Thích Quảng Đức và khủng hoảng Phật giáo trong 5 phút
Thích Quảng Đức là một nhà sư đã qua đời trong cuộc phản đối công khai tại Sài Gòn ngày 11 tháng 6 năm 1963. Hành động của ngài diễn ra giữa phong trào đòi bình đẳng tôn giáo ở miền Nam Việt Nam. Nhà báo Malcolm Browne của Associated Press đã chụp ảnh sự kiện, đưa hình ảnh ấy đến với công chúng khắp thế giới.
Cuộc phản đối không xảy ra đơn lẻ. Các lãnh đạo Phật giáo đã lên tiếng phản đối chính quyền Tổng thống Ngô Đình Diệm từ sau cuộc đối đầu tại Huế vào tháng 5. Họ đòi Phật giáo và Công giáo được đối xử bình đẳng, được tự do treo cờ Phật giáo, chấm dứt sách nhiễu và đòi công lý cho gia đình những người thiệt mạng ở Huế. Để hiểu bối cảnh rộng hơn, hãy xem lịch sử Sài Gòn và miền Nam Việt Nam.
Một thỏa thuận vào tháng 6 không giải quyết được tranh chấp. Các cuộc đột kích chùa chiền vào tháng 8 khiến khủng hoảng thêm trầm trọng, rồi một cuộc đảo chính quân sự lật đổ ông Diệm vào tháng 11. Cái chết của Thích Quảng Đức trở thành biểu tượng của phong trào, nhưng cuộc khủng hoảng còn có sự tham gia của nhiều người Việt Nam khác trong việc tổ chức, thương lượng và biểu tình.
Vì sao Phật tử phản đối?
Chính quyền miền Nam Việt Nam đang chống lại lực lượng nổi dậy cộng sản và phụ thuộc nhiều vào sự hỗ trợ của Mỹ. Ông Diệm và một số người có ảnh hưởng trong gia đình ông theo Công giáo. Nhiều Phật tử cho rằng người Công giáo được ưu ái và chính quyền hạn chế các hoạt động Phật giáo. Khiếu nại của họ liên quan đến sự đối xử bất bình đẳng của nhà nước, chứ không chỉ là bất đồng giữa hai tôn giáo.
Tranh chấp trực tiếp xoay quanh cờ tôn giáo. Tháng 5 năm 1963, giới chức thực thi lệnh hạn chế treo cờ khi Phật tử ở Huế chuẩn bị mừng lễ Phật đản. Lệnh này gây phẫn nộ một phần vì cờ Vatican vừa được treo trong một lễ kỷ niệm của Công giáo. Với những người phản đối, sự khác biệt trong cách thực thi cho thấy rõ hơn cảm giác bất bình đẳng vốn đã tồn tại.
Tranh chấp về cờ cũng cho thấy sự khác nhau giữa quy định và cách thực thi. Một lệnh hạn chế có lời lẽ áp dụng chung vẫn có thể bị coi là bất bình đẳng khi người dân thấy một lễ kỷ niệm tôn giáo được đối xử khác với lễ của tôn giáo khác. Với người biểu tình, sự tương phản dễ thấy ấy là bằng chứng của một vấn đề rộng hơn: họ không tin nhà nước đối xử công bằng với các cộng đồng tôn giáo.
Ngày 8 tháng 5, một đám đông tập trung gần đài phát thanh Huế sau khi một bài phát biểu của Phật giáo không được phát sóng. Bạo lực xảy ra sau đó. Ít nhất 8 người thiệt mạng; con số 9 thường được nhắc đến. Chính quyền đổ lỗi cho cộng sản, còn các lãnh đạo Phật giáo quy trách nhiệm cho nhà chức trách. Những cái chết này biến tranh chấp địa phương thành một phong trào trên toàn miền Nam, với các cuộc biểu tình và thương lượng xoay quanh 5 yêu sách.
Các yêu sách bao gồm quyền bình đẳng tôn giáo, cho phép treo cờ Phật giáo, chấm dứt bắt bớ và sách nhiễu, bồi thường cho gia đình nạn nhân và quy trách nhiệm cho những người gây ra cái chết. Những yêu sách ấy cho thấy bối cảnh chính trị cụ thể của cuộc phản đối: phong trào muốn thay đổi quan hệ giữa người dân và nhà nước miền Nam Việt Nam.
Các yêu sách vừa hướng tới bảo đảm trong tương lai, vừa đòi khắc phục tổn thất đã xảy ra. Quyền treo cờ và được đối xử bình đẳng liên quan đến cách nhà nước hành xử từ đó về sau. Việc bồi thường cho các gia đình mất người thân và quy trách nhiệm liên quan đến những cái chết đã xảy ra. Một thỏa thuận chỉ giải quyết vấn đề thứ nhất sẽ để vấn đề thứ hai còn bỏ ngỏ.
Điều gì xảy ra ngày 11 tháng 6 năm 1963?
Thích Quảng Đức tham gia một đoàn tuần hành Phật giáo tại Sài Gòn. Tại một ngã tư, ngài tự thiêu để phản đối cách chính quyền đối xử với Phật giáo. Đây là một lời kêu gọi công khai có chủ đích trong một phong trào có tổ chức, không phải điểm khởi đầu hay toàn bộ phong trào ấy.
Phong trào có nhiều người tham gia hơn hình ảnh nhà sư gắn với sự kiện được biết đến rộng rãi nhất. Các nhà sư, ni sư, lãnh đạo Phật giáo và người ủng hộ đã giúp đưa yêu sách đến chính quyền, tổ chức biểu tình và tham gia thương lượng. Nhìn đến vai trò của họ giúp ta hiểu đây là một phong trào có mục tiêu và lịch sử riêng, chứ không phải một hành động đơn lẻ.
Malcolm Browne, phóng viên Associated Press, có mặt sau khi các đầu mối Phật giáo báo cho phóng viên biết một sự kiện quan trọng sắp diễn ra. Bức ảnh của ông được phát đi khắp thế giới. Nó cho những người ở xa Việt Nam thấy một hình ảnh gây chấn động về cuộc khủng hoảng vốn đã khiến người biểu tình và giới chức Việt Nam bận tâm suốt nhiều tuần.
Tác động của bức ảnh cũng đặt ra câu hỏi về bằng chứng lịch sử. Một bức ảnh có thể ghi lại sự kiện và thu hút sự chú ý, nhưng một khung hình không thể giải thích những chính sách, cuộc thương lượng hay con người nằm ngoài khung hình ấy. Đọc các bản tin, tài liệu chính quyền và yêu sách của Phật giáo cùng với bức ảnh giúp hiểu cuộc khủng hoảng mà không quy Thích Quảng Đức về hình ảnh một nhà sư tự thiêu.
Một cách tìm hiểu bằng chứng là hỏi ai tạo ra tài liệu và nhằm mục đích gì. Tuyên bố của chính quyền, kiến nghị của Phật giáo và tường thuật của phóng viên làm sáng tỏ những phần khác nhau của cùng một cuộc xung đột. Hãy xếp chúng theo thời gian, so sánh các khẳng định và phân biệt giữa yêu sách, lời hứa và hành động. Cách này giúp giải thích vì sao khủng hoảng tiếp diễn sau khi hình ảnh đã lan ra thế giới.
Từ thỏa thuận đến đột kích và đảo chính
Ngày 16 tháng 6, chính quyền và đại diện Phật giáo ra thông cáo chung nhằm giải quyết tranh chấp. Thỏa thuận mở ra một cách xoa dịu căng thẳng, nhưng sự ngờ vực vẫn còn và khủng hoảng tiếp diễn. Một lời hứa trên giấy tự nó không giải quyết được bất đồng về việc thực hiện hay trách nhiệm.
Thông cáo tháng 6 có ý nghĩa vì đại diện chính quyền và phong trào Phật giáo đã tìm được những điều khoản để công bố một thỏa thuận. Tuy nhiên, việc có thỏa thuận không chứng minh rằng cả hai bên đều tin mọi cam kết đã được thực hiện. So sánh thỏa thuận với các cuộc biểu tình và đột kích sau đó cho thấy sự khác biệt giữa công bố dàn xếp và khôi phục lòng tin.
Tháng 8, lực lượng chính quyền đột kích các ngôi chùa trên khắp miền Nam Việt Nam và giam giữ những người hoạt động Phật giáo. Các cuộc đột kích làm tổn hại uy tín của chính quyền và khiến Washington thêm lo ngại về sự ổn định của một đồng minh. Giới chức Mỹ không đứng ngoài cuộc: chính phủ của họ đã đầu tư sự hỗ trợ chính trị và quân sự cho miền Nam Việt Nam và lúc này phải cân nhắc mối quan hệ đó.
Sự can dự của Mỹ tạo thêm một tầng bối cảnh. Washington ủng hộ chính quyền miền Nam Việt Nam trong cuộc chiến chống lực lượng cộng sản, vì vậy cuộc khủng hoảng đặt ra câu hỏi về sự ổn định và cách hành xử của một đồng minh quan trọng. Giới chức Mỹ phải cân nhắc cả cuộc chiến lẫn hệ quả chính trị từ cách chính quyền đối xử với người dân của mình. Quyết định của họ là một phần của cuộc khủng hoảng, nhưng điều đó không khiến những người Việt Nam tham gia trở thành người đứng ngoài thụ động.
Ngày 1 tháng 11 năm 1963, các sĩ quan quân đội miền Nam Việt Nam phát động đảo chính. Ông Diệm và em trai Ngô Đình Nhu bị giết vào ngày hôm sau. Khủng hoảng Phật giáo là một lý do quan trọng khiến chế độ mất đi sự ủng hộ, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất dẫn đến đảo chính. Xung đột chính trị, cách tiến hành chiến tranh và quyết định của các giới chức miền Nam Việt Nam và Mỹ cũng có vai trò.
Sự sụp đổ của ông Diệm không chấm dứt Chiến tranh Việt Nam hay giải quyết tương lai chính trị của miền Nam Việt Nam. Sau đó là tình trạng bất ổn và những lần thay đổi chính quyền. Vì vậy, nên hiểu cuộc khủng hoảng như một bước ngoặt trong một cuộc xung đột dài hơn, chứ không phải lời giải thích đầy đủ cho mọi điều xảy ra sau này.
Những điểm thường gặp trong bài thi
Với câu hỏi theo dạng AP, hãy liên hệ một sự kiện với tiến trình lịch sử rộng hơn. Tranh chấp về cờ và những cái chết ở Huế cho thấy cách chính quyền đối xử với một cộng đồng tôn giáo có thể làm suy giảm tính chính danh của chính quyền đó. Bức ảnh cho thấy báo chí quốc tế có thể đưa một cuộc khủng hoảng trong nước ra thế giới. Cuộc đảo chính cho thấy sự thay đổi lãnh đạo, còn cuộc chiến tiếp diễn cho thấy việc loại bỏ một nhà lãnh đạo không giải quyết được xung đột nền tảng.
Hãy nắm rõ trình tự: Huế vào tháng 5, cuộc phản đối của Thích Quảng Đức vào tháng 6, các cuộc đột kích chùa vào tháng 8 và đảo chính vào tháng 11. Tránh khẳng định rằng chỉ một bức ảnh đã gây ra đảo chính hoặc rằng mọi Phật tử và người Công giáo đều có cùng quan điểm chính trị.
Đọc tiếp
Ngô Đình Diệm: Tổng thống đầu tiên của miền Nam Việt Nam giải thích về thời kỳ cầm quyền của ông và những áp lực đối với chính phủ.
Miền Nam Việt Nam: Tìm hiểu Việt Nam Cộng hòa (1955–1975) đặt cuộc khủng hoảng trong lịch sử dài hơn của nền cộng hòa và cuộc chiến.
Sài Gòn và miền Nam Việt Nam: Lịch sử từ Phù Nam đến năm 1975 theo dõi lịch sử khu vực vượt ra ngoài những sự kiện năm 1963.
