Tôn Trung Sơn trong năm phút
Tôn Trung Sơn (1866–1925) là nhà lãnh đạo nổi tiếng nhất của phong trào chấm dứt chế độ nhà Thanh ở Trung Quốc. Phần lớn đời trưởng thành, ông sống ở nước ngoài hoặc lưu vong, quyên tiền trong cộng đồng người Hoa hải ngoại, tổ chức những cuộc khởi nghĩa mà hầu hết đều thất bại, và đem đến cho cách mạng nền tảng tư tưởng: Tam dân chủ nghĩa. Khi nhà Thanh sụp đổ năm 1911, ông đang ở Hoa Kỳ chứ không ở Trung Quốc. Dù vậy, ông vẫn được bầu làm Lâm thời Đại Tổng thống đầu tiên của Trung Hoa Dân Quốc và tuyên thệ nhậm chức ngày 1 tháng 1 năm 1912. Bài này thuộc câu chuyện rộng hơn của chúng tôi về Trung Quốc thời Thanh, Nhật Bản và phương Tây (1793–1912).
Có ba điều đáng nhớ. Thứ nhất, năm 1905 ông gom các nhóm chống Thanh rời rạc thành một tổ chức duy nhất là Đồng minh hội. Thứ hai, năm 1912 ông nhường ghế Tổng thống cho Viên Thế Khải để hoàng đế thoái vị. Thứ ba, trong những năm cuối đời, ông xây dựng lại Quốc dân đảng với sự giúp đỡ của Liên Xô và đặt đảng này vào con đường mà nó theo đuổi suốt nhiều thập kỷ.
Thuở đầu: từ Quảng Đông đến Hawaii và Hồng Kông
Tôn Trung Sơn sinh ngày 12 tháng 11 năm 1866 tại Thúy Hanh, một làng nông nghiệp thuộc huyện Hương Sơn, Quảng Đông, cách Ma Cao không xa. Khoảng mười ba tuổi, ông được gửi sang Honolulu để ở với anh trai là Tôn Mi, người đã gây dựng cơ nghiệp ở đó. Ông học tại Trường Iolani, một trường theo mô hình Anh giáo, và làm quen với khoa học phương Tây, nền giáo dục bằng tiếng Anh cùng những quan niệm về cách vận hành một chính quyền.
Sau đó ông chuyển đến Hồng Kông và học y tại Trường Y khoa dành cho người Hoa, tốt nghiệp năm 1892. Ông hành nghề một thời gian ngắn ở Ma Cao và Quảng Châu. Sống ở một thuộc địa của Anh và ở Hawaii cho ông một điểm so sánh với bộ máy nhà Thanh mà đa số người dân trong nội địa không có. Sự so sánh ấy, cùng những nỗi nhục của Trung Quốc kể từ Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất, đã đẩy ông từ y học sang chính trị.
Từ nhà cải cách thành nhà cách mạng (1894–1905)
Lúc đầu Tôn Trung Sơn chọn con đường cải cách. Năm 1894, ông viết một bản thỉnh nguyện dài gửi Lý Hồng Chương, một trong những đại thần quyền lực nhất của triều Thanh, đề nghị phát triển giáo dục, nông nghiệp và công nghiệp hiện đại. Kiến nghị không đi đến đâu. Tháng 11 năm 1894, tại Honolulu, ông lập Hưng Trung hội, một nhóm nhỏ của người Hoa hải ngoại. Sau đó Trung Quốc thua Nhật Bản trong cuộc chiến 1894–95, khiến nhiều người Hoa có học tin rằng triều đình không thể tự sửa mình.
Năm 1895, nhóm của Tôn Trung Sơn lên kế hoạch khởi nghĩa ở Quảng Châu. Âm mưu bị phát hiện, ông trốn thoát và bắt đầu khoảng mười sáu năm sống ngoài nước. Tháng 10 năm 1896, nhân viên công sứ quán nhà Thanh bắt giữ ông ở London trong khoảng mười hai ngày. Thầy cũ của ông là James Cantlie cùng báo chí Anh đã buộc phía Thanh phải thả ông. Vụ việc khiến ông nổi tiếng ở Anh và tạo uy tín giúp ích cho việc gây quỹ.
Đồng minh hội và Tam dân chủ nghĩa
Đầu thập niên 1900, hàng nghìn du học sinh Trung Quốc đang học ở Nhật Bản, nhiều người bất bình với triều đình nhà Thanh. Tháng 8 năm 1905, tại Tokyo, Tôn Trung Sơn cùng Hoàng Hưng và các lãnh đạo khác lập ra Đồng minh hội (Trung Quốc Cách mạng Đồng minh hội). Tôn chỉ ngắn gọn của hội là đánh đuổi chính quyền Mãn Châu, khôi phục nước Trung Hoa, lập nền cộng hòa và bình quân địa quyền. Tờ báo của hội, Dân báo, lần đầu trình bày Tam dân chủ nghĩa vào tháng 11 năm 1905.
1. Dân tộc (minzu)
Những năm đầu, nguyên tắc này có nghĩa là chấm dứt sự cai trị của triều Thanh do người Mãn đứng đầu. Về sau, nó mở rộng thành lời kêu gọi Trung Quốc thoát khỏi sức ép của nước ngoài và các dân tộc trong nước cùng chung sống dưới một nhà nước. Trong các bài giảng năm 1924, Tôn Trung Sơn mô tả Trung Quốc yếu ớt và chia rẽ, như một nắm cát rời.
2. Dân quyền (minquan)
Tôn Trung Sơn muốn có một nền cộng hòa với hiến pháp. Ông đề xuất hệ thống năm quyền: hành pháp, lập pháp, tư pháp, khảo thí và giám sát. Ông cũng nêu ba giai đoạn: quân chính để đánh bại trật tự cũ, huấn chính để dạy dân tự quản, và cuối cùng là hiến chính. Giới phê bình về sau chỉ ra rằng giai đoạn giữa có thể bị dùng để biện minh cho chế độ độc đảng.
3. Dân sinh (minsheng)
Đây là nguyên tắc ít cụ thể nhất trong ba nguyên tắc. Hai ý tưởng nổi tiếng nhất là bình quân địa quyền, để giá đất tăng không chỉ làm giàu cho địa chủ, và điều tiết tư bản tư nhân để nhà nước quản lý các ngành then chốt. Tôn Trung Sơn chịu ảnh hưởng của các nhà tư tưởng phương Tây như Henry George, nhưng ông chưa bao giờ đưa ra một chương trình chi tiết để có thể kiểm chứng.
1911: cuộc cách mạng ông không khởi xướng
Từ năm 1907 đến 1911, Đồng minh hội ủng hộ nhiều cuộc khởi nghĩa ở miền nam Trung Quốc. Gần như tất cả đều thất bại, kể cả cuộc tấn công vào dinh Tổng đốc ở Quảng Châu ngày 27 tháng 4 năm 1911. Ngày 10 tháng 10 năm 1911, binh lính Tân quân nổi dậy ở Võ Xương, rồi hết tỉnh này đến tỉnh khác tuyên bố độc lập. Đó là Cách mạng Tân Hợi. Các nhóm cách mạng đã gieo tư tưởng trong quân đội, nhưng Tôn Trung Sơn không lên kế hoạch cho cuộc nổi dậy Võ Xương. Ông biết tin qua một tờ báo ở Denver, bang Colorado.
Ông chọn không vội về nước. Trước tiên, ông vận động ở Hoa Kỳ, Anh và Pháp, một phần để ngăn các khoản vay mới cho chính quyền nhà Thanh, rồi đến Thượng Hải vào cuối tháng 12. Ngày 29 tháng 12, các đại biểu họp ở Nam Kinh bầu ông làm Lâm thời Đại Tổng thống, và ngày 1 tháng 1 năm 1912, Trung Hoa Dân Quốc được tuyên bố thành lập với Tôn Trung Sơn tại vị.
Làm Tổng thống ba tháng rồi lưu vong (1912–1916)
Chính phủ mới có rất ít tiền và gần như không có quân đội riêng. Lực lượng quân sự mạnh nhất ở phương Bắc, Bắc Dương quân, do Viên Thế Khải chỉ huy. Tôn Trung Sơn đề nghị nhường chức cho Viên nếu hoàng đế nhà Thanh thoái vị. Hoàng đế nhỏ tuổi Phổ Nghi thoái vị ngày 12 tháng 2 năm 1912. Viên Thế Khải nhậm chức Lâm thời Đại Tổng thống tại Bắc Kinh ngày 10 tháng 3, còn Tôn Trung Sơn chính thức từ chức ngày 1 tháng 4.
Sau đó Tôn Trung Sơn chuyển sang lo kế hoạch xây dựng đường sắt. Trong khi đó, Tống Giáo Nhân lập Quốc dân đảng vào năm 1912 và dẫn dắt đảng thắng lợi trong cuộc tổng tuyển cử mùa đông 1912–13. Tháng 3 năm 1913, Tống Giáo Nhân bị bắn ở một ga tàu tại Thượng Hải và qua đời hai ngày sau; nhiều người đổ lỗi cho giới thân cận của Viên Thế Khải. Mùa hè năm 1913, Tôn Trung Sơn kêu gọi "Cách mạng lần thứ hai" nhưng thất bại, và ông chạy sang Nhật Bản. Việc Viên Thế Khải xưng đế năm 1915–16 sụp đổ, ông ta qua đời tháng 6 năm 1916, nhưng Trung Quốc nhanh chóng rơi vào tay các quân phiệt cát cứ.
Những năm cuối: sự giúp đỡ của Liên Xô và Quốc dân đảng (1917–1925)
Từ năm 1917, Tôn Trung Sơn lập các chính quyền đối lập ở Quảng Châu, dựa vào những quân phiệt địa phương vốn thường không cùng mục tiêu với ông. Những chính quyền ấy rất mong manh. Phong trào Ngũ Tứ năm 1919 cho thấy một thế hệ sinh viên và công nhân mới mà đảng của ông chưa tiếp cận được, và trong năm đó ông cải tổ Quốc dân đảng.
Các chính phủ phương Tây giúp ông rất ít, nên ông quay sang nước Nga Xô viết. Tháng 1 năm 1923, Tuyên bố Tôn–Joffe đề ra việc hợp tác. Tháng 1 năm 1924, Đại hội toàn quốc lần thứ nhất của Quốc dân đảng cải tổ đảng và cho phép đảng viên Đảng Cộng sản Trung Quốc gia nhập với tư cách cá nhân. Tháng 6 năm 1924, Trường Quân sự Hoàng Phố khai giảng gần Quảng Châu, với Tưởng Giới Thạch làm hiệu trưởng. Trong năm 1924, Tôn Trung Sơn cũng có một loạt bài giảng dài về Tam dân chủ nghĩa.
Cuối năm 1924, ông lên phương Bắc để bàn về thống nhất đất nước. Ông ngã bệnh vì ung thư gan và qua đời tại Bắc Kinh ngày 12 tháng 3 năm 1925, thọ 58 tuổi. Lăng tẩm trên núi Tử Kim ở Nam Kinh hoàn thành năm 1929.
Tôn Trung Sơn và Nhật Bản
Nhật Bản có ý nghĩa với Tôn Trung Sơn hơn hầu hết các nước khác. Ông từng sống ở đó nhiều đợt dài, và Đồng minh hội được thành lập tại Tokyo. Những người ủng hộ Nhật như Miyazaki Toten đã giúp ông, và ông dùng một tên kiểu Nhật khi đi lại là Nakayama, từ đó có tên Trung Sơn (Zhongshan) thường gắn với ông. Tháng 11 năm 1924, trong một bài diễn thuyết ở Kobe, ông đặt câu hỏi liệu Nhật Bản sẽ chọn làm công cụ của chính trị cường quyền kiểu phương Tây hay là người bảo vệ "vương đạo" phương Đông. Các trường học Nhật Bản dạy về ông như nhân vật chính của cuộc cách mạng 1911.
Di sản
Ở Đài Loan, Trung Hoa Dân Quốc tôn vinh ông là "Quốc phụ". Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa tôn vinh ông là bậc tiền bối của cách mạng. Nhiều thành phố nói tiếng Hoa có những con đường và công viên mang tên Trung Sơn. Các sử gia vẫn tranh luận cuộc cách mạng nợ ông cá nhân bao nhiêu. Hoàng Hưng và Tống Giáo Nhân là những nhà tổ chức quan trọng, và các sự kiện quyết định năm 1911 xoay quanh binh lính, giới tinh hoa các tỉnh và Viên Thế Khải. Dù vậy, không nhân vật nào khác kết nối người Hoa hải ngoại, sinh viên ở Nhật Bản và Quốc dân đảng sau này theo cách của ông.
Đề thi thường hỏi gì
- Nhận biết: Tôn Trung Sơn, Đồng minh hội (1905) và Tam dân chủ nghĩa: dân tộc, dân quyền và dân sinh.
- Giải thích: vì sao Cách mạng Tân Hợi 1911 thành công dù các cuộc khởi nghĩa của chính Tôn Trung Sơn đã thất bại (binh lính phản chiến, các tỉnh tuyên bố độc lập, nhà Thanh suy yếu).
- Ý nghĩa: thỏa hiệp năm 1912 với Viên Thế Khải, và vì sao sau đó nền cộng hòa vẫn thiếu một chính quyền ổn định.
- So sánh: mục tiêu ban đầu là lật đổ chính quyền Mãn Châu với sự nhấn mạnh về sau vào việc chống các cường quốc nước ngoài.
- Liên hệ: cuộc cải tổ Quốc dân đảng năm 1924 với sự giúp đỡ của Liên Xô và sự tham gia của đảng viên Cộng sản.
Đọc tiếp
- Cách mạng Tân Hợi 1911: cuộc nổi dậy Võ Xương và sự sụp đổ của nhà Thanh, mà Tôn Trung Sơn theo dõi từ nước ngoài.
- Viên Thế Khải: vị tướng giành lấy ghế Tổng thống từ tay Tôn Trung Sơn rồi sau đó tìm cách xưng đế.
- Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất (1839–1842): thất bại mở đầu những áp lực đứng sau hoạt động chính trị của Tôn Trung Sơn.
