Tóm tắt trong năm phút
Khoa học viễn tưởng cứng là loại truyện khoa học viễn tưởng coi khoa học đã biết như một luật chơi. Tác giả có thể bịa ra một con tàu, một hành tinh hay một sinh vật ngoài hành tinh, nhưng thứ được bịa ra phải khớp với những gì vật lý, hóa học và sinh học cho phép. Niềm vui của câu chuyện thường nằm ở việc suy ra điều gì sẽ xảy ra khi bị những giới hạn ấy ràng buộc.
Hãy hình dung một phi hành gia bị bỏ lại giữa hư không. Trong truyện hard SF, anh ta không vung một món đồ thần kỳ rồi giải quyết xong mọi thứ. Anh ta đếm lượng oxy, thức ăn và số ngày còn lại cho đến khi được cứu, rồi xử lý từng vấn đề bằng phép tính, hóa học hoặc cách tận dụng khéo léo những thứ có sẵn trong khoang tàu. Người đọc được cùng suy nghĩ với anh ta.
Chữ "cứng" ở đây không có nghĩa là "khó". Nó gợi lại thói quen gọi các ngành khoa học tự nhiên là "khoa học cứng", và nhiều tiểu thuyết hard SF không hề có một phương trình nào. Thể loại này là một nhánh của lịch sử khoa học viễn tưởng rộng lớn hơn, và nên được nhìn như một thang đo thay vì một chiếc hộp: có cuốn bám sát khoa học, có cuốn bẻ cong khoa học một lần vì lợi ích của cốt truyện.
Ba điều cần nhớ: cái tên ra đời năm 1957, ý tưởng thì lâu đời hơn nhiều, và ngày nay thể loại này lại được yêu thích nhờ những tiểu thuyết như The Martian và Project Hail Mary.
Thuật ngữ này từ đâu mà có
Cụm từ "hard science fiction" thường được ghi công cho nhà phê bình P. Schuyler Miller, người dùng nó trong một bài điểm sách năm 1957 trên tạp chí Astounding Science Fiction. Khi đó độc giả đã quen nói về khoa học "cứng" và "mềm", và cái nhãn này chỉ đơn giản đem sự đối lập ấy áp sang truyện.
Thói quen viết cẩn thận về khoa học còn có từ trước cái tên. Cuốn From the Earth to the Moon (1865) của Jules Verne đã tính toán kích thước của một khẩu đại bác khổng lồ và tốc độ cần thiết để thoát khỏi Trái Đất, dù ý tưởng khẩu đại bác ấy sẽ không đứng vững trước vật lý thực tế. Năm 1926, Hugo Gernsback ra mắt tạp chí Amazing Stories với hy vọng dạy khoa học qua truyện. Từ năm 1937, biên tập viên John W. Campbell thúc giục các tác giả của Astounding làm đúng phần khoa học, và giai đoạn đó thường được gọi là Thời kỳ Hoàng kim.
Arthur C. Clarke là nhân vật trung tâm của câu chuyện này. Năm 1945, ông đăng một bài báo kỹ thuật đề xuất rằng một vệ tinh trên quỹ đạo 24 giờ phía trên xích đạo sẽ luôn nằm trên một điểm cố định của mặt đất và có thể chuyển tiếp tín hiệu vô tuyến. Quỹ đạo đó ngày nay gọi là quỹ đạo địa tĩnh. Bạn có thể đọc thêm về ông ở trang Arthur C. Clarke.
Phần khoa học có thật
Điều khiến một cuốn sách được coi là "cứng" là một lời hứa với người đọc: câu chuyện sẽ tôn trọng kiến thức tốt nhất hiện có, hoặc ít nhất không phá vỡ nó một cách tùy tiện. Trong thực tế, các tác giả làm việc theo vài cách.
- Bắt đầu từ một định luật có thật. Mission of Gravity (1953) của Hal Clement lấy một hành tinh quay rất nhanh nên bị dẹt lại. Ở đó, lực hấp dẫn tại xích đạo chỉ gấp vài lần Trái Đất, nhưng ở hai cực lại gấp hàng trăm lần, và cốt truyện là một chuyến hành trình xuyên qua những vùng ấy.
- Tính toán cho đàng hoàng. Quỹ đạo, thời gian di chuyển, nguồn lương thực và liều bức xạ đều được tính ra, thường là chính tác giả ngồi bấm máy tính hoặc viết đoạn mã. Andy Weir từng kể ông làm đúng như vậy khi viết The Martian.
- Chỉ thay đổi một điều. Nhiều cuốn hard SF cho phép một giả định lớn duy nhất, chẳng hạn một loại động cơ mới hay một dạng sống vận hành khác chúng ta, rồi lần theo hệ quả của nó một cách trung thực.
- Chỉ rõ đâu là suy đoán. Hard SF hay sẽ cho bạn biết, qua lời các nhân vật, điều nào đã được đo đạc và điều nào chỉ là phỏng đoán.
Cũng nên nói thẳng rằng không câu chuyện nào chính xác tuyệt đối. Khoa học luôn tiến lên, còn cốt truyện thì cần kịch tính. Ringworld (1970) của Larry Niven là một ví dụ nổi tiếng: độc giả sớm chỉ ra rằng một thế giới hình vành khuyên như ông tả sẽ trôi lệch khỏi vị trí, và Niven đã trả lời điều đó trong phần tiếp theo. Weir cũng cho biết ông cố ý để gió trên sao Hỏa mạnh hơn mức bầu khí quyển loãng cho phép, để cơn bão mở đầu có thể xảy ra. Việc bẻ cong một cách trung thực và thừa nhận điều đó là một phần của truyền thống này.
Thể loại này xuất hiện ở đâu trong tiểu thuyết
Trước hết là sách. Dưới đây là những ví dụ mà độc giả và giới phê bình hay nhắc đến, xếp tương đối theo thời gian.
- Mission of Gravity của Hal Clement (1953): một hình mẫu về việc dựng nên thế giới ngoài hành tinh từ vật lý.
- 2001: A Space Odyssey của Arthur C. Clarke (1968): hành trình vũ trụ được kể điềm tĩnh và chi tiết, viết song song với bộ phim của Stanley Kubrick. Clarke còn viết về thang máy vũ trụ trong The Fountains of Paradise (1979).
- Ringworld của Larry Niven (1970): một kỳ quan kỹ thuật ở quy mô khổng lồ.
- Inherit the Stars của James P. Hogan (1977): một truyện trinh thám, trong đó các nhà khoa học nghiên cứu một thi thể mặc đồ du hành vũ trụ, đã chết khoảng 50.000 năm, được tìm thấy trên Mặt Trăng. Gần như chương nào cũng là một cuộc thảo luận trong phòng thí nghiệm, vậy mà rất cuốn hút. Xem bản tóm tắt của chúng tôi.
- Dragon's Egg của Robert L. Forward (1980): do một nhà vật lý viết, kể về sự sống trên một sao neutron.
- Red Mars của Kim Stanley Robinson (1992): địa chất, chính trị và công cuộc chậm rãi định cư trên một hành tinh khác.
- Tam thể (The Three-Body Problem) của Lưu Từ Hân: phần đầu của bộ ba tác phẩm xuất hiện bằng tiếng Trung năm 2008, và bản dịch tiếng Anh đã giành giải Hugo cho Tiểu thuyết hay nhất năm 2015. Cuốn sách kết hợp vật lý có thật với những suy đoán rất lớn.
- The Martian của Andy Weir (2011): một nhà thực vật học bị bỏ lại trên sao Hỏa, giải quyết hết vấn đề này đến vấn đề khác.
- Project Hail Mary của Andy Weir (2021): một giáo viên tỉnh dậy trên con tàu vũ trụ mà không còn ký ức, và phải tự tìm ra lý do mình ở đó. Đây là cánh cửa hiện đại dễ bước vào nhất, và chúng tôi có bản tóm tắt cho cuốn này.
Các bộ phim như Interstellar và Gravity cũng thường được nhắc cùng, dù người xem vẫn tranh luận xem mỗi phim bám sát khoa học đến đâu.
Hard SF và soft SF
Khoa học viễn tưởng "mềm" nằm ở đầu kia của thang đo. Đó không phải là lối viết thấp kém hơn. Nó chỉ đặt nặng con người, xã hội, chính trị hay tâm lý hơn là độ chính xác kỹ thuật. Ursula K. Le Guin và Ray Bradbury thường được nhắc đến như những tác giả làm điều này rất xuất sắc.
Một phép so sánh sơ lược sẽ giúp ích:
- Hard SF hỏi: "Điều này có thể hoạt động không, và nếu có thì hệ quả là gì?"
- Soft SF hỏi: "Điều này sẽ tác động thế nào đến chúng ta, và nó nói gì về chúng ta?"
Phần lớn sách nằm ở khoảng giữa, và nhiều tác phẩm lớn làm được cả hai. Giới phê bình đôi khi nói một cuốn "cứng hơn" hoặc "mềm hơn" cuốn khác thay vì xếp nó vào một nhóm cố định. Cuốn tiểu thuyết yêu thích của bạn nằm ở đâu trên thang đo ấy là chuyện tùy quan điểm, và đó cũng là một phần của niềm vui.
Những hiểu lầm thường gặp
- "Hard SF toàn là toán." Có cuốn như vậy, nhưng phần lớn được viết cho độc giả đại chúng. Khoa học hiện ra qua cách các nhân vật suy nghĩ, chứ không phải qua công thức trên trang giấy.
- "Nó phải nói về tương lai gần." Không. Hard SF có thể lấy bối cảnh cách đây hàng triệu năm nữa, miễn là câu chuyện trung thực về những gì nó bịa ra.
- "Du hành nhanh hơn ánh sáng thì loại khỏi thể loại này." Không phải lúc nào cũng vậy. Một số tác giả cho phép đúng một thiết bị như thế và giữ mọi thứ khác nghiêm ngặt. Số khác từ chối hoàn toàn, và lựa chọn đó định hình cốt truyện của họ.
- "Hard SF lạnh lùng, thiếu cảm xúc." Những ví dụ hay nhất, như Project Hail Mary, nói về tình bạn và lòng can đảm không kém gì về vật lý.
- "Đây là loại SF hay nhất." Nó chỉ là một truyền thống giữa nhiều truyền thống khác. Độc giả và giới phê bình không đồng ý với nhau về định nghĩa, và không có bài kiểm tra chính thức nào.
Bắt đầu đọc như thế nào
Nếu muốn khởi đầu nhẹ nhàng, hãy chọn Project Hail Mary hoặc The Martian: nhanh, rõ ràng và thân thiện. Nếu thích giải đố, hãy thử Inherit the Stars. Nếu muốn xem truyền thống này lớn lên từ đâu, hãy đọc các truyện ngắn của Clarke rồi đến 2001. Còn với những ý tưởng lớn ở tầm vũ trụ, hãy thử Tam thể.
Một thói quen hữu ích: mỗi khi truyện làm điều gì bất ngờ, hãy dừng lại và tự hỏi: "Nó đang dùng quy luật khoa học nào?" Bạn sẽ thường tìm thấy câu trả lời ngay vài trang sau, và đó là phần thưởng lặng lẽ của thể loại này.
Đọc tiếp
- Lịch sử khoa học viễn tưởng: câu chuyện rộng hơn, từ những chuyến du hành đầu tiên đến ngày nay, với hard SF ở đúng vị trí của nó.
- Arthur C. Clarke: người đã dự đoán vệ tinh liên lạc và định hình giọng văn điềm tĩnh, tò mò của thể loại.
- Project Hail Mary: tiểu thuyết hard SF được yêu thích nhất gần đây, giải thích theo từng chương.
- Inherit the Stars: một vụ bí ẩn khoa học kinh điển bắt đầu từ một thi thể trên Mặt Trăng.
