H. G. Wells trong năm phút
Herbert George Wells (1866–1946) là nhà văn người Anh, người biến khoa học thành những câu chuyện về con người. Từ năm 1895 đến 1901, ông xuất bản một loạt tiểu thuyết ngắn mà ông gọi là "scientific romances" (tạm dịch: truyện lãng mạn khoa học): Cỗ máy thời gian (The Time Machine), Hòn đảo của bác sĩ Moreau (The Island of Doctor Moreau), Người vô hình (The Invisible Man), Cuộc chiến giữa các thế giới (The War of the Worlds) và Những người đầu tiên trên Mặt Trăng (The First Men in the Moon). Mỗi cuốn lấy một ý tưởng gây sửng sốt và lần theo hệ quả của nó đối với con người. Cách viết ấy khiến người ta vẫn tìm đến "H. G. Wells" hơn một thế kỷ sau.
Wells thường được nhắc cùng Jules Verne như hai người cha của khoa học viễn tưởng. Sự khác biệt khá dễ nhớ. Verne chủ yếu mở rộng những cỗ máy đang thành hình, như tàu ngầm hay tên lửa. Wells thì tưởng tượng ra những thứ chưa thể tồn tại, như cỗ máy thời gian hay thuốc tàng hình, rồi hỏi xã hội sẽ ra sao. Ông từng được đào tạo ngành sinh học, theo chủ nghĩa xã hội, làm báo và viết sử phổ thông, và cả bốn vai trò đó đều hiện diện trong tiểu thuyết của ông. Muốn xem bức tranh rộng hơn của thể loại này, mời bạn đọc lịch sử khoa học viễn tưởng. Người đồng nghiệp người Pháp của ông có trang riêng: Jules Verne.
Cuộc đời: từ cửa hàng vải đến danh tiếng thế giới
Wells sinh ngày 21 tháng 9 năm 1866 tại Bromley, hạt Kent, trong một gia đình không khá giả. Cha ông mở một cửa hàng nhỏ và chơi cricket chuyên nghiệp; mẹ ông từng làm hầu gái riêng cho một quý bà. Khoảng bảy tuổi, cậu bé gãy chân và đọc rất nhiều trong lúc dưỡng thương. Thời thiếu niên, ông bị gửi đi học việc ở một tiệm vải, công việc ông ghét cay ghét đắng. Ông thoát ra nhờ làm trợ giảng rồi giành học bổng vào Normal School of Science ở London, nay thuộc Imperial College. Tại đây ông học sinh học với T. H. Huxley, người bảo vệ nổi tiếng nhất cho thuyết tiến hóa của Darwin.
Quá trình đào tạo đó rất quan trọng. Tiến hóa xuyên suốt các tác phẩm đầu của ông: những con người ở tương lai xa trong Cỗ máy thời gian, những con vật bị phẫu thuật biến đổi trong Moreau, và những kẻ xâm lược trong Cuộc chiến giữa các thế giới, cuối cùng bị vi sinh vật của Trái Đất đánh bại. Wells làm giáo viên và viết báo khoa học, rồi thành danh năm 1895 với Cỗ máy thời gian. Sau năm 1900, ông viết ít khoa học viễn tưởng thuần túy hơn và nhiều tiểu thuyết về đời thường hơn, như Kipps (1905) và The History of Mr Polly (1910), cùng nhiều sách bàn về chính trị và tương lai nhân loại. Ông gia nhập Hội Fabian năm 1903, ủng hộ ý tưởng một nhà nước thế giới, và năm 1920 xuất bản The Outline of History (Lược sử thế giới), cuốn sử bán chạy về toàn bộ câu chuyện loài người. Ông mất tại London ngày 13 tháng 8 năm 1946, thọ 79 tuổi.
Năm cuốn sách nên biết
Cỗ máy thời gian (1895)
Một nhà phát minh chỉ được gọi là Nhà Du hành Thời gian chế tạo một cỗ máy và đi đến năm 802.701. Ở đó, ông gặp người Eloi hiền lành, ngây thơ như trẻ con sống trên mặt đất, và người Morlock xanh xao sống dưới lòng đất, chuyên trông coi máy móc và săn bắt người Eloi. Wells dùng câu chuyện để hỏi điều gì xảy ra khi xã hội tách thành một bên lao động và một bên hưởng thụ, rồi đẩy tiếp tới một bờ biển hấp hối ở tương lai xa. Truyện ngắn, đọc nhanh, nên đây là cuốn Wells đầu tiên tốt nhất để bắt đầu.
Hòn đảo của bác sĩ Moreau (1896)
Edward Prendick, một người sống sót sau vụ đắm tàu, được đưa vào một hòn đảo nơi có vị bác sĩ dùng phẫu thuật biến động vật thành "Beast Folk", những sinh vật giống người. Đây là cuốn sách u tối về sự tàn nhẫn, về khoa học thiếu đạo đức, và về ranh giới mỏng manh giữa người và thú. Nhiều nhà phê bình đã bị sốc khi sách ra đời, và đến nay nó vẫn được đọc như lời cảnh báo về những thí nghiệm không giới hạn.
Người vô hình (1897)
Một người lạ mặt quấn băng kín mặt đến ngôi làng Iping ở Sussex. Đó là Griffin, nhà khoa học đã biến mình thành vô hình và không thể quay lại. Tàng hình không mang lại tự do; nó mang lại cô lập và bạo lực. Điều thú vị không nằm ở mẹo tàng hình, mà ở câu hỏi quyền lực vô hình, không ai kiểm soát sẽ làm gì với một con người.
Cuộc chiến giữa các thế giới (1898)
Người Sao Hỏa đáp xuống Surrey, gần Woking, rồi tiến qua miền nam nước Anh trên những cỗ máy chiến đấu ba chân cao lớn, trang bị tia nhiệt. Người kể chuyện chứng kiến trật tự bình thường sụp đổ. Cuối cùng, quân xâm lược gục ngã không phải vì quân đội mà vì vi khuẩn của Trái Đất. Truyện đăng nhiều kỳ trên tạp chí năm 1897 và ra sách năm 1898. Những trang đầu so sánh cuộc tấn công của người Sao Hỏa với cách người châu Âu hủy diệt người dân Tasmania, vì thế nhiều độc giả xem đây là lời phê phán chủ nghĩa đế quốc.
Những người đầu tiên trên Mặt Trăng (1901)
Bedford, một doanh nhân đang chật vật, và Cavor, một nhà khoa học lập dị, lên Mặt Trăng trong con tàu phủ Cavorite, một chất liệu hư cấu chặn được trọng lực. Dưới bề mặt, họ gặp người Selenite, một xã hội giống côn trùng, nơi mỗi cá thể được tạo ra chỉ để làm một việc. Bạn có thể đọc nó như một cuộc phiêu lưu hài hước, hoặc như lời châm biếm sự chuyên môn hóa cực đoan.
Điều ông đoán đúng và điều ông đoán sai
Wells là nhà tư tưởng về tương lai chứ không phải nhà tiên tri, nhưng một vài dự đoán của ông rất nổi tiếng. Trong The World Set Free (1914), ông mô tả những quả bom chạy bằng năng lượng nguyên tử, nhiều năm trước khi vũ khí hạt nhân xuất hiện. Nhà vật lý Leo Szilard đọc cuốn tiểu thuyết này năm 1932 và nghĩ ra phản ứng dây chuyền hạt nhân năm 1933. Trong The War in the Air (1908), ông hình dung các thành phố bị ném bom từ trên không. Trong Cỗ máy thời gian, Nhà Du hành Thời gian nói rằng thời gian có thể được coi là chiều thứ tư. Về sau, vật lý học đặt một ý tưởng liên quan lên nền tảng nghiêm túc nhờ thuyết tương đối của Einstein năm 1905, nhưng thuyết tương đối không cho ta một cỗ máy thời gian.
Nhiều điều khác chỉ là suy đoán hoặc đơn giản là sai. Du hành thời gian vẫn chỉ là thí nghiệm tưởng tượng; chưa có phương pháp nào được biết đến, và những nghịch lý nó đặt ra được bàn trong bài nghịch lý du hành thời gian. Sao Hỏa của ông phản ánh quan niệm thời đó, khi một số nhà thiên văn tin rằng họ thấy các kênh đào do một nền văn minh sống xây nên. Tàu vũ trụ sau này cho thấy đó là một thế giới lạnh và khô. Mặt Trăng không có không khí để thở và không có người Selenite. Còn thuốc tàng hình thật sự thì không tồn tại; nghiên cứu hiện nay về bẻ cong ánh sáng chỉ hiệu quả với một số bước sóng và vật thể nhỏ.
Dấu ấn trong tiểu thuyết và phim ảnh
Wells đặt ra khuôn mẫu cho nhiều ý tưởng mà giới cầm bút vẫn dùng lại: cỗ máy du hành xuyên thời gian, cuộc xâm lăng của người ngoài hành tinh, nhà khoa học mắc sai lầm quái dị, và người trở nên vô hình. Sách xuất hiện trước, và các truyện về du hành thời gian hầu như đều có thể lần về Cỗ máy thời gian. Hầu hết tiểu thuyết về người ngoài hành tinh xâm lược đều mang ít nhiều dấu ấn của Cuộc chiến giữa các thế giới.
Các phiên bản màn ảnh gồm bộ phim The Time Machine năm 1960 và War of the Worlds năm 2005 của Steven Spielberg. Wells cũng tham gia bộ phim Things to Come năm 1936, chuyển thể từ sách The Shape of Things to Come của ông. Bản chuyển thể nổi tiếng nhất lại là một vở kịch phát thanh: ngày 30 tháng 10 năm 1938, Orson Welles và Mercury Theatre phát sóng một phiên bản Cuộc chiến giữa các thế giới trên đài CBS, chuyển bối cảnh sang New Jersey hiện đại.
Những hiểu lầm thường gặp
- "Wells phát minh ra khoa học viễn tưởng." Không phải. Mary Shelley và Jules Verne có trước. Wells định hình thể loại này hơn bất kỳ nhà văn nào cùng thời, và đó là một nhận định khác.
- "Chương trình phát thanh năm 1938 gây hoảng loạn hàng loạt." Một số thính giả đã sợ hãi, nhưng đa số nhà sử học ngày nay cho rằng mức hoảng loạn nhỏ hơn nhiều so với những gì báo chí đưa tin.
- "H. G. Wells và Orson Welles là họ hàng." Không phải. Orson Welles là đạo diễn người Mỹ đã chuyển thể cuốn sách; hai cái tên chỉ giống nhau.
- "Wells chỉ viết khoa học viễn tưởng." Ông còn viết hài kịch xã hội, sách chính trị và một bộ lịch sử thế giới.
- "Người Sao Hỏa chết vì cảm lạnh thông thường." Sách chỉ nhắc đến bệnh tật và vi khuẩn gây thối rữa, không nêu một căn bệnh cụ thể.
Đọc tiếp
- Lịch sử khoa học viễn tưởng: vị trí của Wells giữa Mary Shelley, Verne và các bậc thầy về sau.
- Jules Verne: "cha đẻ khoa học viễn tưởng" còn lại, và là sự đối chiếu hay với cách viết của Wells.
- Nghịch lý du hành thời gian: những câu đố logic nảy sinh từ các truyện như Cỗ máy thời gian.
