Tóm tắt trong năm phút
Kurt Vonnegut là nhà văn Mỹ dùng khoa học viễn tưởng để nói về sự tàn nhẫn rất đời thường và cả sự tử tế rất đời thường của con người. Sách của ông ngắn, vừa hài hước vừa buồn, viết bằng những câu đơn giản nghe như người ta đang trò chuyện.
Ông có mặt trong câu chuyện kể ở bài History of Science Fiction, với tư cách một trong những nhà văn đưa thể loại này ra khỏi các tạp chí bình dân để vào lớp học.
Nếu chỉ nhớ ba điều, hãy nhớ những điều này. Ông sống sót sau trận không kích của quân Đồng minh xuống Dresden khi đang là tù binh, ông biến trải nghiệm ấy thành Slaughterhouse-Five (1969), và ông không ngừng hỏi vì sao những con người tử tế lại có thể chế tạo ra máy móc và vũ khí gây hậu quả khủng khiếp.
Cuộc đời đã định hình các tác phẩm
Vonnegut sinh ngày 11 tháng 11 năm 1922 tại Indianapolis, bang Indiana. Gia đình ông từng khá giả, nhưng cuộc Đại suy thoái đã giáng một đòn nặng.
Ông học hóa học tại Đại học Cornell rồi nhập ngũ vào Quân đội Mỹ năm 1943. Tháng 5 năm 1944, mẹ ông là bà Edith tự tử, và ông nhắc đến nỗi mất mát ấy suốt phần đời còn lại.
Tháng 12 năm 1944, ông bị bắt trong trận Bulge và bị đưa đến Dresden (Đức) làm tù binh. Ông cùng các tù binh khác bị giam trong một lò mổ cũ tên Schlachthof-Fünf, nghĩa là Lò sát sinh số Năm.
Đêm 13 tháng 2 năm 1945 và những ngày sau đó, máy bay ném bom Anh và Mỹ đã phá hủy phần lớn thành phố. Vonnegut sống sót vì trú trong một hầm chứa thịt dưới lòng đất, và sau đó ông bị bắt đi đào thi thể ra khỏi đống đổ nát.
Ước tính hiện đại được trích dẫn rộng rãi nhất cho rằng số người chết lên tới khoảng 25.000. Suốt nhiều năm, ông không thể viết trực tiếp về chuyện này.
Sau chiến tranh, ông cưới Jane Cox, học nhân học tại Đại học Chicago rồi làm quan hệ công chúng cho General Electric ở Schenectady, New York. Ở đó ông được quan sát tận mắt thế giới của các kỹ sư và nhà quản lý, và thế giới ấy trở thành bối cảnh cho tiểu thuyết đầu tay của ông.
Ông bắt đầu kiếm sống bằng truyện ngắn đăng tạp chí, rồi bằng tiểu thuyết. Về sau ông giảng dạy tại Iowa Writers' Workshop và trở thành một gương mặt công chúng, diễn thuyết và trả lời phỏng vấn cho đến tận tuổi già.
Ông qua đời tại New York ngày 11 tháng 4 năm 2007, thọ 84 tuổi.
Các tác phẩm chính và nội dung của từng cuốn
Player Piano (1952) là tiểu thuyết đầu tiên của ông. Cuốn sách hình dung một nước Mỹ nơi máy móc vận hành các nhà máy và một tầng lớp nhỏ kỹ sư vận hành máy móc, còn tất cả những người khác cảm thấy mình vô dụng.
The Sirens of Titan (1959) là một câu chuyện không gian điên rồ với một câu hỏi nghiêm túc ẩn bên dưới. Cuộc đời con người có mục đích nào không, và nếu mục đích ấy hóa ra chỉ là trò đùa của kẻ khác thì nó có còn quan trọng không?
Hướng dẫn học Sirens of Titan của chúng tôi trình bày cốt truyện và các nhân vật.
Cat's Cradle (1963) kể về một nhà văn tìm hiểu gia đình của một nhà khoa học từng góp phần chế tạo bom nguyên tử. Cuốn sách giới thiệu ice-nine, một dạng nước hư cấu làm đóng băng mọi thứ nó chạm vào, và Bokonon giáo, một tôn giáo bịa ra mà tự thừa nhận là bịa.
Hãy đọc tóm tắt Cat's Cradle nếu bạn muốn nắm trọn câu chuyện và các chủ đề.
Slaughterhouse-Five (1969) là cuốn mà đa số mọi người nghĩ đến khi nhắc tên Vonnegut. Nhân vật chính Billy Pilgrim “thoát khỏi dòng thời gian” và trôi giữa cuộc chiến của mình, cuộc sống thường nhật và một sở thú trên hành tinh xa xôi.
Hướng dẫn học Slaughterhouse-Five giải thích cấu trúc, các nhân vật và câu điệp khúc nổi tiếng “So it goes” mà người kể chuyện nói sau mỗi lần nhắc đến cái chết.
Những tiểu thuyết khác đáng biết là Mother Night (1961), Breakfast of Champions (1973) và Galápagos (1985). Tiểu thuyết cuối cùng của ông, Timequake (1997), pha lẫn hư cấu với hồi ức và những nhận xét về sự nghiệp của chính ông.
Một truyện ngắn để bắt đầu: “Harrison Bergeron”
“Harrison Bergeron” xuất hiện lần đầu năm 1961 và sau đó được in trong tuyển tập Welcome to the Monkey House (1968). Truyện chỉ dài vài trang.
Vào năm 2081, mọi người bị ép phải bình đẳng. Người khỏe đeo tạ, người đẹp đeo mặt nạ, còn người thông minh đeo thiết bị phát tiếng ồn vào tai để không thể suy nghĩ lâu.
Truyện thường được đọc như lời cảnh báo về sự bình đẳng cưỡng ép, nhưng cũng có thể đọc như một trò đùa về nỗi bất an của xã hội trước bất kỳ ai nổi trội. Vonnegut để người đọc tự quyết định ông nhắm vào điều gì.
Khoa học trong tiểu thuyết
Vonnegut có nền tảng khoa học và điều đó lộ rõ. Anh trai ông, Bernard, là một nhà khoa học khí quyển được kính trọng, làm việc về gieo hạt mây, và Kurt lấy thế giới ấy làm hình mẫu cho các nhà khoa học trong truyện của mình.
Ice-nine là hư cấu. Trên thực tế có một thứ gọi là ice-nine theo nghĩa băng nước có nhiều dạng tinh thể, nhưng không có gì giống phiên bản của Vonnegut, thứ làm nước thường đóng băng ở nhiệt độ phòng.
Điều có thật là nỗi lo đằng sau nó. Một khám phá xuất phát từ sự tò mò có thể bị dùng theo cách mà người tạo ra nó không bao giờ muốn, và nhà khoa học trong Cat's Cradle thản nhiên gạt hậu quả sang một bên.
Người Tralfamadore trong Slaughterhouse-Five cũng là hư cấu. Họ nhìn thấy toàn bộ thời gian cùng lúc, như một dãy núi nhìn từ xa, nên tin rằng mọi khoảnh khắc luôn tồn tại.
Ý tưởng đó là một thí nghiệm tư duy về cách chịu đựng nỗi đau mất mát. Nó không phải là một khẳng định vật lý, dù độc giả thường liên hệ nó với ý niệm “vũ trụ khối” mà một số nhà vật lý và triết học bàn đến.
Điều gắn kết các tác phẩm của ông
Sợi chỉ thứ nhất là chiến tranh và những gì nó gây ra cho con người. Dresden nằm ở trung tâm của một cuốn sách, nhưng bóng của nó phủ lên nhiều cuốn khác.
Sợi chỉ thứ hai là sự nghi ngờ các hệ thống lớn: nền kinh tế máy móc, vũ khí hạt nhân, các tôn giáo cứng nhắc và những quy tắc coi con người như linh kiện. Ông luôn hỏi ai bị tổn thương khi hệ thống vận hành đúng như thiết kế.
Sợi chỉ thứ ba là lòng tốt. Trong God Bless You, Mr. Rosewater (1965), một người giàu dành thời gian và sự quan tâm cho những người mà thế giới bỏ quên.
Câu trả lời của chính Vonnegut trước một vũ trụ khắc nghiệt thường nhỏ bé và giản dị: hãy tử tế với người đang đứng trước mặt bạn.
Cuối cùng là giọng văn của ông. Ông dùng câu ngắn, nói thẳng với người đọc và những câu đùa khiến điều buồn bã càng thấm hơn.
Trong Mother Night, ông viết một câu mà nhiều độc giả ghi nhớ: “Chúng ta là những gì ta giả vờ là, nên phải cẩn thận về việc mình giả vờ làm ai.”
Những hiểu lầm thường gặp
“Ông chỉ viết về Dresden.” Dresden quan trọng nhất trong một tiểu thuyết, nhưng các cuốn khác của ông bàn về công nghệ, tôn giáo, tiền bạc, nỗi cô đơn và chính trị, thường chẳng có chiến tranh nào.
“So it goes nghĩa là ông không quan tâm.” Cụm từ này gần với điều ngược lại.
Đó là cách đối diện cái chết mà không giả vờ nó không tồn tại, vì người kể chuyện nhắc lại nó mỗi khi có ai chết.
“Ông chỉ là nhà văn khoa học viễn tưởng.” Ông viết khoa học viễn tưởng, nhưng không thoải mái khi bị xếp vào nhãn đó và muốn được đọc như bất kỳ tiểu thuyết gia và nhà tiểu luận nào khác.
“Kilgore Trout là một tác giả có thật.” Trout là một nhà văn khoa học viễn tưởng hư cấu, không thành công, xuất hiện trong nhiều tiểu thuyết của Vonnegut, vừa là một trò đùa lặp lại vừa là một dạng chân dung tự họa.
“Đây là một sự nghiệp tuyệt vọng và yếm thế.” Sách của ông bi quan về các thiết chế, nhưng luôn quay lại với những hành động quan tâm nhỏ bé.
Nhiều độc giả đọc xong thấy được an ủi chứ không bị đè nặng.
Nên bắt đầu từ đâu
Hãy bắt đầu với Slaughterhouse-Five nếu muốn đọc tác phẩm nổi tiếng nhất, hoặc Cat's Cradle nếu muốn một cuốn nhanh và hài hơn. Nếu chỉ có mười phút, hãy đọc “Harrison Bergeron”.
Sau đó thử The Sirens of Titan cho thứ khoa học viễn tưởng kỳ lạ nhất của ông. Tiếp theo, Mother Night và Breakfast of Champions cho thấy văn phong của ông có thể đi xa đến đâu.
Đọc tiếp
History of Science Fiction đặt Vonnegut vào hàng những nhà văn đã thay đổi đề tài mà thể loại này có thể bàn đến.
Slaughterhouse-Five là bước tiếp theo tốt nhất cho câu chuyện Dresden và ý tưởng thoát khỏi dòng thời gian.
Cat's Cradle là cuốn nên đọc để biết về ice-nine, Bokonon giáo và cái giá của thứ khoa học thiếu cẩn trọng.
The Sirens of Titan là cuốn nên đọc để có tiếng cười vũ trụ và một câu hỏi khó về mục đích sống.