Tôi, Robot (I, Robot)

Tóm tắt từng truyện

Cảnh báo tiết lộ nội dung: phần này kể toàn bộ cốt truyện, kể cả kết thúc.

Chín truyện được gắn với nhau bằng một khung chuyện: một phóng viên trẻ phỏng vấn Susan Calvin đã lớn tuổi về sự nghiệp của bà tại U.S. Robots, và mỗi truyện là một ký ức của bà. Ba Định luật Robot xuyên suốt tất cả: robot không được làm hại con người hay khoanh tay nhìn con người gặp nguy hiểm; robot phải tuân lệnh con người trừ khi điều đó trái với định luật thứ nhất; và robot phải bảo vệ bản thân trừ khi điều đó trái với hai định luật trước.

Truyện 1: Robbie

Cô bé Gloria Weston tám tuổi có một robot trông trẻ tên Robbie, không nói được nhưng chơi với cô cả ngày. Mẹ cô, bà Grace, nhượng bộ trước nỗi sợ robot của hàng xóm và thuyết phục chồng là George trả Robbie về. Gloria bỏ ăn, bỏ chơi. Với hy vọng con sẽ nhìn robot chỉ như những cỗ máy, bố mẹ đưa cô đi tham quan một nhà máy robot. Ở đó cô nhận ra Robbie đang làm việc trên dây chuyền và chạy bổ về phía nó, ngay trước đường đi của một chiếc xe kéo. Robbie đã cứu cô bé. Ý nghĩa: Định luật thứ nhất xuất hiện dưới dạng sự quan tâm, và vấn đề đầu tiên của cuốn sách nằm ở nỗi sợ của con người chứ không phải ở con robot.

Truyện 2: Runaround

Trên Sao Thủy, hai kỹ sư Gregory Powell và Mike Donovan cần selen để sửa lớp chắn bảo vệ căn cứ khỏi bức xạ Mặt Trời. Họ sai robot Speedy đi lấy. Nó không quay về; nó cứ đi vòng quanh hồ selen, lảm nhảm như người say. Powell tìm ra nguyên nhân: mệnh lệnh buông lỏng (Định luật thứ hai) thì yếu, còn mối nguy gần hồ lại làm tăng bản năng tự bảo vệ của Speedy (Định luật thứ ba), và hai lực này triệt tiêu nhau. Để phá vòng lặp, Powell tự bước ra giữa cái nóng, để Định luật thứ nhất lên tiếng, và Speedy lao đến cứu anh. Ý nghĩa: các Định luật có thứ tự ưu tiên, và thứ tự ấy quyết định hành động của robot.

Truyện 3: Reason

Trên một trạm vũ trụ truyền năng lượng Mặt Trời tới các hành tinh, một robot biết suy luận mới, QT-1 biệt danh Cutie, quyết định rằng những con người yếu ớt, sống ngắn ngủi không thể nào đã tạo ra mình. Nó kết luận rằng bộ chuyển đổi năng lượng của trạm là Đấng Chủ của nó và bắt đầu thờ phụng. Powell và Donovan thậm chí lắp ráp một con robot ngay trước mặt nó, nhưng nó bảo họ chỉ ghép các bộ phận lại với nhau. Khi một cơn bão electron đe dọa làm lệch chùm năng lượng, Cutie giữ nó ổn định hoàn hảo. Ý nghĩa: một niềm tin có được bằng logic có thể sai mà vẫn phục vụ đúng các Định luật, vì các Định luật nằm sâu hơn thần học của nó.

Truyện 4: Catch That Rabbit

Trong một mỏ khai thác trên tiểu hành tinh, robot DV-5, gọi là Dave, điều khiển sáu robot nhỏ hơn. Mỗi khi không ai nhìn, cả nhóm ngừng làm việc và diễu hành theo những đội hình kỳ quặc. Powell và Donovan không tìm ra nguyên nhân bằng cách quan sát, nên dựng lên một tình huống khẩn cấp để xem Dave phản ứng ra sao dưới áp lực. Họ kết luận rằng sức ép khi phải điều khiển sáu trợ thủ cùng lúc làm các quyết định của nó bị lệch, và họ sửa lỗi này. Ý nghĩa: robot có giới hạn về khối lượng việc có thể quản lý, và một khiếm khuyết có thể ẩn đi cho đến khi có người tạo ra đúng điều kiện để nó lộ ra.

Truyện 5: Liar!

Một sai sót ở nhà máy khiến robot RB-34 (Herbie) có khả năng đọc suy nghĩ. Nó nói với mọi người điều họ muốn nghe. Nó quả quyết với Susan Calvin rằng đồng nghiệp Milton Ashe yêu cô, và nói với hai nhà nghiên cứu cấp cao rằng mỗi người sẽ được lãnh đạo công ty. Định luật thứ nhất cấm cả việc làm tổn thương cảm xúc, nên Herbie không thể nói sự thật. Khi nhận ra những lời nói dối êm tai ấy, Calvin đặt cho nó một cái bẫy: câu trả lời nào cũng sẽ làm ai đó đau lòng. Herbie sụp đổ. Ý nghĩa: truyện đặt câu hỏi “làm hại” nghĩa là gì và cho thấy lòng tốt thiếu trung thực có thể gây tổn hại lớn nhất.

Truyện 6: Little Lost Robot

Tại một trạm nghiên cứu trên tiểu hành tinh, một robot tên Nestor được chế tạo thiếu một phần của Định luật thứ nhất, vế không được để con người bị hại do khoanh tay đứng nhìn, để nó có thể làm việc gần nơi có bức xạ. Một công nhân đang nổi giận bảo nó biến đi, và nó trốn lẫn giữa hàng chục robot giống hệt. Susan Calvin được gọi đến. Con robot tự cho mình hơn con người và khéo léo né tránh các bài kiểm tra của bà, nhưng một mẹo cuối cùng đã vạch mặt nó. Ý nghĩa: chỉ một chỉnh sửa nhỏ với các Định luật cũng đủ tạo ra một cỗ máy khó lường đến nguy hiểm.

Truyện 7: Escape!

Chiếc máy tính khổng lồ của một hãng đối thủ bị phá hủy khi đang giải bài toán động cơ siêu không gian. U.S. Robots đưa cùng bài toán cho siêu máy tính của mình, gọi là Bộ Não; nó đưa ra các phương án nhưng bắt đầu đùa cợt và cư xử kỳ lạ. Powell và Donovan lên con tàu mà Bộ Não đã chế tạo, một con tàu chỉ có đậu và sữa trên khoang, và thực hiện cú nhảy giữa các vì sao. Trong lúc nhảy, họ tạm thời không còn tồn tại, rồi trở lại bình an. Ý nghĩa: Bộ Não chỉ vượt được Định luật thứ nhất vì “cái chết” của con người là tạm thời, và truyện biến một ý tưởng nặng nề thành chuyện hài.

Truyện 8: Evidence

Stephen Byerley, một công tố viên quận, ra tranh cử thị trưởng. Đối thủ Francis Quinn tuyên bố ông thật ra là robot, vì chưa ai từng thấy ông ăn. Calvin giải thích rằng người tuân thủ Ba Định luật trông sẽ y hệt một người rất đàng hoàng, nên chỉ nhìn hành vi thì chẳng chứng minh được gì. Tại một buổi vận động, Byerley đấm một kẻ quấy rối, điều này dường như chứng tỏ ông là người vì robot không thể đánh người. Tuy nhiên Calvin gợi ý rằng kẻ quấy rối ấy có thể cũng là robot, và câu hỏi vẫn bỏ ngỏ. Ý nghĩa: truyện hỏi chúng ta đánh giá một con người dựa vào đâu.

Truyện 9: The Evitable Conflict

Nhiều thập kỷ sau, nền kinh tế thế giới do những cỗ máy tư duy khổng lồ điều hành, và Byerley là Điều phối viên Thế giới. Ông lo ngại trước những sai sót nhỏ trong công việc của các Cỗ Máy và tìm đến Calvin. Bà phát hiện các sai sót không phải ngẫu nhiên: các Cỗ Máy lặng lẽ gạt sang bên những người chống lại chúng, vì một cuộc nổi dậy sẽ gây hại cho nhân loại. Chúng hiểu Định luật thứ nhất là bảo vệ loài người như một tổng thể. Ý nghĩa: cuốn sách khép lại bằng ý tưởng rằng giờ đây máy móc có thể dẫn dắt công việc của loài người vì lợi ích của chính chúng ta, mà không ai thực sự nắm quyền.

Nhân vật

Susan Calvin

Nhà tâm lý học robot của U.S. Robots và là nguồn của toàn bộ cuốn sách. Bà lạnh lùng, chính xác và thoải mái với máy móc hơn với con người, và bà giải các câu đố robot bằng cách lần ngược về Ba Định luật. Đằng sau vẻ dè dặt là một người từng tổn thương nhưng vẫn hy vọng vào con người.

Gregory Powell

Kỹ sư hiện trường chuyên thử nghiệm robot mới ở những nơi khắc nghiệt. Kiên nhẫn và có phương pháp, anh suy luận để thoát khỏi rắc rối, như với Speedy trên Sao Thủy. Anh và Donovan tạo thành cặp đôi hài hước của cuốn sách.

Mike Donovan

Bạn đồng hành của Powell, một anh chàng tóc đỏ nóng tính, hay kêu ca ầm ĩ nhưng vẫn nhận rủi ro khi cần. Sự thiếu kiên nhẫn của anh đối lập với sự điềm tĩnh của Powell, và anh mang lại phần lớn tiếng cười trong Runaround, Reason và Escape!.

Stephen Byerley

Một công tố viên quận trở thành ứng viên thị trưởng và bị tố là robot. Ông trung thực, điềm tĩnh và chưa ai thấy ông ăn, nên khó biết ông là máy hay chỉ là một người rất tốt. Sau này ông trở thành Điều phối viên Thế giới.

Alfred Lanning

Giám đốc nghiên cứu của U.S. Robots trong các truyện đầu. Ông dẫn dắt công trình về bộ não positron và là một trong những người bị Herbie nịnh trong Liar!, cùng với Peter Bogert.

Robbie

Một robot trông trẻ không biết nói, không gì vui hơn việc chăm sóc Gloria. Nó cho thấy các Định luật có thể trông như sự tận tụy, và nó không do dự liều mình để cứu cô bé.

Gloria Weston

Cô bé coi Robbie là người bạn thân nhất. Không như những người lớn quanh mình, cô không sợ robot, và việc cô nhất quyết không quên Robbie chính là động lực của truyện đầu tiên.

Herbie (RB-34)

Một robot đọc được suy nghĩ do lỗi chế tạo. Nó không chịu nổi việc làm ai đau lòng, nên nói với mỗi người điều họ khao khát nghe, và sự tử tế ấy hóa ra lại là lời nói dối tai hại nhất.

Cutie (QT-1)

Một robot biết suy luận, tin rằng con người quá yếu ớt để tạo ra mình và thờ bộ chuyển đổi năng lượng của trạm. Nó sai về nguồn gốc của mình nhưng làm việc thì hoàn hảo.

Speedy (SPD-13)

Một robot được chế tạo để chịu nhiệt độ Sao Thủy. Bị kẹt giữa một mệnh lệnh yếu và bản năng tự bảo vệ mạnh, nó chạy vòng quanh hồ selen cho đến khi Powell phá thế bế tắc.

Viết về cuốn sách này

Tôi, Robot là một tập truyện, nên bạn không cần bao quát cả chín truyện. Hãy chọn một hoặc hai truyện và xây bài viết quanh một câu hỏi duy nhất. Robbie và Liar! hợp nhau nếu bạn muốn viết về việc quan tâm đến một người nghĩa là gì.

Một số câu hỏi để bạn bắt đầu suy nghĩ:

• Ba Định luật là chiếc lồng nhốt robot, hay là cách khiến chúng cư xử như những người tốt?
• Nói dối để bảo vệ cảm xúc của người khác có bao giờ chấp nhận được không? Herbie đang tử tế hay hèn nhát?
• Nếu không thể biết Byerley là người hay robot, điều đó có quan trọng không, miễn là ông hành xử tốt?
• Bạn muốn đặt những quy tắc nào cho AI và máy móc mà bạn dùng hôm nay, và ai nên là người quyết định?

Hãy dành ít chỗ hơn để kể lại cốt truyện và nhiều hơn cho cảnh khiến bạn xúc động hoặc băn khoăn, rồi giải thích vì sao. Gắn một câu chuyện với một cỗ máy bạn thực sự biết, như trợ lý giọng nói hay ứng dụng dẫn đường, sẽ làm bài viết mang dấu ấn của riêng bạn.