Thung lũng kỳ lạ (Uncanny Valley)

Tóm tắt trong năm phút

Thung lũng kỳ lạ (uncanny valley) là ý tưởng cho rằng máy móc càng giống người thì ta càng thấy dễ chịu, cho đến khi nó gần giống người nhưng vẫn chưa hoàn toàn. Đến lúc đó, cảm giác dễ chịu chuyển thành khó chịu. Chỗ lõm xuống trên đồ thị chính là "thung lũng".

Hãy hình dung đồ thị này. Trục ngang là mức độ giống người của một vật. Trục dọc là mức độ thiện cảm ta dành cho nó.

• Cánh tay robot trong nhà máy gần như không giống người. Ta chẳng có cảm xúc gì đặc biệt.
• Một con robot đồ chơi có đôi mắt tròn to trông giống người hơn một chút. Ta thấy nó đáng yêu.
• Một người máy rất giống thật, mắt vô hồn, nụ cười cứng đờ, trông gần như người thật. Đến đây đường đồ thị rơi thẳng xuống vực, và hình dáng ấy gây cảm giác rợn người.
• Một người khỏe mạnh, đang sống nằm ở tận cùng bên phải, đường đồ thị lại lên cao.

Masahiro Mori bổ sung thêm một điểm nữa: chuyển động. Ông cho rằng khi vật chuyển động, cả đoạn đi lên lẫn đoạn rơi xuống đều rõ rệt hơn. Một bàn tay giả trông như thật có thể là bất ngờ dễ chịu khi nằm yên, nhưng lại khiến ta giật mình khi bắt tay và thấy nó lạnh, cứng. Vì lý do tương tự, Mori đặt xác chết và thây ma gần đáy thung lũng: chúng trông như người, nhưng có điều gì đó cốt yếu đã sai.

Mori đưa ra điều này như một giả thuyết, một quan sát để suy ngẫm, chứ không phải quy luật đã được đo đạc. Điều này quan trọng cho mọi phần bên dưới. Ý tưởng nổi tiếng vì nó gọi tên một cảm giác nhiều người từng gặp, và vẫn còn tranh luận vì cảm giác ấy rất khó đo.

Đây cũng là một trong những ý tưởng đã định hình cách lịch sử khoa học viễn tưởng hình dung về con người nhân tạo, từ búp bê lên dây cót đến người máy hiện đại.

Ý tưởng này đến từ đâu

Thuật ngữ này xuất phát từ một bài tiểu luận ngắn của Masahiro Mori, giáo sư robot học người Nhật, đăng năm 1970 trên tạp chí Energy của Nhật. Tựa bài là 「不気味の谷」 (bukimi no tani), thường được dịch sang tiếng Anh là "the uncanny valley". Khi đó Mori đang nghĩ về robot và bàn tay giả. Ông cho rằng các kỹ sư không nên hướng tới sản phẩm giống người nhất có thể. Họ nên nhắm đến đỉnh đầu tiên, tức một thiết kế thân thiện và rõ ràng là nhân tạo, để tránh hẳn thung lũng.

Cảm giác này còn có trước cái tên. Năm 1906, bác sĩ tâm thần người Đức Ernst Jentsch viết về cái "uncanny" như nỗi bất an khi ta không thể biết một vật có đang sống hay không. Ví dụ chính của ông là tượng sáp hoặc người máy tự động có thể là người thật. Ông cũng nhắc đến truyện The Sandman (tạm dịch: Người cát, 1816) của E. T. A. Hoffmann, trong đó chàng trai trẻ phải lòng Olimpia, một búp bê cơ khí giống người như thật. Năm 1919, Sigmund Freud viết tiểu luận riêng về "the uncanny" và cũng dùng truyện của Hoffmann, dù ông lý giải cảm giác ấy theo một hướng khác.

Nhiều năm sau, bài của Mori vẫn ít người biết bên ngoài Nhật Bản. Cụm từ tiếng Anh "uncanny valley" xuất hiện trên sách in năm 1978, trong một cuốn sách về robot của nhà viết nghệ thuật Jasia Reichardt. Bản dịch tiếng Anh đầy đủ của bài gốc được đăng năm 2012 trên một tạp chí kỹ thuật, và khi ấy ý tưởng này đã là tài liệu tham khảo quen thuộc trong robot học, hoạt hình máy tính và thiết kế trò chơi.

Khoa học nói gì

Ở phần này, cần tách điều đã được xác lập khỏi điều vẫn chỉ là phỏng đoán.

Điều đã được xác lập

Nhiều người cho biết họ thấy bất an trước robot rất giống người, tượng sáp và một số khuôn mặt hoạt hình máy tính. Các nghiên cứu dùng khuôn mặt được biến đổi dần từ rõ ràng nhân tạo sang giống người cho thấy đôi khi người xem đánh giá những khuôn mặt ở giữa là kém dễ mến hoặc kém đáng tin hơn. Một nghiên cứu năm 2016 trên tạp chí Cognition dùng ảnh khuôn mặt robot thật và thấy mức độ yêu thích giảm ở nhóm khuôn mặt có độ giống người ở mức trung bình. Một nghiên cứu năm 2009 phát hiện khỉ macaque nhìn khuôn mặt khỉ do máy tính tạo ra rất chân thực ít hơn so với khuôn mặt rõ ràng là nhân tạo hoặc khuôn mặt thật. Vậy là một dạng hiệu ứng nào đó đã được ghi nhận, ở người và ít nhất ở một loài linh trưởng khác.

Điều chưa ngã ngũ

Các nhà nghiên cứu chưa thống nhất liệu đó là một thung lũng liền mạch hay nhiều hiệu ứng khác nhau. Các bài tổng quan cho thấy kết quả phụ thuộc nhiều vào thứ được thử nghiệm: ảnh tĩnh hay hình động, khuôn mặt hay cả cơ thể, và những khiếm khuyết cụ thể là gì. Đồ thị của Mori được vẽ theo trực giác nên hình dạng chính xác của nó không có căn cứ vững chắc. Cũng chưa rõ liệu "độ giống người" có thể đo trên một đường thẳng duy nhất hay không.

Vì sao có thể xảy ra

Đây là những cách giải thích do các nhà khoa học đề xuất. Chưa cách nào được chứng minh.

• Nhầm lẫn phân loại. Não không quyết định được hình ảnh kia là người hay đồ vật, và sự lưỡng lự đó gây khó chịu.
• Kỳ vọng bị phá vỡ. Khuôn mặt người khiến ta đặt kỳ vọng rất cao. Một lỗi nhỏ, như chớp mắt chậm hay nụ cười không chạm tới đôi mắt, trở nên nổi bật vì ta vốn chờ đợi mọi thứ đều đúng.
• Nhận biết bệnh tật và mối đe dọa. Làn da, đôi mắt hay chuyển động kỳ lạ có thể kích hoạt sự dè chừng giống như khi ta gặp người trông đang ốm.
• Gợi nhớ đến cái chết. Một cơ thể trông như còn sống nhưng thực ra không thể làm ta nghĩ đến sự hữu hạn của đời người. Đây là cách giải thích mà Mori gợi ý qua ví dụ xác chết.

Trong thực tế, các hãng hoạt hình và nhà chế tạo robot thường chọn hướng an toàn: nhân vật cách điệu với gương mặt đơn giản mà giàu biểu cảm, hoặc robot xã hội thân thiện nhưng không cố giả làm người.

Hiện diện trong tiểu thuyết và phim ảnh

Khoa học viễn tưởng đã viết về cảm giác rợn người này từ rất lâu trước khi có thuật ngữ, và vẫn không ngừng quay lại với nó.

• The Sandman của Hoffmann (1816) là ví dụ sớm. Lúc đầu Olimpia rất cuốn hút, và chỉ dần dần những cử động cứng nhắc cùng ánh nhìn trống rỗng mới khiến những người xung quanh hoảng sợ.
• Do Androids Dream of Electric Sheep? của Philip K. Dick (1968) xoay quanh việc phân biệt người máy với con người qua những phản ứng cảm xúc rất nhỏ, chứ không qua ngoại hình. Nỗi bất an đến từ việc không chắc ai là ai.
• Các truyện về robot của Isaac Asimov thường chủ ý tránh thung lũng này. Những robot đầu tiên của ông rõ ràng là máy móc, còn robot giống người về sau là Daneel được con người quanh ông chấp nhận. Về những quy tắc chi phối robot của ông, xem Ba định luật robot.
• Phim ảnh đã cố ý khai thác hiệu ứng này. Blade Runner (1982) và Ex Machina (2014) đều đặt những cỗ máy gần giống người vào trung tâm. Giới phê bình cũng dùng thuật ngữ này khi nói về phim hoạt hình The Polar Express (2004), nơi các nhân vật chân thực thường bị mô tả là rợn người.

Thung lũng kỳ lạ còn liên quan đến những câu hỏi lớn hơn về việc thế nào là con người. Nếu một cỗ máy cư xử tốt đến mức ta không phân biệt được với người thật, đó là câu hỏi đằng sau phép thử Turing. Nếu cơ thể người được kết hợp với bộ phận máy móc, ta có hình tượng được giải thích trong cyborg.

Những hiểu lầm thường gặp

• "Đây là quy luật khoa học đã được chứng minh." Thực ra nó là giả thuyết. Một số nghiên cứu ủng hộ việc mức độ yêu thích giảm, số khác cho kết quả yếu hoặc lẫn lộn.
• "Càng chân thực thì càng đáng sợ." Không phải. Nhận định này chỉ nói về một vùng hẹp gần với người thật. Robot rõ ràng nhân tạo hoặc hình tượng thật sự giống người đều nằm ngoài thung lũng.
• "Chỉ áp dụng cho robot." Người ta cũng bàn về nó trong hoạt hình máy tính, nhân vật trò chơi điện tử, búp bê, tượng sáp, chi giả và cả diễn viên được tái tạo bằng kỹ thuật số.
• "Mori nói robot không bao giờ nên trông giống người." Lời khuyên của ông là tránh vùng rủi ro bằng cách thiết kế hướng tới đỉnh đầu tiên. Ông không khẳng định rằng không thể leo ra khỏi thung lũng.
• "Ai cũng cảm nhận giống nhau." Phản ứng khác nhau tùy từng người, nền văn hóa và hoàn cảnh. Có người thấy rất bất an, có người chẳng thấy gì.

Đọc tiếp

• Phép thử Turing: một cỗ máy "giả làm người" thành công nghĩa là gì, và vì sao vẻ ngoài không phải điểm mấu chốt.
• Cyborg: cơ thể con người kết thúc ở đâu và máy móc bắt đầu từ đâu.
• Ba định luật robot: những quy tắc khiến robot hư cấu của Asimov trở nên an toàn để chung sống.