Tóm tắt trong năm phút
Retrofuturism là cách các thế hệ trước hình dung về tương lai, và sở thích hiện đại dành cho bức tranh ấy. Đó là căn bếp thập niên 1950 có cô hầu gái robot, thành phố lấp lánh với tàu một ray và những tòa tháp, chiếc ô tô gia đình biết bay.
Từ này ghép “retro” (nhìn về quá khứ) với “future” (tương lai). Nó chỉ ra khoảng cách giữa ngày mai từng được hứa hẹn và ngày mai thực sự đến.
Có hai mạch chính. Mạch thứ nhất là các tác phẩm gốc, ra đời khi tương lai vẫn còn là một phỏng đoán đầy hy vọng, như bìa tạp chí, hội chợ thế giới và phim hoạt hình.
Mạch thứ hai là những tác phẩm mới, cố ý mượn lại diện mạo ấy. Có khi chúng làm vậy bằng tình yêu, có khi bằng một nụ cười.
Cả hai mạch cùng chia sẻ một cảm giác khó gọi tên: nỗi nhớ ấm áp, hơi buồn về một ngày mai chưa bao giờ đến. Sự pha trộn giữa lạc quan và hoài niệm ấy là lý do phong cách này cứ quay trở lại.
Nhiều viễn cảnh tương lai hiện nay khá u ám, từ khí hậu sụp đổ đến giám sát liên tục. Trong bối cảnh đó, một bức tranh tương lai tươi vui có thể mang lại cảm giác mới mẻ, thậm chí hơi dễ chịu.
Hãy tìm ba dấu hiệu: các hình khối bo tròn, thuôn gió, crôm sáng cùng những màu cơ bản rực rỡ, và niềm tin giản dị rằng công nghệ sẽ làm cuộc sống tốt hơn. Nếu một cảnh có xe bay lơ lửng bên cạnh chiếc mũ kiểu thập niên 1950, nhiều khả năng đó là retrofuturism.
Nên xem nó là một diện mạo và một tâm trạng hơn là một thể loại chặt chẽ, vì nó có thể áp vào hầu như mọi kiểu câu chuyện. Nó nằm trong lịch sử khoa học viễn tưởng rộng hơn và là họ hàng gần của steampunk, vốn nhìn ngược về xa hơn nữa.
Thuật ngữ này đến từ đâu
Ý tưởng có trước cái tên. Năm 1883, họa sĩ minh họa kiêm nhà văn người Pháp Albert Robida xuất bản Le Vingtième Siècle, một viễn cảnh hài hước và chi tiết về thập niên 1950 với bầu trời đông đúc và màn hình trong nhà mà ông gọi là téléphonoscope.
Cái tên xuất hiện muộn hơn. Cuối thập niên 1980, nghệ sĩ người Mỹ Lloyd Dunn dùng “retrofuturism” làm tên một tạp chí nhỏ, rồi giới phê bình lấy nó để gọi cả không khí này.
Vài năm trước đó, William Gibson đã nắm bắt cảm giác ấy trong truyện ngắn “The Gernsback Continuum” (1981).
Người kể chuyện là một nhiếp ảnh gia được thuê chụp những tòa nhà thuôn gió của thập niên 1930. Anh bắt đầu thấy tương lai tươi sáng của các tạp chí pulp cũ tràn vào hiện tại.
Truyện của Gibson là một chỉ dẫn tốt về sắc thái. Tương lai cũ thì đẹp, hơi kỳ lạ và không hoàn toàn ngây thơ.
Lược sử của diện mạo này
Những thập niên ấy tạo ra diện mạo này vì thay đổi diễn ra quá nhanh: nhà dùng điện, ô tô phổ thông, máy bay phản lực chở khách, điện hạt nhân và tên lửa đều xuất hiện trong một đời người. Các nhà thiết kế và nghệ sĩ có sẵn những cỗ máy thật để mở rộng trí tưởng tượng.
Năm 1926, nhà xuất bản Hugo Gernsback ra mắt tạp chí Amazing Stories, và những bìa của họa sĩ Frank R. Paul phủ đầy tên lửa và tháp cao. Năm 1927, bộ phim Metropolis của Đức đưa một thành phố tương lai khổng lồ đến khán giả khắp thế giới.
Hội chợ Thế giới New York năm 1939 lấy “Thế giới của ngày mai” làm chủ đề. Gian trưng bày nổi tiếng nhất là Futurama của General Motors, một mô hình khổng lồ về nước Mỹ năm 1960 chằng chịt đường cao tốc.
Khoảng thời gian đó, thiết kế thuôn gió lan từ đoàn tàu sang cả máy nướng bánh. Những đường cong mượt, xẻ gió trở thành dấu hiệu của sự hiện đại.
Sau chiến tranh, năng lượng nguyên tử và không gian trở thành những nhân vật chính. Năm 1957, Ford giới thiệu mô hình thu nhỏ của Nucleon, một chiếc xe tưởng tượng có lò phản ứng nhỏ; chưa từng có chiếc nào được chế tạo thật.
Ở bờ Tây nước Mỹ, các hình bumerang, hình sao bùng nổ và mái hất cao tạo nên kiến trúc Googie. Cái tên bắt nguồn từ Googie’s, một quán cà phê ở Los Angeles mở cửa năm 1949.
Disneyland mở khu Tomorrowland vào năm 1955, và phim hoạt hình The Jetsons bắt đầu năm 1962, lấy bối cảnh khoảng một thế kỷ sau. Cuộc chạy đua vào vũ trụ thập niên 1960 đưa vải màu bạc và cửa sổ tròn như cửa tàu vào thiết kế đời thường.
Khi Apollo 11 đáp xuống Mặt Trăng vào tháng 7 năm 1969, giấc mơ du hành vũ trụ dường như được chứng minh. Nhiều lời hứa khác, từ căn cứ trên Mặt Trăng đến ô tô bay, đã không thành hiện thực.
Nhật Bản có phiên bản riêng. Họa sĩ minh họa Shigeru Komatsuzaki (1915–2001) vẽ những tên lửa khổng lồ và thành phố dưới đáy biển cho các tạp chí thiếu niên.
Astro Boy của Osamu Tezuka bắt đầu năm 1952, và sinh nhật hư cấu của cậu bé robot là ngày 7 tháng 4 năm 2003. Tuyến Shinkansen Tokaido năm 1964 và Expo ’70 ở Osaka, với chủ đề “Tiến bộ và Hòa hợp cho nhân loại”, đã đem lại cho giấc mơ ấy một hình hài bê tông có thật.
Khoa học thực tế: những tương lai cũ đúng và sai ở đâu
Retrofuturism không phải là dự báo. Nó là bức tranh về điều một thời kỳ hy vọng và lo sợ, nên chỉ đánh giá nó bằng chuyện đoán trúng hay trật là bỏ lỡ một nửa ý nghĩa.
Dù vậy, khá nhiều điều đã thành sự thật. Con người đặt chân lên Mặt Trăng năm 1969, còn máy bay phản lực chở khách, tàu cao tốc và gọi video nay đã quá bình thường.
Tàu một ray, món yêu thích trong các bản vẽ cũ, quả thực đã xuất hiện, ở Seattle năm 1962 và Tokyo năm 1964, dù chỉ là những tuyến ngắn. Nhiều thứ khác thì không xảy ra.
Rocket Belt của Bell đã đưa một người bay vào năm 1961, nhưng mỗi chuyến bay kéo dài chưa đến một phút, và ba lô phản lực cá nhân chưa bao giờ phổ biến. Ô tô nguyên tử chỉ dừng ở mô hình, và bữa tối chỉ gồm viên thuốc cũng chưa xuất hiện.
Căn cứ trên Mặt Trăng từng rất phổ biến trong các dự báo thập niên 1950 và 1960. Thực tế, sứ mệnh Apollo cuối cùng đã rời Mặt Trăng vào năm 1972.
Điều thú vị hơn là những gì các bức tranh cũ bỏ sót. Rất ít bức hình dung ra internet hay điện thoại thông minh, những công nghệ thay đổi cách con người kết nối nhiều hơn là hình dáng của máy móc.
Nhiều bức còn để xã hội đứng yên, với thiết bị mới trong bếp trong khi người mẹ vẫn làm việc nhà. Theo nghĩa đó, một viễn cảnh tương lai cũ là bức chân dung tự họa của chính thời đại ấy.
Retrofuturism xuất hiện ở đâu trong tiểu thuyết và phim ảnh
Hãy bắt đầu từ sách. “The Gernsback Continuum” của Gibson chính là câu chuyện về retrofuturism, nên đây là điểm khởi đầu tốt.
The Door into Summer (1957) của Robert A. Heinlein lấy bối cảnh năm 1970 và năm 2000, đầy những máy móc gia dụng. Đọc ngày nay, nó cho thấy tương lai như thập niên 1950 từng hình dung.
Về phim, nên kể tên hơn là mô tả: Metropolis (1927), Brazil (1985) và Back to the Future Part II (1989), bộ phim hình dung về năm 2015. Ngày trong phim, 21 tháng 10 năm 2015, đã đến rồi qua, và người hâm mộ đem so sánh với thế giới thực.
Cũng có những họ hàng gần. Steampunk dựng lại thế kỷ mười chín chạy bằng hơi nước, còn “atompunk” là tên một số người hâm mộ dùng cho diện mạo thời đại nguyên tử của thập niên 1950.
Cyberpunk khác chủ yếu ở tâm trạng. Cyberpunk xuất hiện vào thập niên 1980 với ánh neon và sự hoài nghi, trong khi retrofuturism nhìn lại một thời đại còn tin vào tương lai.
Một mẹo nhỏ khi xem: hãy tìm những thứ chưa hề thay đổi. Mũ, kiểu tóc và đồ nội thất trong một cảnh “tương lai” thường để lộ thập niên nó được làm ra.
Những hiểu lầm thường gặp
“Nó giống hệt steampunk.”
Không hẳn. Steampunk dựng lại thế kỷ mười chín chạy bằng hơi nước, còn retrofuturism chủ yếu bàn về những viễn cảnh ngày mai của thế kỷ hai mươi.
Chúng chồng lấn nhau và thường được xếp chung, nhưng điểm xuất phát khác nhau.
“Nó chỉ là hoài niệm về quá khứ.”
Điều người ta nhớ không phải là bản thân quá khứ mà là tương lai mà quá khứ từng tin vào. Trong đó có hy vọng, và một chút mỉa mai.
“Người thời đó ngây thơ.”
Nhiều bức tranh này là sự mở rộng nghiêm túc của công nghệ thời họ, và một số đã thành sự thật, từ đổ bộ Mặt Trăng đến tàu cao tốc. Cười chúng là bỏ qua việc chúng hợp lý đến thế nào.
“Nó chỉ có ở Mỹ.”
Các ví dụ Mỹ nổi bật nhất, nhưng Robida ở Pháp, Komatsuzaki và Expo ’70 ở Nhật, cùng áp phích thời đại vũ trụ của Liên Xô cho thấy cùng một niềm hy vọng ở những nơi khác.
Đọc tiếp
- Lịch sử khoa học viễn tưởng: câu chuyện lớn hơn, từ những tưởng tượng đầu tiên về tương lai đến ngày nay.
- Steampunk: người anh em dựng lại thời hơi nước thay vì thời nguyên tử.
- Cyberpunk: câu trả lời tăm tối, đầy ánh neon, lên ngôi từ thập niên 1980.