Trong năm phút: tiểu thuyết hậu tận thế là gì
Tiểu thuyết hậu tận thế là một nhánh của khoa học viễn tưởng, lấy bối cảnh sau một thảm họa đã làm sụp đổ nền văn minh, nên câu chuyện xoay quanh những người sống sót và thế giới họ thừa hưởng.
Nguyên nhân có thể là chiến tranh hạt nhân, dịch bệnh, sụp đổ khí hậu, thiên thạch hoặc một điều chẳng ai giải thích.
Điều quan trọng là quãng hậu quả kéo dài, không phải bản thân thảm họa.
Thể loại này gần gũi với dystopia (phản địa đàng), nhưng hai thứ không giống nhau.
Dystopia cho thấy một xã hội vận hành tồi tệ, thường bằng sự cưỡng ép. Truyện hậu tận thế cho thấy một xã hội đã ngừng vận hành hoàn toàn.
Nó cũng nằm trong lịch sử khoa học viễn tưởng rộng hơn, nơi có những cội rễ xa xưa của nó.
Từ này nghĩa là gì
“Apocalypse” bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp apokalypsis, nghĩa là “sự vén màn”, và đi vào tiếng Anh qua sách Khải Huyền trong Kinh Thánh.
Trong lời nói hằng ngày, từ này dần mang nghĩa ngày tận thế.
Truyện tận thế mô tả chính thảm họa. Truyện hậu tận thế bắt đầu khi bụi đã lắng.
Ở Nhật Bản, ý tưởng này thường được gọi là 終末もの (shūmatsu-mono, “truyện về ngày cuối”), và thuật ngữ tiếng Anh cũng được dùng như từ mượn.
Nhà văn Anh Brian Aldiss đặt ra cụm “cosy catastrophe” (thảm họa êm ả) vào thập niên 1970 để chỉ kiểu truyện thảm họa Anh nhẹ nhàng, dễ chịu, với John Wyndham là ví dụ tiêu biểu nhất.
Hầu hết các truyện có chung một khung cảnh dễ nhận ra: thành phố đổ nát, thiếu thức ăn và nước uống, những cộng đồng nhỏ đầy cảnh giác và một con đường nguy hiểm.
Con đường quan trọng hơn vẻ ngoài của nó, vì khi không còn động cơ và nhiên liệu, việc đi lại trở nên chậm chạp và mỗi chuyến đi đều có rủi ro.
Những vật nhỏ cũng nặng ký hơn, chẳng hạn một hộp thức ăn, chiếc radio còn chạy, một cuốn sách hay tấm bản đồ.
Lịch sử ngắn gọn
Cội rễ của thể loại này có từ thế kỷ XIX.
The Last Man (1826) của Mary Shelley kể về người sống sót cuối cùng sau một trận dịch quét sạch nhân loại trong tương lai xa.
After London (1885) của Richard Jefferies tưởng tượng nước Anh trượt trở lại đời sống hoang dã và phong kiến sau một thảm họa không được giải thích.
The Purple Cloud (1901) của M. P. Shiel để lại đúng một người còn sống sau khi đám mây độc tràn khắp thế giới.
Thể loại bùng nổ sau vụ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima và Nagasaki vào tháng 8 năm 1945, khi con người bỗng có thể tự hủy diệt thế giới của mình.
Earth Abides (1949) của George R. Stewart cho thấy một căn bệnh làm trống rỗng nước Mỹ và một nhóm nhỏ người sống sót bắt đầu lại từ đầu.
The Day of the Triffids (1951) của John Wyndham kết hợp nạn mù hàng loạt với những loài cây biết đi hung dữ.
I Am Legend (1954) của Richard Matheson theo chân một người đàn ông có thể là người cuối cùng của loài mình.
On the Beach (1957) của Nevil Shute chờ đợi bụi phóng xạ lan tới nước Úc, nơi có người ở cuối cùng.
A Canticle for Leibowitz (1959) của Walter M. Miller Jr. kể về một tu viện gìn giữ những mảnh tri thức suốt nhiều thế kỷ sau chiến tranh hạt nhân.
Alas, Babylon (1959) của Pat Frank cho thấy một thị trấn nhỏ ở Florida xoay xở sau một cuộc trao đổi hạt nhân.
Những cột mốc về sau gồm Parable of the Sower (1993) của Octavia E. Butler, The Road (2006) của Cormac McCarthy và Station Eleven (2014) của Emily St. John Mandel.
Nhật Bản xây dựng truyền thống riêng. Manga Nausicaä of the Valley of the Wind (Nausicaä ở Thung lũng Gió) của Hayao Miyazaki và Akira của Katsuhiro Otomo cùng khởi đầu năm 1982, còn Fist of the North Star (Hokuto no Ken) của Buronson và Tetsuo Hara ra mắt năm 1983.
Phần khoa học có thật
Hư cấu mượn từ những rủi ro có thật, và một số trong đó đã được xác lập rõ ràng.
Khoảng 66 triệu năm trước, một thiên thạch đâm vào vùng bờ biển Yucatán của Mexico ngày nay, và vụ va chạm Chicxulub được liên hệ với sự tuyệt chủng của khủng long không phải chim.
Đại dịch Cái chết Đen từ năm 1347 đến 1351 đã giết một phần rất lớn dân số châu Âu, các nhà sử học thường ước tính từ một phần ba trở lên. Xã hội tổ chức lại và vẫn tiếp tục.
Điều đó gợi ra một bài học lịch sử: những cuộc sụp đổ thật thường mang tính khu vực và diễn ra dần dần, không phải dừng hẳn chỉ sau một đêm.
Mùa đông hạt nhân là một giả thuyết khoa học, được trình bày lần đầu trong bài báo năm 1983 của Turco, Toon, Ackerman, Pollack và Sagan.
Giả thuyết cho rằng khói từ các thành phố cháy có thể che khuất ánh nắng và làm hành tinh lạnh đi đủ để hủy hoại mùa màng.
Mức độ tác động phụ thuộc vào số thành phố bị cháy, và các nhà nghiên cứu vẫn còn mô hình hóa, nhưng nỗi lo chính về mất mùa trên diện rộng được xem là nghiêm túc.
Đồng hồ Ngày Tận thế, do Bulletin of the Atomic Scientists đặt từ năm 1947, là một biểu tượng của rủi ro chứ không phải một dự báo.
Điều gì hoàn toàn là bịa đặt? Sự sụp đổ tức thì trên toàn thế giới chỉ trong vài ngày, băng nhóm tràn ra đường trong vòng một tuần, và tốc độ máy móc cùng thành phố hóa thành đống đổ nát.
Thể loại này xuất hiện ở đâu trong văn chương
Đây là những cuốn thường được chọn để bắt đầu, và chúng mang những sắc thái rất khác nhau.
- Earth Abides (1949): câu chuyện lặng lẽ, trầm tư về một cộng đồng tái thiết sau dịch bệnh.
- The Day of the Triffids (1951): “thảm họa êm ả” kinh điển, với câu hỏi sắc bén về việc ai còn nhìn thấy được.
- On the Beach (1957): về lâu dài không ai sống sót, chỉ còn cách con người chọn trải qua những tháng cuối cùng.
- A Canticle for Leibowitz (1959): tri thức tồn tại bằng cách nào, và nhân loại có thể lặp lại sai lầm ra sao.
- The Road (2006): hai cha con đi qua nước Mỹ bị thiêu cháy, với lối văn tối giản khó quên.
- Station Eleven (2014): một đoàn kịch lưu động giữ cho nghệ thuật sống tiếp sau đại dịch.
Phim và trò chơi cũng dùng bối cảnh này, nhưng sách mới là nơi thể loại được định hình.
Để có danh sách đọc dài hơn, hãy xem hướng dẫn về những cuốn sách khoa học viễn tưởng hay nhất của chúng tôi.
Cách đọc những câu chuyện này
Một thói quen hữu ích là tự hỏi tác giả cho rằng điều gì gây ra sự sụp đổ, vì nguyên nhân quyết định thông điệp.
Truyện hạt nhân thường cảnh báo về vũ khí, truyện dịch bệnh về mạng lưới thương mại và chăm sóc mong manh, còn truyện khí hậu về những giới hạn bị lãng quên.
Sau đó hãy hỏi những người sống sót chọn bảo vệ điều gì. Một thư viện, một đứa trẻ, một bài hát hay một nắm hạt giống cho thấy nhà văn coi trọng điều gì.
Cuối cùng, hãy để ý nhịp truyện. Có cuốn nhanh và bạo lực, có cuốn chậm, gần như đồng quê, dành cả chương để nói về làm ruộng, sửa dụng cụ và học cách tin một người lạ.
Chẳng điều nào đòi hỏi kiến thức đặc biệt, nên người đọc lần đầu cứ việc chọn một cuốn và bắt đầu.
Vì sao độc giả cứ quay lại
Bối cảnh này là một thí nghiệm tư duy: bỏ đi cửa hàng, điện và chính phủ, rồi xem con người làm gì.
Có truyện trả lời bằng sự tàn nhẫn, có truyện bằng lòng tốt bất ngờ.
Nhiều truyện còn hỏi ta sẽ chọn cứu điều gì: công cụ, thuốc men, âm nhạc hay chữ viết.
Cũng có một sự an ủi lặng lẽ, vì thế giới trống vắng là một tờ giấy trắng, và những cuốn hay nhất đều biết rằng sự an ủi ấy vừa là lời hứa vừa là cái bẫy.
Những hiểu lầm thường gặp
- Nó giống dystopia. Không. Dystopia là một xã hội áp bức nhưng vẫn vận hành, như trong 1984. Truyện hậu tận thế bắt đầu sau khi xã hội đã sụp đổ, dù nhiều truyện về sau dựng lại một dystopia.
- Luôn có chiến tranh hạt nhân. Không. Dịch bệnh, biến đổi khí hậu, mù lòa, nhiễm nấm, thiên thạch và những sự kiện không giải thích đều xuất hiện.
- Luôn tuyệt vọng. Không. Station Eleven và Earth Abides mang hy vọng lặng lẽ, và ngay cả The Road cũng khép lại bằng một nốt dịu dàng.
- Cần có zombie. Không. Một số sách có quái vật, nhưng thể loại này chủ yếu nói về người bình thường và những lựa chọn của họ.
- Là cẩm nang sinh tồn. Không. Những truyện này quan tâm đến ý nghĩa và đạo đức hơn nhiều so với đồ nghề.
Đọc tiếp
- Dystopia: người hàng xóm gần nhất, với luật chơi và những tác phẩm kinh điển riêng.
- Sách khoa học viễn tưởng hay nhất: nơi tìm các tiểu thuyết được nhắc ở trên.
- Lịch sử khoa học viễn tưởng: câu chuyện lớn hơn mà thể loại này thuộc về.