Năm phút về Cách mạng 1848
Cách mạng 1848, thường được gọi là Mùa xuân của các dân tộc, là chuỗi cuộc nổi dậy trên khắp châu Âu từ tháng 1/1848 đến mùa hè 1849. Nhiều nhóm người cùng đứng lên một lúc nên cái tên này mới được dùng mãi: người theo chủ nghĩa tự do muốn có hiến pháp, công nhân muốn có bánh mì và việc làm, những người theo chủ nghĩa dân tộc muốn có một quốc gia của riêng mình. Tia lửa bùng lên ở Paris vào tháng 2, nhưng nhiên liệu đã chất đống từ năm 1815.
Câu chuyện có thể gói trong ba bước. Thứ nhất, các nhà cai trị hoảng sợ và nhượng bộ vào tháng 3/1848: Metternich bỏ trốn khỏi Vienna, vua Phổ hứa cải cách, còn Milan đuổi quân Áo ra khỏi thành phố. Thứ hai, những người làm cách mạng chia rẽ về việc nên đi xa đến đâu và ai mới được tính là “nhân dân”. Thứ ba, các đạo quân trung thành với chính quyền cũ giành lại quyền kiểm soát, và đến tháng 8/1849 những thành trì cuối cùng thất thủ. Phong trào thua trên chiến trường, nhưng nhiều mục tiêu của nó về sau vẫn đạt được, thường dưới các chính phủ bảo thủ.
Đây là một chương trong câu chuyện lớn hơn được kể ở bài hướng dẫn về châu Âu thế kỷ 19: cách mạng, chủ nghĩa dân tộc và thống nhất.
Vì sao lại là năm 1848? Các nguyên nhân
Một trật tự chính trị đã quá chật hẹp
Sau khi Napoleon sụp đổ, các cường quốc họp tại Hội nghị Vienna năm 1815 và tìm cách khôi phục các chế độ quân chủ ổn định. Thân vương Klemens von Metternich, thủ tướng Áo, trở thành biểu tượng của trật tự ấy. Nhiều quốc gia có kiểm duyệt, có mật thám và không có nghị viện thực sự. Nhưng những tư tưởng của năm 1789, bình đẳng trước pháp luật và một quốc gia gồm các công dân thay vì thần dân, vẫn chưa biến mất. Các cuộc cách mạng năm 1830 đã cho thấy hệ thống này có vết nứt.
Những dân tộc chưa có nhà nước dân tộc
Người Đức sống trong 39 quốc gia gắn kết lỏng lẻo với nhau trong Liên bang Đức. Nước Ý bị chia thành nhiều quốc gia, và Áo trực tiếp cai trị Lombardia và Venetia. Bản thân Đế quốc Habsburg bao gồm người Đức, Hungary, Czech, Ba Lan, Croatia, Ý, Romania và nhiều dân tộc khác. Mỗi nhóm có kỳ vọng riêng, và những kỳ vọng ấy thường va chạm với nhau.
Đói kém và thời buổi khó khăn
Bệnh mốc sương khoai tây và mùa màng thất bát giai đoạn 1845–1847 đẩy giá lương thực lên cao. Cuộc suy thoái tài chính và công nghiệp năm 1847 khiến nhiều công nhân mất việc, trong khi thợ thủ công cảm thấy bị nhà máy đe dọa. Ở phần lớn Trung và Đông Âu, nông dân vẫn phải làm việc và nộp các khoản cho địa chủ. Tháng 2/1848, Karl Marx và Friedrich Engels công bố Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản tại London. Lúc đó ít người đọc, nhưng nó cho thấy chủ nghĩa xã hội đang nhanh chóng trở thành một tư tưởng chính trị.
Diễn biến theo từng quốc gia
Pháp: Cách mạng Tháng Hai
Nguyên nhân kích hoạt là lệnh cấm các bữa tiệc chính trị, nơi những người cải cách vận động mở rộng quyền bầu cử. Giao tranh đường phố nổ ra ở Paris ngày 22/2, và ngày 24/2 vua Louis-Philippe thoái vị rồi bỏ trốn. Chính phủ lâm thời tuyên bố thành lập Đệ nhị Cộng hòa và cho mọi nam giới trưởng thành đi bầu, tạo nên khối cử tri khoảng chín triệu người. Chế độ nô lệ ở các thuộc địa Pháp bị bãi bỏ bằng sắc lệnh vào tháng 4. Bài về Cách mạng Tháng Hai 1848 ở Pháp kể chi tiết những ngày này, còn Cách mạng Tháng Bảy và Cách mạng Tháng Hai so sánh chúng với năm 1830.
Hy vọng nhanh chóng chua chát. Quốc hội lập hiến mới do các đảng viên cộng hòa ôn hòa chi phối, và khi họ đóng cửa các công xưởng quốc gia dành cho người thất nghiệp, công nhân Paris nổi dậy trong Những ngày Tháng Sáu (23–26/6). Tướng Cavaignac dập tắt họ sau những trận đánh đường phố ác liệt. Tháng 12/1848, cử tri bầu Louis-Napoleon Bonaparte, cháu của Napoleon I, làm tổng thống với đa số áp đảo. Tháng 12/1851 ông chiếm quyền lực, và một năm sau lên ngôi hoàng đế Napoleon III.
Các vùng đất Habsburg: Vienna, Budapest và Praha
Tin từ Paris đến Vienna vào đầu tháng 3. Ngày 13/3, sinh viên và người dân xuống đường, quân đội nổ súng, Metternich từ chức và sang Anh. Hoàng đế Ferdinand I yếu ớt hứa ban hiến pháp. Ở Budapest, Lajos Kossuth cùng các lãnh đạo Hungary khác thúc đẩy Các đạo luật Tháng Tư, lập ra một chính phủ Hungary chịu trách nhiệm trước nghị viện và chấm dứt chế độ nông nô. Tháng 6, các lãnh đạo Czech như František Palacký tổ chức Đại hội Slav ở Praha, nhưng quân đội dưới quyền Thân vương Windisch-Grätz đã dẹp cuộc nổi dậy ở Praha ngay trong tháng đó.
Sau đó đế quốc phản công. Lực lượng Áo và quân Croatia dưới quyền Josip Jelačić tiến đánh Hungary vào mùa thu. Cuộc nổi dậy thứ hai ở Vienna hồi tháng 10 bị đè bẹp vào cuối tháng, và đại biểu cấp tiến Robert Blum bị xử bắn vào tháng 11. Tháng 12, Ferdinand thoái vị nhường ngôi cho người cháu trẻ Franz Joseph, người sẽ trị vì đến năm 1916. Hungary tuyên bố hoàn toàn độc lập vào tháng 4/1849, nhưng một đạo quân Nga lớn do Sa hoàng Nicholas I phái tới đã giúp đánh bại họ, và quân đội Hungary đầu hàng tại Világos ngày 13/8/1849.
Các quốc gia Đức: Berlin và Frankfurt
Ngày 18/3, giao tranh đường phố nổ ra ở Berlin. Vua Frederick William IV rút quân khỏi thành phố, tỏ lòng kính trọng những người đã ngã xuống và hứa ban hiến pháp cùng một nước Đức thống nhất. Các cuộc bầu cử trên khắp các quốc gia Đức đưa vài trăm đại biểu đến Nghị viện Frankfurt, khai mạc tại Nhà thờ Thánh Phaolô ngày 18/5/1848. Nghị viện tranh luận nhiều tháng về việc “nước Đức” nên hiểu là gì. Phương án “Đại Đức” bao gồm cả Áo. Phương án “Tiểu Đức” loại Áo ra và giao vai trò dẫn đầu cho Phổ.
Tháng 3/1849, nghị viện thông qua hiến pháp và dâng vương miện hoàng đế cho Frederick William IV. Ngày 3/4 ông từ chối, một phần vì không chấp nhận chiếc vương miện do một hội đồng dân cử trao thay vì do các vị hoàng thân đồng cấp. Không có người đứng đầu làm chỗ dựa, nghị viện tan rã, và quân Phổ dẹp những cuộc nổi dậy cuối cùng vào mùa xuân và mùa hè 1849. Về người sau này hoàn thành sự nghiệp ấy, xem Otto von Bismarck: Vị Thủ tướng Sắt.
Các quốc gia Ý
Phát súng đầu tiên nổ ra ở Palermo, Sicilia, ngày 12/1/1848. Tháng 3, Milan nổi dậy trong “Năm ngày” (18–22/3) và buộc Thống chế Radetzky phải rút lui, còn Venice tuyên bố lập nước cộng hòa dưới sự lãnh đạo của Daniele Manin. Vua Charles Albert của Piedmont-Sardinia tuyên chiến với Áo. Radetzky thắng ở Custoza hồi tháng 7/1848 và lại thắng ở Novara hồi tháng 3/1849, sau đó Charles Albert thoái vị nhường ngôi cho Victor Emmanuel II. Ở Roma, một nước cộng hòa do Giuseppe Mazzini lãnh đạo, với Garibaldi bảo vệ thành phố, được tuyên bố vào tháng 2/1849 và bị quân Pháp lật đổ vào tháng 7. Venice đầu hàng vào tháng 8/1849.
Vì sao các cuộc cách mạng thất bại
- Những người làm cách mạng chia rẽ. Giới tự do thuộc tầng lớp trung lưu muốn trật tự và hiến pháp. Những người cấp tiến và công nhân muốn thay đổi xã hội. Sau Những ngày Tháng Sáu, nhiều chủ tài sản sợ phe cánh tả hơn sợ nhà vua.
- Các chủ nghĩa dân tộc xung đột. Người Hungary, Croatia, Czech, Đức và Ý đều đòi những quyền cắt ngang quyền của nhau. Vienna có thể lợi dụng nhóm này chống nhóm kia.
- Quân đội vẫn trung thành. Sĩ quan ở Áo và Phổ giữ vững quân của mình, và khi cú sốc qua đi, họ có thể chiếm lại các thành phố.
- Sự giúp sức từ bên ngoài. Sự can thiệp của Nga có tính quyết định ở Hungary, còn quân Pháp chấm dứt Cộng hòa Roma.
Dù vậy vẫn có những thay đổi
Trật tự cũ quay trở lại, nhưng không còn nguyên vẹn. Ở các vùng đất Habsburg, các nghĩa vụ lao dịch của nông dân bị bãi bỏ năm 1848, và cải cách đó được giữ lại. Phổ nhận được hiến pháp vào tháng 12/1848, sửa đổi năm 1850, với nghị viện được bầu theo chế độ bỏ phiếu ba hạng không bình đẳng. Piedmont giữ hiến pháp của mình, về sau trở thành nền tảng của vương quốc Ý. Hà Lan và Thụy Sĩ thông qua hiến pháp mới năm 1848, Đan Mạch theo sau năm 1849. Pháp giữ quyền bầu cử của nam giới, và vấn đề thống nhất nước Đức và nước Ý giờ đã đứng đầu chương trình nghị sự. Những bước tiếp theo đến từ các chính phủ chứ không phải từ đám đông, qua các cuộc chiến của thập niên 1850 và 1860.
Đề thi thường hỏi gì
- Thuật ngữ chính. Mùa xuân của các dân tộc; Cách mạng Tháng Hai (Pháp); Cách mạng Tháng Ba (Vienna, Berlin); Nghị viện Frankfurt; giải pháp Đại Đức và Tiểu Đức; Những ngày Tháng Sáu; Kossuth; sự sụp đổ của hệ thống Metternich.
- Thứ tự sự kiện. Paris vào tháng 2, Vienna và Berlin vào tháng 3, Nghị viện Frankfurt vào tháng 5, Những ngày Tháng Sáu vào tháng 6, phản cách mạng từ mùa thu 1848 đến tháng 8/1849.
- Câu hỏi đánh giá ý nghĩa thường gặp (kiểu AP). Giải thích vì sao các phong trào tự do và dân tộc thất bại năm 1848–1849 nhưng vẫn định hình những diễn biến sau đó: nêu sự chia rẽ trong phong trào, lòng trung thành của quân đội, xung đột giữa các dân tộc, và những cải cách lâu dài như chấm dứt chế độ nông nô và mở rộng quyền bầu cử.
- Liên hệ với thập niên 1850. Việc Louis-Napoleon đi từ tổng thống lên hoàng đế là ví dụ quen thuộc cho một cuộc cách mạng kết thúc bằng chế độ chuyên chế.
Đọc tiếp
- Châu Âu thế kỷ 19: Cách mạng, chủ nghĩa dân tộc và thống nhất: bài tổng quan đặt năm 1848 giữa các mốc 1815 và 1871.
- Cách mạng Tháng Hai 1848 ở Pháp: ba ngày ở Paris đã khởi đầu làn sóng này.
- Cách mạng Tháng Bảy và Cách mạng Tháng Hai: so sánh song song hai cuộc cách mạng của nước Pháp.
- Otto von Bismarck: Vị Thủ tướng Sắt: người bảo thủ đã đạt được sự thống nhất nước Đức sau khi phe tự do thất bại.
