Trong năm phút: doublethink nghĩa là gì
Doublethink là khả năng tin cùng lúc hai điều đối nghịch và coi cả hai đều đúng. Từ này xuất phát từ tiểu thuyết 1984 (Nineteen Eighty-Four, 1949) của George Orwell, một tác phẩm nền tảng của dòng văn học phản địa đàng, được nhắc tới trong bài lịch sử khoa học viễn tưởng của chúng tôi. Trong truyện, Đảng cầm quyền cần công dân chấp nhận những khẩu hiệu và số liệu tự mâu thuẫn với nhau, và doublethink chính là thói quen tư duy giúp điều đó xảy ra.
Chi tiết quan trọng là doublethink không phải nói dối thông thường. Kẻ nói dối biết sự thật và che giấu nó. Người thực hành doublethink thì tự rèn mình để thành thật tin vào phiên bản của Đảng, rồi lại quên rằng mình đã tự rèn như vậy. Các khẩu hiệu của Đảng cho thấy rõ mô hình này: “Chiến tranh là hòa bình. Tự do là nô lệ. Dốt nát là sức mạnh.” (Phần 1, Chương 1)
Orwell đưa ra định nghĩa rõ nhất trong cuốn sách cấm mà Winston Smith bí mật đọc: “khả năng cùng lúc giữ trong đầu hai niềm tin mâu thuẫn và chấp nhận cả hai.” (Phần 2, Chương 9) Cùng với Newspeak và Cảnh sát Tư tưởng, nó nằm ở trung tâm sự kiểm soát của Đảng đối với những gì con người nghĩ.
Doublethink vận hành thế nào trong 1984
Câu chuyện diễn ra ở Oceania, một siêu quốc gia nơi Đảng nắm mọi hồ sơ. Winston Smith làm việc tại Cục Hồ sơ thuộc Bộ Sự thật, nơi anh sửa lại các bài báo cũ cho khớp với đường lối hiện tại của Đảng. Khi một dự đoán sai hoặc một đồng minh hóa thành kẻ thù, bài báo cũ bị thay thế còn bản gốc bị ném xuống “lỗ ký ức” để thiêu hủy. (Phần 1, Chương 4)
Sửa giấy tờ mới chỉ là nửa dễ. Nửa khó hơn là tâm trí những người đọc chúng. Ở Phần 1, Chương 3, Winston suy ngẫm về điều Đảng đòi hỏi các thành viên: vừa biết vừa không biết, nói những lời dối trá được dựng cẩn thận trong khi tin chúng, gạt bỏ một sự thật bất tiện rồi gọi nó trở lại khi cần. Đảng còn dạy rằng ai kiểm soát quá khứ sẽ kiểm soát tương lai. Orwell thêm một nếp gấp cuối cùng: bản thân từ “doublethink” cũng là một hành vi doublethink, vì muốn làm tốt thì bạn phải biết mình đang lừa chính tâm trí mình.
Tuần lễ Căm thù cho thấy điều này diễn ra công khai ra sao. Một diễn giả đang nói dở câu về cuộc chiến giữa Oceania và Eurasia thì có người chuyển cho ông một mảnh giấy, và ông tiếp tục nói như thể kẻ thù xưa nay vẫn là Eastasia. Đám đông điều chỉnh chỉ trong vài phút, các áp phích nhắc tên kẻ thù cũ bị xé xuống. Không ai thừa nhận có điều gì đã thay đổi. (Phần 2, Chương 9)
Lưu ý tiết lộ nội dung: đoạn tiếp theo nhắc tới một cảnh ở Phần 3, nhưng không tiết lộ phần kết.
Ở Phần 3, người thẩm vấn O'Brien nói với Winston rằng phép thử thật sự không phải là anh có chịu nói hai cộng hai bằng năm hay không, mà là anh có thực sự tin điều đó hay không. Trước đó, ở Phần 1, Winston đã viết trong nhật ký rằng tự do là quyền được nói hai cộng hai bằng bốn. Sự đối chọi giữa hai khoảnh khắc ấy chính là cả cuốn sách thu nhỏ.
Ví dụ về doublethink trong tiểu thuyết
Doublethink xuất hiện khắp nơi ở Oceania. Đây là những trường hợp rõ nhất.
- Ba khẩu hiệu. “Chiến tranh là hòa bình”, “Tự do là nô lệ” và “Dốt nát là sức mạnh” được treo trên Bộ Sự thật, mỗi câu đều ngược với nghĩa thông thường của các từ.
- Tên các bộ. Bộ Hòa bình điều hành chiến tranh, Bộ Tình thương lo việc tra tấn, còn Bộ Dồi dào quản lý tình trạng thiếu thốn. (Phần 1, Chương 1)
- Quá khứ bị viết lại. Khi hồ sơ hôm qua không khớp với hồ sơ hôm nay, đảng viên phải chấp nhận rằng bản hiện hành mới là đúng.
- Kẻ thù thay đổi. Oceania đổi quốc gia mình đang giao chiến chỉ sau một đêm, và ai cũng đồng ý rằng xưa nay vẫn thế.
Góc nhìn khoa học: doublethink có thật không?
Doublethink là một ý tưởng hư cấu, không phải chẩn đoán hay thuật ngữ trong sách giáo khoa tâm lý học. Chưa có nghiên cứu nào chứng minh con người có thể tắt các mâu thuẫn theo lệnh như cách Đảng đòi hỏi. Điều đã được xác lập vững chắc là con người thường thấy khó chịu khi các niềm tin của mình xung đột, và họ tìm cách làm dịu cảm giác đó.
Khái niệm thật gần nhất là bất hòa nhận thức (cognitive dissonance), do nhà tâm lý học người Mỹ Leon Festinger phát triển vào thập niên 1950. Cuốn sách năm 1957 của ông mô tả sự căng thẳng khi hai niềm tin, hoặc một niềm tin và một hành động, không khớp nhau. Khi đó người ta thường đổi một niềm tin, thêm một lời biện hộ, hoặc tránh thông tin làm sự căng thẳng nặng hơn. Một người hút thuốc biết thuốc lá có hại có thể tự quyết định rằng rủi ro bị phóng đại. Đó là sự biện minh hóa, rất phổ biến và bình thường.
Doublethink đi xa hơn nhiều. Bất hòa nhận thức mô tả một căng thẳng mà con người thường tìm cách thoát khỏi mà không nhận ra. Doublethink là kỹ năng được rèn luyện có chủ ý, xóa hẳn căng thẳng rồi xóa luôn ký ức về việc đã làm vậy. Các nhà tâm lý học quả có mô tả những thói quen liên quan, như phân ngăn tư duy (giữ các ý tưởng xung đột trong những “hộp” tinh thần riêng) và lập luận có động cơ (tin vào điều mình muốn là thật), nhưng chúng chỉ là một phần và không hoàn hảo. Phiên bản của Orwell là một dạng cực đoan, được chọn để nói về quyền lực.
Giữ một mâu thuẫn trong đầu cũng không phải lúc nào cũng là khuyết điểm. Trong tiểu luận “The Crack-Up” năm 1936, F. Scott Fitzgerald cho rằng có thể giữ hai ý tưởng đối lập trong đầu mà vẫn hành động được là dấu hiệu của một trí tuệ hạng nhất. Khác biệt nằm ở sự trung thực. Người suy nghĩ của Fitzgerald biết các ý tưởng ấy xung đột. Doublethink đòi bạn không nhận ra.
Mối quan tâm của Orwell xuất phát từ tuyên truyền và ngôn ngữ chính trị của thập niên 1930–1940. Trong tiểu luận “Politics and the English Language” năm 1946, ông lập luận rằng những từ mơ hồ, trơn tuột khiến người ta dễ né tránh tư duy rõ ràng.
Doublethink trong các tác phẩm hư cấu
1984 là nguồn gốc, và hướng dẫn đọc 1984 của chúng tôi trình bày đầy đủ cốt truyện và nhân vật. Doublethink hoạt động song hành với Newspeak, thứ ngôn ngữ ngày càng thu hẹp khiến một số ý nghĩ không thể diễn đạt, được giải thích trong bài Newspeak và doublethink, và với hình tượng luôn dõi theo mọi người được mô tả trong bài Big Brother.
Những tác phẩm khoa học viễn tưởng khác chạm vào cùng vấn đề mà không dùng từ này. Trong Fahrenheit 451 của Ray Bradbury, Đại đội trưởng Beatty ném những câu trích từ các cuốn sách khác nhau vào nhau để chứng minh sách vô giá trị, đổi phe một cách hoàn toàn bình thản. Trong Brave New World của Aldous Huxley, công dân được huấn luyện từ lúc sinh ra để yêu thích vai trò được giao, nên xung đột bị ngăn từ gốc thay vì bị che giấu. Hai cuốn sách cùng có một cách nhìn về việc kiểm soát vận hành thế nào: một xã hội có thể lái điều con người nghĩ bằng cách lái điều họ chú ý. Chúng thuộc truyền thống rộng hơn được giải thích trong bài Dystopia.
Những hiểu lầm thường gặp
- “Nó chỉ là nói dối.” Kẻ nói dối biết sự thật. Người thực hành doublethink đã đẩy sự thật ra khỏi nhận thức của chính mình, nên họ không giấu điều gì, kể cả với bản thân.
- “Cứ đạo đức giả hay thiếu nhất quán là doublethink.” Ai cũng có lúc thiếu nhất quán. Orwell mô tả một hệ thống rèn con người chấp nhận mâu thuẫn và trừng phạt ai chỉ ra điều đó.
- “Nó giống hệt bất hòa nhận thức.” Hai khái niệm có liên quan, nhưng bất hòa nhận thức là một căng thẳng có thật và phổ biến, còn doublethink là dạng kiểm soát tinh thần hoàn toàn và hư cấu.
- “Orwell đã dự đoán đúng.” Orwell coi cuốn sách là lời cảnh báo về nơi các tư tưởng toàn trị có thể dẫn tới, không phải bản dự báo chính xác về các kỹ thuật.
Vì sao từ này vẫn được dùng
Từ này tồn tại vì nó gọi tên điều mà nhiều người nhận ra: lúc một nhóm, một công ty hay một chính phủ giữ lập trường không thể dung hòa với những phát ngôn trước đó của chính mình, mà dường như chẳng ai bận tâm. Người viết và người bình luận dùng nó như cách nói tắt. Trước khi dùng theo nghĩa ấy, nên nhớ tiêu chuẩn của Orwell. Dấu hiệu của doublethink không chỉ là sự thiếu nhất quán, mà là một hệ thống thưởng cho người không để ý và phạt người lên tiếng. Nếu dùng tùy tiện cho mọi sơ suất, từ này sẽ mất đi sự sắc bén mà Orwell đã trao cho nó.
Đọc tiếp
- Newspeak và doublethink (1984): xem cách Đảng thu hẹp ngôn ngữ để những ý nghĩ nguy hiểm không còn từ để diễn đạt.
- Big Brother (Orwellian): tìm hiểu Big Brother là ai và vì sao tên ông trở thành cách nói tắt cho sự giám sát.
- Dystopia: khám phá truyền thống văn học về những nơi tồi tệ mà Orwell thuộc về.
- 1984 của George Orwell: đọc hướng dẫn đầy đủ với cốt truyện, nhân vật và chủ đề.
