Tóm tắt trong năm phút
Chiến tranh Thanh–Nhật lần thứ nhất (1894–95) nổ ra giữa nhà Thanh và Nhật Bản thời Minh Trị, xoay quanh việc ai sẽ có ảnh hưởng ở Triều Tiên. Cuộc chiến kéo dài khoảng chín tháng. Lục quân và hạm đội hiện đại của Nhật đánh bại lực lượng nhà Thanh đông hơn nhưng phối hợp kém tại Bình Nhưỡng, trên Hoàng Hải, rồi ở Lữ Thuận và Uy Hải Vệ. Trong Hiệp ước Shimonoseki ký ngày 17 tháng 4 năm 1895, Trung Quốc công nhận nền độc lập của Triều Tiên, nhượng Đài Loan và quần đảo Bành Hồ, đồng thời đồng ý trả một khoản bồi thường rất lớn. Bài này thuộc trang tổng hợp Qing China, Japan and the West (1793–1912).
Kết quả khiến nhiều nhà quan sát bất ngờ. Bốn mươi năm trước, Nhật Bản vẫn là một nước đóng cửa, còn Trung Quốc vẫn được xem là cường quốc lớn của Đông Á. Sau năm 1895, Nhật Bản được đối xử như một quốc gia đế quốc đang lên, và viễn cảnh một đế quốc Thanh yếu ớt bị các cường quốc nước ngoài xâu xé bỗng trở nên rất thực.
Nguyên nhân: vì sao chiến tranh nổ ra?
Triều Tiên là tâm điểm của cuộc tranh chấp. Suốt nhiều thế kỷ, vương quốc Joseon là nước triều cống của Trung Quốc: cử sứ thần sang Bắc Kinh và chấp nhận việc Trung Quốc phong nhận các vị vua, nhưng tự cai trị đất nước. Sau cuộc Duy tân Minh Trị, Nhật Bản muốn Triều Tiên thoát khỏi sự lệ thuộc vào Trung Quốc. Một phần vì nguyên tắc, một phần vì lo ngại: một bán đảo nằm dưới quyền một cường quốc thù địch sẽ chĩa thẳng vào Nhật Bản. Năm 1876, Nhật Bản buộc Triều Tiên ký Hiệp ước Ganghwa, mở cảng và mô tả Triều Tiên là một quốc gia độc lập, điều mà Bắc Kinh không chấp nhận.
Trong nội bộ Triều Tiên, triều đình chia thành hai phe: những người cải cách hướng về Nhật Bản và những người bảo thủ dựa vào Trung Quốc. Hai cuộc khủng hoảng trong thập niên 1880, cuộc binh biến năm 1882 và cuộc đảo chính bất thành của phái cải cách năm 1884, đã đưa cả quân Trung Quốc lẫn quân Nhật vào Seoul. Để tránh đụng độ trực tiếp, Lý Hồng Chương và Itō Hirobumi ký Công ước Thiên Tân năm 1885. Mỗi bên hứa báo trước cho bên kia khi đưa quân vào Triều Tiên và rút quân khi trật tự được lập lại. Chín năm sau, thỏa thuận này trở thành ngòi nổ của chiến tranh.
Đằng sau vấn đề Triều Tiên là sự khác biệt về sức mạnh và tổ chức. Từ năm 1889, Nhật Bản có hiến pháp thành văn, một đội quân nghĩa vụ huấn luyện theo mô hình châu Âu và một hải quân trang bị pháo bắn nhanh hiện đại. Trung Quốc có dân số và của cải nhiều hơn hẳn, nhưng lực lượng bị chia cho các tướng lĩnh địa phương. Lý Hồng Chương, vị tổng đốc điều hành Bắc Dương Lục quân và Bắc Dương Hạm đội, phải gánh phần lớn gánh nặng, trong khi hạm đội thiếu kinh phí và đạn dược chuẩn. Kế hoạch xây đường sắt xuyên Siberia của Nga càng làm Nhật lo rằng nếu chần chừ, Triều Tiên có thể rơi vào tay một cường quốc thứ ba.
Tia lửa trực tiếp là một cuộc nổi dậy của nông dân Triều Tiên. Mùa xuân năm 1894, phong trào Donghak, vốn chống quan lại tham nhũng và ảnh hưởng của nước ngoài, lan rộng ở miền nam. Đầu tháng 6, chính phủ Triều Tiên xin nhà Thanh giúp đỡ, và Trung Quốc gửi vài nghìn binh sĩ đến Asan, đồng thời thông báo cho Nhật Bản đúng như Công ước yêu cầu. Nhật Bản đáp lại bằng cách đưa sang một lực lượng đông hơn nhiều. Quân nổi dậy sớm đồng ý đình chiến nên hai bên lẽ ra có thể rút về. Nhưng Nhật Bản lại đề nghị hai nước cùng cải cách Triều Tiên. Trung Quốc từ chối, và Nhật Bản quyết định ở lại.
Diễn biến chính
Seoul và những phát súng đầu tiên (tháng 7 năm 1894)
Ngày 23 tháng 7, quân Nhật tiến vào hoàng cung ở Seoul và dựng lên một chính phủ thân Nhật. Chính phủ này sau đó yêu cầu Nhật Bản đuổi quân Trung Quốc. Ngày 25 tháng 7, các tàu tuần dương Nhật gặp tàu Trung Quốc ngoài khơi đảo Pungdo và nổ súng trước khi có bất kỳ lời tuyên chiến nào. Cùng ngày, họ đánh chìm tàu Kowshing, một tàu hơi nước thuộc sở hữu của Anh chở binh lính Trung Quốc, khiến khoảng một nghìn người thiệt mạng. Anh phản đối, nhưng các chuyên gia luật pháp thừa nhận Nhật Bản đã hành động trong khuôn khổ luật chiến tranh. Cả hai chính phủ chính thức tuyên chiến vào ngày 1 tháng 8.
Bình Nhưỡng và sông Áp Lục (tháng 9 năm 1894)
Các đạo quân Nhật siết chặt vòng vây quanh Bình Nhưỡng, nơi quân Trung Quốc tập trung. Ngày 15 tháng 9, đồn trú Trung Quốc vỡ trận và rút lui về phía bắc. Hai ngày sau, hai hạm đội giao chiến gần cửa sông Áp Lục, trận này được gọi là Hải chiến sông Áp Lục hay Hải chiến Hoàng Hải. Bắc Dương Hạm đội dưới quyền đô đốc Đinh Nhữ Xương có hai thiết giáp hạm lớn do Đức đóng là Định Viễn và Trấn Viễn. Liên hợp Hạm đội Nhật do Itō Sukeyuki chỉ huy nhanh hơn và bắn nhanh hơn. Nhật không mất chiếc tàu nào, còn Trung Quốc mất nhiều chiếc, và Bắc Dương Hạm đội rút về căn cứ Uy Hải Vệ. Từ đó, Nhật Bản kiểm soát các tuyến đường biển cần thiết để tiếp tế cho quân đội.
Tiến vào Mãn Châu: Lữ Thuận (tháng 10–11 năm 1894)
Cuối tháng 10, Đệ nhất Quân đoàn của Yamagata Aritomo vượt sông Áp Lục vào Mãn Châu, trong khi Đệ nhị Quân đoàn của Ōyama Iwao đổ bộ lên bán đảo Liêu Đông. Lữ Thuận, căn cứ hải quân chính của Trung Quốc, thất thủ ngày 21 tháng 11. Các phóng viên nước ngoài cho biết quân Nhật đã giết nhiều thường dân trong những ngày sau đó. Các nhà sử học đến nay vẫn tranh luận về quy mô, nhưng những bản tin này làm hại hình ảnh của Nhật ở nước ngoài, và chính phủ hứa siết chặt kỷ luật hơn.
Uy Hải Vệ và đàm phán hòa bình (tháng 1–3 năm 1895)
Tháng 1 năm 1895, quân Nhật đổ bộ lên Sơn Đông và chiếm các pháo đài quanh Uy Hải Vệ, rồi tấn công những chiếc tàu Trung Quốc còn lại bị kẹt trong cảng. Đinh Nhữ Xương đầu hàng hạm đội và tự sát ngày 12 tháng 2. Lý Hồng Chương được cử sang Nhật để xin hòa. Ngày 24 tháng 3, tại Shimonoseki, một người Nhật đã bắn và làm ông bị thương. Vụ việc khiến Tokyo lúng túng, nên chính phủ Nhật đồng ý ngừng bắn, và cuộc đàm phán tiến triển.
Hiệp ước Shimonoseki (17 tháng 4 năm 1895)
Itō Hirobumi và Ngoại trưởng Mutsu Munemitsu đàm phán cho phía Nhật, còn Lý Hồng Chương đại diện cho Trung Quốc. Các điều khoản chính như sau:
- Trung Quốc công nhận Triều Tiên hoàn toàn độc lập, chấm dứt yêu sách tông chủ cũ.
- Trung Quốc nhượng Đài Loan, quần đảo Bành Hồ và bán đảo Liêu Đông cho Nhật Bản.
- Trung Quốc trả khoản bồi thường 200 triệu lạng bạc, gấp nhiều lần thu nhập hằng năm của chính phủ Nhật.
- Trung Quốc mở thêm cảng và sông cho thương mại Nhật Bản, đồng thời cho phép các công ty Nhật lập nhà máy tại các cảng theo hiệp ước.
Hệ quả
Can thiệp Tam quốc. Chỉ trong vòng một tuần, Nga, Đức và Pháp khuyên Nhật Bản từ bỏ bán đảo Liêu Đông, vì nếu giữ, quyền lực Nhật sẽ nằm sát lợi ích của Nga ở Mãn Châu. Nhật chưa sẵn sàng đối đầu ba cường quốc và đồng ý vào tháng 5. Đổi lại, Trung Quốc trả thêm 30 triệu lạng. Nhiều người Nhật cảm thấy bị sỉ nhục, và khẩu hiệu 「臥薪嘗胆」 (Ngọa tân thường đảm), đại ý là “chịu gian khổ để chuẩn bị báo thù”, lan rộng khi công chúng ủng hộ việc mở rộng quân đội.
Đài Loan. Nhật Bản chiếm Đài Loan bằng vũ lực năm 1895, sau sự kháng cự của người dân địa phương và một Cộng hòa Formosa tồn tại ngắn ngủi. Đây là thuộc địa hải ngoại đầu tiên của Nhật, và hòn đảo nằm dưới sự cai trị của Nhật đến năm 1945.
Triều Tiên. Triều Tiên thoát khỏi Trung Quốc nhưng trên thực tế vẫn chưa được tự do. Các cải cách do Nhật hậu thuẫn năm 1894–95 vấp phải sự phản kháng, và vào tháng 10 năm 1895, Hoàng hậu Min bị những kẻ có liên hệ với phía Nhật sát hại. Để tìm sự bảo hộ, vua Triều Tiên lánh sang công sứ quán Nga năm 1896, và Triều Tiên trở thành nơi tranh giành giữa Nhật và Nga. Sự cạnh tranh ấy dẫn đến Chiến tranh Nga–Nhật 1904–05.
Trung Quốc. Thất bại gây chấn động giới cải cách Trung Quốc. Nếu ngay cả Bắc Dương Hạm đội, niềm tự hào của phong trào Tự cường, cũng bị Nhật tiêu diệt, thì rõ ràng chỉ mua máy móc phương Tây là không đủ. Thất bại này thúc đẩy các đòi hỏi cải cách chính trị, dẫn đến cuộc Duy tân Mậu Tuất năm 1898, đồng thời khuyến khích các cường quốc đòi thuê cảng và lập phạm vi ảnh hưởng. Cuộc nổi dậy Thái Bình Thiên Quốc mấy chục năm trước đã khiến triều đại này kiệt quệ về tài chính lẫn chính trị.
Nhật Bản. Khoản bồi thường giúp chính phủ mở rộng lục quân và hải quân, xây các nhà máy thép và năm 1897 chuyển sang bản vị vàng. Quan trọng không kém, cuộc chiến chấm dứt hình ảnh Nhật Bản chỉ biết bắt chước phương Tây. Nhật đã gia nhập hàng ngũ các đế quốc và giờ đây thương lượng sửa đổi các hiệp ước bất bình đẳng với tư cách ngang hàng.
Đề thi thường hỏi gì
- Nguyên nhân: cuộc nổi dậy nông dân Donghak ở Triều Tiên và Công ước Thiên Tân năm 1885.
- Mốc thời gian: tuyên chiến ngày 1 tháng 8 năm 1894; Hiệp ước Shimonoseki ngày 17 tháng 4 năm 1895.
- Nhân vật: Lý Hồng Chương và Itō Hirobumi tại cuộc đàm phán; Mutsu Munemitsu là ngoại trưởng.
- Điều khoản: Triều Tiên độc lập, nhượng Đài Loan, Bành Hồ và Liêu Đông, bồi thường 200 triệu lạng.
- Ý nghĩa: Can thiệp Tam quốc, cuộc chạy đua giành nhượng quyền ở Trung Quốc, sự trỗi dậy của Nhật Bản và con đường dẫn đến Chiến tranh Nga–Nhật. Một bài làm tốt sẽ gắn cuộc chiến với các cải cách Minh Trị trước đó và sự suy giảm quyền lực của nhà Thanh về sau.
Đọc tiếp
- Qing China, Japan and the West (1793–1912): trang tổng hợp của chủ đề này, bao quát toàn bộ giai đoạn.
- The Meiji Restoration in World History: Nhật Bản đã xây dựng quân đội, hải quân và bộ máy nhà nước giành chiến thắng này như thế nào.
- The Taiping Rebellion (1850–1864): vì sao nhà Thanh đã suy yếu và nợ nần vào năm 1894.
