Tóm tắt trong năm phút: Mary Shelley
Mary Shelley là nhà văn người Anh. Năm 18 tuổi, bà bắt đầu viết Frankenstein; or, The Modern Prometheus (Frankenstein, hay Prometheus thời hiện đại), câu chuyện về một nhà khoa học trẻ tạo ra một sinh thể sống rồi bỏ rơi nó. Cuốn sách được xuất bản nặc danh ngày 1 tháng 1 năm 1818. Người ta thường gọi đây là tiểu thuyết khoa học viễn tưởng vĩ đại đầu tiên, dù giới phê bình vẫn còn tranh luận về cách gọi ấy. Điều không ai nghi ngờ là sức lan tỏa của nó: cuốn sách đặt câu hỏi nhà phát minh phải chịu trách nhiệm gì với thứ mình tạo ra, một câu hỏi đúng với động cơ hơi nước, điện và cả công nghệ ngày nay.
Cuộc đời bà kịch tính chẳng kém tác phẩm. Bà mất mẹ chỉ vài ngày sau khi chào đời, bỏ nhà đi cùng một nhà thơ đã có vợ khi mới 16 tuổi, và phải chôn cất ba trong bốn người con. Bà biến nỗi đau, những gì mình đọc và khoa học thời đó thành một trong những câu chuyện bền bỉ nhất của văn học Anh.
Mary Shelley là ai?
Mary Wollstonecraft Godwin sinh ngày 30 tháng 8 năm 1797 tại London. Mẹ bà, Mary Wollstonecraft, là tác giả của A Vindication of the Rights of Woman (Bênh vực quyền của phụ nữ, 1792) và mất vì biến chứng sau sinh chỉ vài ngày sau đó. Cha bà, William Godwin, là nhà triết học chính trị kiêm tiểu thuyết gia. Mary hầu như không được đi học bài bản, nhưng lớn lên giữa sách vở, và khách đến nhà có cả những nhà văn như nhà thơ Samuel Taylor Coleridge. Bà học cách tự suy nghĩ trong một gia đình mang đậm những hy vọng cấp tiến của thời đại các cuộc cách mạng. Để hiểu rõ hơn bức tranh rộng của những hy vọng ấy, hãy xem Ideas That Shaped the 19th Century.
Năm 1814, bà gặp nhà thơ Percy Bysshe Shelley, một người ngưỡng mộ cha bà. Khi đó Percy đã kết hôn với Harriet Westbrook. Mary và Percy yêu nhau, và tháng 7 năm 1814 hai người rời nước Anh cùng nhau, mang theo Claire Clairmont, em gái cùng cha khác mẹ trên danh nghĩa của Mary. Mary khi ấy 16 tuổi. Gia đình hai bên sốc nặng, tiền bạc eo hẹp, và đứa con đầu lòng, chào đời đầu năm 1815, chỉ sống được vài ngày.
Mùa hè năm 1816 bên hồ Geneva
Tháng 5 năm 1816, Mary, Percy và Claire đến Thụy Sĩ để gặp Lord Byron, nhà thơ nổi tiếng nhất châu Âu lúc bấy giờ. Byron thuê Villa Diodati gần Geneva, bác sĩ riêng của ông là John Polidori cũng ở đó. Thời tiết thật tồi tệ. Vụ phun trào khổng lồ của núi Tambora ở Indonesia vào tháng 4 năm 1815 đã phủ bầu trời bằng tro và khí, và năm 1816 được biết đến là “năm không có mùa hè”, với giá lạnh và mưa khắp châu Âu.
Bị nhốt trong nhà, cả nhóm đọc truyện ma Đức và trò chuyện đến khuya về khoa học, điện và liệu sự sống có thể được tạo ra hay không. Byron đề nghị mỗi người viết một truyện ma. Mary nghĩ mãi không ra gì suốt nhiều ngày. Rồi sau một cuộc trò chuyện dài, bà nằm thao thức và thấy trong đầu hình ảnh một chàng sinh viên xanh xao quỳ bên cạnh thứ mình vừa tạo ra khi nó bắt đầu cử động. Sau này bà nói rằng hình ảnh ấy là khởi đầu cho câu chuyện. Những nỗ lực của Byron và Percy nhạt dần, Polidori sau đó viết The Vampyre (1819), còn truyện ngắn của Mary lớn dần thành một cuốn tiểu thuyết.
Viết và xuất bản Frankenstein
Mary trở về Anh vào tháng 9 năm 1816 và tiếp tục viết suốt năm sau đó, Percy đọc bản thảo và góp ý chỉnh sửa. Những tháng ngày ấy đầy đau đớn. Chị cùng mẹ khác cha của bà là Fanny Imlay tự tử vào tháng 10, và đến tháng 12 thì người ta tìm thấy Harriet, vợ của Percy, đã chết đuối. Mary và Percy kết hôn ngày 30 tháng 12 năm 1816.
Frankenstein được xuất bản tại London ngày 1 tháng 1 năm 1818 thành ba tập, không ghi tên tác giả và có lời tựa của Percy. Chỉ khoảng 500 bản được in, và nhiều độc giả đoán Percy là người viết. Các bài điểm sách đánh giá không đồng đều, nhưng Walter Scott viết một bài phần lớn là tích cực. Tên Mary lần đầu xuất hiện trên ấn bản thứ hai năm 1823. Năm 1831, bà cho ra một ấn bản sửa đổi với lời giới thiệu mới kể về cách câu chuyện bắt đầu. Sinh viên ngày nay vẫn so sánh hai văn bản 1818 và 1831.
Khoa học đằng sau Frankenstein
Cuốn tiểu thuyết xuất phát từ những cuộc tranh luận có thật. Vào thập niên 1780, nhà khoa học người Ý Luigi Galvani chứng minh rằng dòng điện làm chân con ếch chết co giật, khiến nhiều người đặt câu hỏi liệu điện có liên quan gì đến sự sống. Năm 1803, cháu trai ông là Giovanni Aldini cho dòng điện chạy qua thi thể tên sát nhân bị hành quyết George Forster ở London, làm khuôn mặt và tay chân cử động trước một đám khán giả kinh hoàng. Nhật ký của Mary cho thấy bà đọc nhà hóa học Humphry Davy, và những ý tưởng của Erasmus Darwin về sự sống cũng nằm trong các cuộc trò chuyện ở Villa Diodati.
Tuy vậy, Victor Frankenstein không bao giờ giải thích cách mình tạo ra sinh vật ấy. Cuốn sách không nói về kỹ thuật mà nói về hệ quả theo sau. Phụ đề của nó nhắc đến Prometheus, vị thần khổng lồ trong thần thoại Hy Lạp đã đánh cắp lửa từ các vị thần để trao cho loài người, rồi bị trừng phạt vì điều đó.
Nội dung tiểu thuyết
Câu chuyện được kể theo nhiều lớp. Thuyền trưởng Robert Walton, một nhà thám hiểm đang hướng về Bắc Cực, viết thư cho chị gái và cứu một người đàn ông kiệt sức trên băng: Victor Frankenstein. Victor kể cho Walton nghe câu chuyện của mình. Là một chàng trai đến từ Geneva, anh học ở Ingolstadt và đem một sinh thể vào đời, nhưng kinh hoàng trước diện mạo của nó đến mức bỏ chạy.
Sinh vật bị bỏ lại, không tên và cô độc. Nó tự học nói bằng cách quan sát một gia đình trong căn nhà nhỏ và khao khát được thuộc về ai đó, nhưng ai nhìn thấy nó cũng khiếp sợ lùi lại. Cay đắng, nó giết William, em trai nhỏ của Victor, và đòi một người bạn đồng hành giống mình. Victor bắt đầu tạo ra một người rồi lại phá hủy nó. Sự trả thù của sinh vật cướp đi người bạn Henry Clerval và cô dâu Elizabeth của Victor. Victor đuổi theo sinh vật lên phương bắc và chết trên con tàu của Walton, còn sinh vật nói rằng nó sẽ tự kết liễu đời mình ở Bắc Cực.
Có ba chủ đề nổi bật. Thứ nhất là trách nhiệm: nhiều độc giả cho rằng tội thật sự của Victor không nằm ở việc tạo ra sự sống mà ở việc từ chối chăm sóc nó. Thứ hai là sự cô đơn và bị ruồng bỏ: sinh vật trở nên tàn nhẫn vì bị xa lánh, chứ không phải bẩm sinh đã như vậy. Thứ ba là cái giá của tham vọng, khi khát khao hiểu biết khiến người ta mù quáng trước những người xung quanh.
Sau Frankenstein
Vợ chồng Shelley chuyển sang Ý. Con gái Clara mất vào tháng 9 năm 1818 và con trai William mất vào tháng 6 năm 1819. Chỉ có Percy Florence, sinh tháng 11 năm 1819, là lớn lên được. Tháng 7 năm 1822, Percy Shelley chết đuối ở tuổi 29 khi thuyền của ông gặp bão ngoài khơi bờ biển nước Ý. Mary khi đó 24 tuổi. Bà trở về Anh năm 1823 và kiếm sống nuôi con bằng nghề viết.
Các tác phẩm về sau của bà gồm Valperga (1823), The Last Man (1826), tưởng tượng một đại dịch quét sạch nhân loại, và Perkin Warbeck (1830). Năm 1839, bà biên tập thơ của Percy, góp phần xây dựng danh tiếng cho ông. Bà mất tại London ngày 1 tháng 2 năm 1851, thọ 53 tuổi, và sau đó được an táng cùng cha mẹ tại nhà thờ St Peter ở Bournemouth.
Di sản: vì sao Frankenstein vẫn quan trọng
Phiên bản sân khấu đầu tiên xuất hiện năm 1823, và câu chuyện được kể lại không ngừng kể từ đó. Bộ phim Hollywood năm 1931 với Boris Karloff đã định hình hình ảnh con quái vật đầu phẳng, cổ cắm đinh vít. Sinh vật trong sách thì rất khác: nó nói năng lưu loát và suy nghĩ sâu sắc về đúng sai. Một nhầm lẫn phổ biến khác là cái tên. Frankenstein là họ của nhà khoa học, không phải tên của sinh vật.
Một số nhà phê bình, trong đó có nhà văn Brian Aldiss, gọi cuốn tiểu thuyết là tác phẩm khoa học viễn tưởng đầu tiên. Dù gọi là gì, mỗi khi người ta tranh luận về trí tuệ nhân tạo hay kỹ thuật di truyền, câu chuyện này lại được nhắc đến như lời cảnh báo về quyền lực không đi kèm trách nhiệm. Đó là lý do một cuốn sách do một thiếu nữ viết năm 1816 vẫn được đọc trong trường học khắp thế giới.
Đề thi thường hỏi gì
- Năm tháng và ấn bản: sinh năm 1797, mất năm 1851; Frankenstein xuất bản nặc danh năm 1818, có tên bà năm 1823 và bản sửa đổi năm 1831.
- Bối cảnh: chủ nghĩa lãng mạn và tiểu thuyết Gothic; Cách mạng Công nghiệp; những nghiên cứu đầu tiên về điện (Galvani, Aldini).
- Mùa hè ở Villa Diodati: Byron, Percy Shelley, Polidori và “năm không có mùa hè” sau vụ phun trào Tambora.
- Cấu trúc: truyện khung kể qua thư của Walton, bên trong lồng lời kể của Victor và của sinh vật.
- Hướng viết luận: trách nhiệm của nhà khoa học với công trình của mình; vì sao sinh vật trở nên bạo lực (bản tính hay hoàn cảnh nuôi dưỡng); “Prometheus thời hiện đại” có nghĩa là gì; văn phong Gothic phản ánh nỗi sợ khoa học như thế nào.
Đọc tiếp
- Ideas That Shaped the 19th Century: những tư tưởng chính trị và khoa học đã hình thành thế giới của Mary Shelley.
- Nikola Tesla and the War of the Currents: câu chuyện về điện ở thế hệ sau bà.
- Thomas Edison and the Age of Invention: cách phát minh trở thành một ngành công nghiệp.
