Trong năm phút: lịch sử thế giới 1700–1918
Niên biểu lịch sử thế giới này bao quát giai đoạn 1700–1918. Trong những năm ấy, các vương triều châu Âu tranh giành thương mại và lãnh thổ, các cuộc cách mạng ở vùng Đại Tây Dương lật đổ trật tự cũ, nhà máy thay đổi đời sống hằng ngày, và các cường quốc công nghiệp chia nhau phần lớn thế giới trước khi quay sang đối đầu nhau trong Thế chiến thứ nhất. Bạn có thể đọc từ đầu đến cuối để nắm bức tranh chung, hoặc nhảy đến thời kỳ mình cần. Muốn có kế hoạch học rộng hơn, hãy xem Hướng dẫn học lịch sử thế giới cận đại.
Niên biểu được chia thành năm thời kỳ:
- 1700–1763: chiến tranh giữa các vương triều và thương mại toàn cầu
- 1763–1815: các cuộc cách mạng và Napoléon
- 1815–1870: công nghiệp, chủ nghĩa dân tộc và cải cách
- 1870–1914: chủ nghĩa đế quốc và các liên minh đối địch
- 1914–1918: Thế chiến thứ nhất
1700–1763: chiến tranh giữa các vương triều và thương mại toàn cầu
- 1701–1714: Chiến tranh kế vị Tây Ban Nha nổ ra nhằm ngăn Pháp và Tây Ban Nha hợp nhất dưới một vương miện. Hòa ước Utrecht (1713) mang lại cho Anh thêm lãnh thổ và quyền thương mại.
- 1707: Anh và Scotland hợp nhất thành Vương quốc Liên hiệp Anh (Great Britain).
- 1721: Sau khi thắng Thụy Điển trong Đại chiến phương Bắc, Pyotr Đại đế lấy danh hiệu hoàng đế Nga.
- 1740–1748: Chiến tranh kế vị Áo thử thách quyền cai trị các vùng đất Habsburg của Maria Theresa.
- 1756–1763: Chiến tranh Bảy năm diễn ra ở châu Âu, Bắc Mỹ và Ấn Độ. Hòa ước Paris (1763) khiến Anh trở thành cường quốc hàng đầu ở Bắc Mỹ và Ấn Độ, nơi chiến thắng ở Plassey (1757) đã cho Công ty Đông Ấn một chỗ đứng vững chắc.
Vì sao quan trọng: những cuộc chiến này rất tốn kém. Các chính phủ tăng thuế và vay nợ nặng, và tranh cãi về việc ai phải trả tiền đã dọn đường cho các cuộc khủng hoảng ở Bắc Mỹ và Pháp sau đó.
1763–1815: các cuộc cách mạng và Napoléon
- 1769: James Watt được cấp bằng sáng chế cho động cơ hơi nước cải tiến, một bước then chốt trong sự phát triển công nghiệp của Anh.
- 1775–1783: Chiến tranh Cách mạng Mỹ. Tuyên ngôn Độc lập (1776) nêu lập luận của người dân thuộc địa, và Hòa ước Paris (1783) công nhận Hoa Kỳ.
- 1789: Cách mạng Pháp bùng nổ. Tháng Tám, Quốc hội lập hiến ban hành Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền.
- 1793–1794: Thời kỳ Khủng bố. Louis XVI bị xử tử vào tháng 1 năm 1793, và các lãnh đạo cấp tiến dùng bắt bớ và hành quyết hàng loạt để chống đối thủ.
- 1799: Napoléon Bonaparte nắm quyền bằng một cuộc đảo chính.
- 1804: Haiti tuyên bố độc lập sau cuộc nổi dậy của nô lệ thành công. Tháng 12, Napoléon đăng quang làm hoàng đế của người Pháp.
- 1805: Anh thắng trên biển ở Trafalgar; Napoléon thắng trên bộ ở Austerlitz.
- 1812: Cuộc xâm lược nước Nga của Napoléon kết thúc bằng một cuộc rút lui thảm khốc.
- 1814–1815: Hội nghị Vienna vẽ lại bản đồ châu Âu để khôi phục cán cân quyền lực. Napoléon cuối cùng bị đánh bại ở Waterloo ngày 18 tháng 6 năm 1815.
Vì sao quan trọng: các ý tưởng về chủ quyền thuộc về nhân dân, quyền bình đẳng và hiến pháp thành văn lan rộng xa hơn nước Pháp, và mọi phong trào cải cách về sau hoặc dựa vào chúng hoặc chống lại chúng.
1815–1870: công nghiệp, chủ nghĩa dân tộc và cải cách
- Thập niên 1810–1820: Phần lớn châu Mỹ thuộc Tây Ban Nha giành độc lập, do những nhân vật như Simón Bolívar và José de San Martín lãnh đạo.
- 1821–1830: Chiến tranh giành độc lập của Hy Lạp kết thúc với một nhà nước Hy Lạp độc lập.
- 1830 và 1848: Những làn sóng cách mạng quét qua châu Âu. Nhiều cuộc bị dập tắt năm 1848, nhưng chúng thúc đẩy chủ nghĩa dân tộc và chính thể lập hiến.
- 1833: Anh thông qua Đạo luật Bãi bỏ chế độ nô lệ, có hiệu lực ở các thuộc địa vào năm 1834.
- 1839–1842: Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất kết thúc bằng Hiệp ước Nam Kinh (1842), mở các cảng của Trung Quốc cho thương mại Anh.
- 1850–1864: Khởi nghĩa Thái Bình Thiên Quốc tàn phá miền nam Trung Quốc.
- 1853–1854: Hạm đội của Commodore Perry đến Nhật Bản, và Nhật Bản ký Hiệp ước Kanagawa.
- 1853–1856: Chiến tranh Krym cho thấy nước Nga đã tụt hậu xa so với Anh và Pháp đã công nghiệp hóa.
- 1857: Cuộc nổi dậy Ấn Độ. Sau đó, Hoàng gia Anh tiếp quản quyền cai trị từ Công ty Đông Ấn.
- 1861: Vương quốc Ý được tuyên bố thành lập, và Sa hoàng Alexander II công bố giải phóng nông nô Nga.
- 1861–1865: Nội chiến Mỹ chấm dứt chế độ nô lệ tại Hoa Kỳ.
- 1868: Minh Trị Duy Tân mở đầu quá trình hiện đại hóa nhanh chóng của Nhật Bản.
Vì sao quan trọng: đường sắt, nhà máy và điện báo làm các quốc gia giàu hơn và kết nối hơn. Những nước công nghiệp hóa sớm có được sức mạnh vượt trội so với những nước chưa làm được.
1870–1914: chủ nghĩa đế quốc và các liên minh đối địch
- 1871: Đế quốc Đức được tuyên bố thành lập tại Versailles sau chiến thắng của Phổ trước Pháp.
- 1884–1885: Tại Hội nghị Berlin, các cường quốc châu Âu đặt ra quy tắc chiếm đất châu Phi, mà không có nhà cai trị châu Phi nào tham dự.
- 1894–1895: Nhật Bản đánh bại Trung Quốc trong chiến tranh Trung–Nhật.
- 1898: Chiến tranh Mỹ–Tây Ban Nha giúp Hoa Kỳ có thêm Philippines, Guam và Puerto Rico.
- 1904–1905: Nhật Bản đánh bại Nga trong chiến tranh Nga–Nhật, một cú sốc với người châu Âu vốn tin rằng mình sẽ luôn thắng.
- 1907: Anh, Pháp và Nga lập nên Hiệp ước Ba nước (Triple Entente), đối đầu với Liên minh Ba nước (Triple Alliance) gồm Đức, Áo-Hung và Ý.
- 1911–1912: Cách mạng Tân Hợi lật đổ triều Thanh, và Trung Quốc trở thành nước cộng hòa.
Vì sao quan trọng: cạnh tranh về thuộc địa, thị trường và sức mạnh quân sự làm các mối đối địch gay gắt hơn, và hệ thống liên minh khiến một cuộc khủng hoảng cục bộ có thể kéo theo nhiều cường quốc.
1914–1918: Thế chiến thứ nhất
- 28 tháng 6 năm 1914: Đại công tước Franz Ferdinand của Áo-Hung bị ám sát tại Sarajevo.
- Tháng 7–8 năm 1914: Áo-Hung tuyên chiến với Serbia, và các liên minh kéo theo Nga, Đức, Pháp và Anh.
- 1916: Các trận Verdun và Somme gây tổn thất sinh mạng khổng lồ nhưng đạt được rất ít.
- 1917: Cách mạng Nga lật đổ sa hoàng rồi đưa những người Bolshevik lên nắm quyền. Hoa Kỳ tham chiến vào tháng 4.
- 1918: Nga rút khỏi chiến tranh nhờ Hòa ước Brest-Litovsk vào tháng 3. Giao tranh chấm dứt bằng hiệp định đình chiến ngày 11 tháng 11 năm 1918.
Vì sao quan trọng: cuộc chiến đã xóa sổ bốn đế quốc (Đức, Áo-Hung, Nga và Ottoman) và để lại những vấn đề định hình thế kỷ XX.
Đề thi hỏi gì
Đề thi hiếm khi chỉ hỏi một mốc thời gian. Họ yêu cầu bạn kết nối các sự kiện, vì vậy hãy luyện những mối liên hệ sau:
- AP World History (Period 5, khoảng 1750–1900): so sánh các cuộc cách mạng, giải thích công nghiệp hóa và tác động của nó, và mô tả chủ nghĩa đế quốc đã thay đổi châu Á và châu Phi ra sao.
- APUSH: nối Chiến tranh Bảy năm với các cuộc phản đối ở thuộc địa, năm 1776 và Nội chiến. Xem niên biểu APUSH 1754–1918.
- AP European History: lần theo con đường từ chế độ chuyên chế và Khai sáng đến Cách mạng Pháp, chủ nghĩa dân tộc và Thế chiến thứ nhất.
Một thói quen tốt: với mỗi sự kiện, hãy viết một nguyên nhân và một hệ quả trong cùng một câu.
Đọc tiếp
- Thế kỷ XVIII: niên biểu sự kiện thế giới (1701–1800): chi tiết hơn về hai thời kỳ đầu ở trên.
- Thế kỷ XIX: niên biểu sự kiện thế giới (1801–1900): nhìn kỹ hơn về công nghiệp, chủ nghĩa dân tộc và đế quốc.
- Niên biểu APUSH 1754–1918: cùng giai đoạn nhưng nhìn từ góc độ nước Mỹ.
