phân biệt được? Bộ phim Blade Runner (1982) đã khiến cảnh này trở nên nổi tiếng.
Bộ phim Ex Machina (2015) lật ngược phép thử. Lập trình viên Caleb được đưa đến một ngôi nhà hẻo lánh để trò chuyện với người máy Ava. Anh đã biết cô là máy. Vấn đề là cô có thể vẫn thuyết phục anh rằng cô có một trí óc hay không, và thật ra ai mới là người bị thử. Những câu chuyện như vậy coi Turing Test không chỉ là kỳ thi đạt hay trượt, mà còn là tấm gương soi những điểm yếu của con người, như nỗi cô đơn, lòng tin và mong muốn được thấu hiểu.
Phép thử này cũng gần gũi với hai chủ đề khác. Uncanny valley (thung lũng kỳ lạ) mô tả cảm giác bất an khi gặp một bản sao gần giống người, còn technological singularity (điểm kỳ dị công nghệ) hình dung những cỗ máy vượt xa năng lực con người. Một chương trình giả làm người thành công chỉ là bước đầu trong nhiều câu chuyện về cả hai.
Những hiểu lầm phổ biến
- "Vượt qua phép thử nghĩa là máy có ý thức." Phép thử của Turing chỉ xét hội thoại. Nó không nói gì về trải nghiệm bên trong, và chính Turing cũng không khẳng định như vậy.
- "Eugene Goostman chứng minh máy tính biết suy nghĩ." Tuyên bố năm 2014 bị chỉ trích rộng rãi, và chương trình dựa vào mánh khéo chứ không phải sự hiểu.
- "Có một Turing Test chính thức duy nhất." Không có phiên bản chuẩn. Giới hạn thời gian, số giám khảo và mốc đạt đều khác nhau giữa các thí nghiệm.
- "Turing muốn có một cỗ máy lừa được con người." Ông muốn một cách thực tế để bàn về trí thông minh của máy mà không sa lầy vào từ "suy nghĩ".
- "Đây là công cụ thuần túy của khoa học máy tính." Nó khởi đầu là một câu hỏi triết học trong một bài báo, và ngày nay phát huy tốt nhất như một gợi ý cho tranh luận, trong lớp học và trong truyện.
Đọc tiếp
- History of Science Fiction: câu chuyện rộng hơn về cách văn chương tưởng tượng những cỗ máy biết nghĩ.
- Uncanny valley: vì sao những bản sao gần giống người lại gợi cảm giác rờn rợn.
- Technological singularity: điều gì xảy ra khi máy móc nghĩ giỏi hơn ta, trong lý thuyết và trong truyện.
- Philip K. Dick: tác giả đã hỏi làm sao phân biệt con người với người máy.
