Tóm tắt trong năm phút
Karel Čapek (cũng viết là Karel Capek, bỏ dấu) là tác giả người Séc của các vở kịch, tiểu thuyết, chuyên mục báo và truyện thiếu nhi. Trong khoa học viễn tưởng, ông nổi tiếng nhất với R.U.R. (Rossum's Universal Robots), vở kịch năm 1920 đã đem từ “robot” đến với thế giới.
Từ này bắt nguồn từ tiếng Séc robota, nghĩa là lao động cưỡng bức. Čapek luôn nói rằng người gợi ý từ này là anh trai ông, họa sĩ Josef Čapek.
Ông không phải kiểu nhà văn mê đồ công nghệ. Ông dùng máy móc, vật liệu mới và những sinh vật kỳ lạ để hỏi điều gì xảy ra với con người khi bị đối xử như công cụ.
Ông sinh năm 1890 và mất năm 1938, khoảng ba tháng trước khi Đức Quốc xã chiếm đóng các vùng đất Séc. Thời điểm ấy khiến nhiều độc giả đọc những lời cảnh báo của ông với một cảm giác khác.
Trang này nằm trong loạt bài Lịch sử khoa học viễn tưởng của chúng tôi. Bài nói về cuộc đời, các tác phẩm chính, câu chuyện có thật về từ robot và những nhà văn chịu ảnh hưởng từ ông.
Cuộc đời Karel Čapek
Čapek sinh ngày 9 tháng 1 năm 1890 tại Malé Svatoňovice, vùng Bohemia, khi đó thuộc Đế quốc Áo-Hung. Cha ông là bác sĩ nông thôn, ông lớn lên cùng anh trai Josef và chị gái Helena, người sau này cũng trở thành nhà văn.
Ông học triết học tại Đại học Charles ở Praha và có thời gian sống ở Berlin và Paris. Ông lấy bằng tiến sĩ năm 1915.
Bệnh về cột sống khiến ông không phải đi lính trong Thế chiến thứ nhất. Ông chuyển sang làm báo, và từ năm 1921 làm việc cho tờ Lidové noviny.
Tiệp Khắc trở thành quốc gia độc lập năm 1918, và Čapek là một trong những tiếng nói công chúng nổi tiếng nhất của đất nước này. Ông thân thiết với tổng thống đầu tiên Tomáš Garrigue Masaryk và ghi lại các cuộc trò chuyện của hai người trong cuốn Talks with T. G. Masaryk, xuất bản từ năm 1928 đến 1935.
Năm 1925, ông cùng sáng lập Câu lạc bộ PEN Tiệp Khắc, hiệp hội của các nhà văn, và giữ chức chủ tịch. Năm 1935, ông kết hôn với nữ diễn viên Olga Scheinpflugová.
Trong những năm 1930, ông lên tiếng chống chủ nghĩa phát xít qua các vở kịch và chuyên mục báo. Vì thế ông trở thành mục tiêu của các tờ báo dân tộc chủ nghĩa và thân Đức Quốc xã.
Hiệp ước Munich tháng 9 năm 1938 trao các vùng biên giới Sudeten cho Đức, và Čapek cảm thấy bị các nước đồng minh phương Tây bỏ rơi. Ông ở lại Praha và qua đời vì viêm phổi ngày 25 tháng 12 năm 1938.
Sau khi Đức chiếm đóng vào tháng 3 năm 1939, Gestapo được cho là đã đến nhà ông để bắt, rồi mới biết ông đã mất. Josef bị bắt năm 1939 và qua đời trong trại tập trung năm 1945.
R.U.R. và từ “robot”
R.U.R. được xuất bản năm 1920 và công diễn lần đầu tại Nhà hát Quốc gia ở Praha ngày 25 tháng 1 năm 1921. Vở đến New York năm 1922 và London năm 1923, rồi nhanh chóng được dịch ra nhiều thứ tiếng.
Cảnh báo tiết lộ nội dung: vài đoạn tiếp theo kể toàn bộ cốt truyện của vở kịch, kể cả đoạn kết.
Vở kịch lấy bối cảnh một nhà máy trên hòn đảo hẻo lánh chuyên sản xuất công nhân nhân tạo. Người sáng lập là Rossum đã tìm ra cách tạo những sinh thể sống giống da thịt, và những người kế nghiệp giờ sản xuất hàng loạt chúng để làm mọi việc cho thế giới.
Helena Glory đến để đòi quyền cho những người công nhân này. Cuối cùng cô kết hôn với tổng giám đốc nhà máy, Harry Domin, và ở lại trên đảo.
Năm tháng trôi qua, con người không còn sinh con nữa. Các robot nổi dậy và tiêu diệt gần như toàn bộ nhân loại, chỉ tha cho người thợ xây Alquist vì ông cũng lao động bằng đôi tay như chúng.
Đoạn kết rất lặng lẽ. Alquist gặp hai robot, Primus và Helena, dường như đã yêu nhau, và ông nhìn thấy ở họ một khởi đầu mới có thể xảy ra.
Có hai điều khiến người mới đọc ngạc nhiên. Các robot không phải máy móc bằng kim loại mà là một loại vật chất sống tổng hợp, gần với thứ mà ngày nay ta gọi là android hay người nhân bản.
Vở kịch cũng nói về lao động nhiều hơn là về máy móc. Čapek viết khi châu Âu vừa thoát khỏi Thế chiến thứ nhất, và ông đưa ra cuộc tranh luận về nhà máy, về những ông chủ hưởng lợi và những người công nhân cuối cùng từ chối tiếp tục.
Trong một bài báo năm 1933, Čapek kể lại nguồn gốc của từ này. Ban đầu ông định gọi những công nhân nhân tạo là “laboři”, từ chữ Latinh chỉ lao động, nhưng thấy nó cứng nhắc.
Ông hỏi Josef, khi ấy đang bận vẽ ở phòng bên, và Josef lầm bầm đáp: cứ gọi chúng là robot. Vì vở kịch thành công ở nước ngoài, “robot” trở thành một từ thông dụng trong nhiều ngôn ngữ chỉ sau vài năm.
Khoa học thật: đâu là sự thật, đâu là hư cấu
Robot của Čapek là hư cấu, và ông chưa bao giờ tuyên bố đang dự đoán công nghệ. Không nhà máy thật nào tạo ra con người nhân tạo.
Điều còn lại là từ ngữ và nỗi lo đằng sau nó. Ngày nay “robot” chỉ cánh tay máy trong nhà máy, máy hút bụi và các bot phần mềm, và gần như không ai dùng nó cho thứ làm từ mô sống.
Câu hỏi mà vở kịch đặt ra vẫn còn được tranh luận. Nếu máy móc làm mọi việc nặng nhọc, ai được hưởng lợi, và những người bị thay thế sẽ ra sao?
Từ “robotics” (ngành robot học) xuất hiện sau đó. Isaac Asimov dùng nó trong một truyện năm 1941, vì ông chán những câu chuyện robot quay lại chống người tạo ra mình, một mô típ mà R.U.R. đã góp phần làm quen thuộc.
Bài về Ba định luật robot cho thấy Asimov đáp lại mô típ đó bằng những quy tắc được cài sẵn trong máy.
Xuất hiện trong văn chương: các tác phẩm khác của ông
Čapek viết nhiều truyện gần với khoa học viễn tưởng. Dưới đây là những tác phẩm được biết đến nhiều nhất.
- Absolute at Large (1922): tiểu thuyết kể về một cỗ máy đốt cháy vật chất, giải phóng “cái tuyệt đối” thần thánh và biến con người thành những tín đồ cuồng tín.
- The Insect Play (1922): viết cùng Josef, dùng bọ cánh cứng, bướm và kiến để chế giễu lòng tham và tính hư danh của con người.
- The Makropulos Affair (1922): vở kịch về một người phụ nữ sống hàng thế kỷ nhờ một thứ thuốc trường sinh, đặt câu hỏi liệu sống rất lâu có phải là món quà. Leoš Janáček chuyển nó thành vở opera năm 1926.
- Krakatit (1924): tiểu thuyết về một kỹ sư phát minh ra chất nổ có sức mạnh khủng khiếp, viết từ rất lâu trước khi có bom nguyên tử.
- War with the Newts (1936): tiểu thuyết châm biếm, trong đó người ta phát hiện loài kỳ giông khổng lồ có trí tuệ, bị thương nhân bắt làm việc và cuối cùng đe dọa cả thế giới.
- The White Disease (1937): vở kịch phản chiến về một căn bệnh chết người chỉ tấn công những người trên một độ tuổi nhất định, và một bác sĩ chỉ chịu chữa nếu các nhà lãnh đạo chịu hòa bình.
Trong gần như mọi tác phẩm, phát minh chỉ là cái đòn bẩy. Chủ đề thật sự là lòng tham, chủ nghĩa dân tộc, chiến tranh và cách con người lợi dụng nhau.
Không chỉ là khoa học viễn tưởng
Nhiều độc giả biết Čapek qua những cuốn sách hoàn toàn không có robot. The Gardener's Year (1929) là cuốn nhật ký làm vườn vui nhộn theo từng tháng, do Josef minh họa.
Ông cũng viết truyện trinh thám trong Tales from Two Pockets và tập truyện cổ tích Nine Fairy Tales and One More Thrown in for Good Measure (1932). Dášeňka (1933) kể về chú chó săn cáo con, kèm ảnh và hình vẽ do chính ông thực hiện.
Trong năm 1933 và 1934, ông xuất bản ba tiểu thuyết liên kết với nhau là Hordubal, Meteor và An Ordinary Life. Chúng xem xét cùng một câu hỏi, ta có thể biết sự thật về một người khác đến đâu, từ nhiều góc nhìn khác nhau.
Ở Nhật Bản, các cuốn sách về vườn và về chú chó con của ông được yêu thích rộng rãi, và nhiều độc giả ở đó biết đến ông đầu tiên với tư cách người làm vườn và yêu động vật. Đó là một lý do khiến tên ông được tìm kiếm bằng tiếng Nhật nhiều hơn hẳn bằng tiếng Anh.
Vì sao ông vẫn quan trọng
Čapek đã trao cho khoa học viễn tưởng một trong những từ hữu ích nhất và một trong những cốt truyện lâu đời nhất, người thợ nhân tạo thôi không còn nghe lời. Hầu như mọi câu chuyện về robot kể từ đó hoặc đi theo cốt truyện ấy, hoặc tranh luận với nó.
Ông cũng cho thấy thể loại này không cần đến tàu vũ trụ. Một nhà máy, một viên thuốc hay một loài thú nuôi đều có thể mang cả một lập luận chính trị.
Những lời cảnh báo của ông nhắm vào con người, không phải máy móc. Sau này ông viết rằng vở kịch nói về việc con người bị lợi dụng và về sự kiêu ngạo của những kẻ điều hành nhà máy, chứ không nói về công nghệ nói chung.
Ông vẫn là một nhà văn quốc gia của người Séc, được dạy trong trường và dựng trên sân khấu. Ông được đề cử Giải Nobel Văn học nhiều lần nhưng chưa từng đoạt giải.
Những hiểu lầm thường gặp
- “Čapek tự mình nghĩ ra từ robot.” Ông viết rằng Josef là người gợi ý.
- “Robot của ông là máy móc kim loại.” Chúng được làm từ vật chất sống tổng hợp.
- “R.U.R. nói rằng công nghệ là xấu xa.” Čapek nói vở kịch viết về con người và cách họ đối xử với nhau.
- “Ông đã đoạt giải Nobel.” Ông được đề cử nhiều lần nhưng chưa từng đoạt giải.
- “Ông chỉ viết khoa học viễn tưởng.” Làm vườn, chó, truyện cổ tích, truyện trinh thám và tiểu luận chính trị chiếm một phần lớn trên giá sách của ông.
Đọc tiếp
Lịch sử khoa học viễn tưởng đặt Čapek vào câu chuyện dài của thể loại này, từ Mary Shelley trở đi.
Ba định luật robot giải thích cách Asimov đáp lại câu chuyện robot nổi dậy mà R.U.R. đã làm nên tên tuổi.
I, Robot là tập truyện về robot của Asimov, và là cuốn sách nên đọc tiếp theo sau Čapek.