Jack the Ripper trong năm phút
Jack the Ripper, tiếng Việt thường gọi là Jack Đồ Tể hay Jack Kẻ Mổ Bụng, là biệt danh của kẻ vô danh đã sát hại những phụ nữ ở Whitechapel, một khu nghèo thuộc East End của London, vào mùa thu năm 1888. Phần lớn sử gia gắn năm vụ giết người với hắn, xảy ra từ ngày 31 tháng 8 đến ngày 9 tháng 11. Các nạn nhân là những phụ nữ nghèo sống trong các nhà trọ rẻ tiền, thường phải ngủ hoặc kiếm sống ngoài phố. Kẻ giết người không bao giờ được xác định danh tính, và hồ sơ của cảnh sát không bao giờ khép lại bằng một cái tên.
Vụ án quan trọng không chỉ với lịch sử tội phạm. Nó xảy ra trong thời đại Victoria, một năm sau Đại lễ Kim Cương (Golden Jubilee) của Nữ hoàng Victoria, tại thủ đô của đế quốc lớn nhất thế giới. Chỉ cách các ngân hàng của khu City một quãng đi bộ ngắn là một trong những vùng nghèo khổ nhất châu Âu. Các vụ giết người đã đưa sự tương phản ấy lên mặt báo mỗi ngày suốt mười tuần.
- Ở đâu: Whitechapel và Spitalfields, phía đông City of London.
- Khi nào: từ 31/8 đến 9/11/1888 ("năm nạn nhân chính thức").
- Kết quả: không ai bị buộc tội, và danh tính kẻ giết người vẫn còn tranh cãi.
Vì sao là Whitechapel? East End năm 1888
Đến năm 1888, London có hơn năm triệu dân, và East End là nơi sinh sống của nhiều người nghèo nhất. Việc làm quanh bến tàu mang tính thời vụ: đàn ông xếp hàng mỗi sáng, hy vọng được thuê làm một ngày. Phụ nữ nhận những công việc lương thấp trong xưởng may, tiệm giặt và nhà máy. Tháng 7 năm 1888, các nữ công nhân làm diêm của nhà máy Bryant & May ở Bow gần đó đã đình công vì lương và điều kiện làm việc, một dấu hiệu cho thấy cuộc sống căng thẳng đến mức nào.
Khu vực này cũng đông người mới đến. Các gia đình Ireland đã đến từ nhiều thập kỷ trước, và từ năm 1881, nhiều người Do Thái chạy trốn sự đàn áp ở Đế quốc Nga đã định cư tại Whitechapel. Nhà ở khan hiếm. Nhiều người thuê một chiếc giường trong nhà trọ tập thể với giá khoảng bốn xu mỗi đêm, còn ai không có tiền thì ngủ ở cửa nhà hoặc vào nhà tế bần. Nhà nghiên cứu xã hội Charles Booth về sau ghi nhận khoảng ba trong mười người London sống trong nghèo đói, và East End nằm trong số những khu vực tệ nhất.
Chính những con phố cũng giúp ích cho kẻ sát nhân. Giữa các đường lớn là những sân hẹp, sân sau dùng chung và lối đi tối, còn đèn khí đốt thì chỗ có chỗ không. Không khí vốn đã căng thẳng: tháng 11 năm 1887, trong ngày "Chủ nhật Đẫm máu" (Bloody Sunday), cảnh sát giải tán cuộc biểu tình của công nhân thất nghiệp ở Quảng trường Trafalgar. Nhiều người dân East End đã không tin cảnh sát từ trước khi các vụ giết người bắt đầu.
Các vụ giết người
Cảnh sát gộp những vụ đầu tiên dưới tên "các vụ giết người ở Whitechapel". Năm nạn nhân thường được gọi là nạn nhân chính thức. Những cái chết khác, như vụ Martha Tabram ngày 7 tháng 8, đôi khi được thêm vào, nhưng các sử gia không thống nhất về chúng.
Mary Ann Nichols, 31 tháng 8
Nichols, 43 tuổi, được tìm thấy ở Buck's Row (nay là phố Durward) vào rạng sáng. Bà bị đuổi khỏi nhà trọ vì không có tiền trả giường.
Annie Chapman, 8 tháng 9
Chapman, 47 tuổi, được tìm thấy ở sân sau số 29 phố Hanbury, Spitalfields. Cuộc tấn công man rợ hơn, và báo chí bắt đầu nói đến một kẻ giết người duy nhất.
Elizabeth Stride và Catherine Eddowes, 30 tháng 9
Trong một đêm, nay gọi là "cú đúp" (double event), Stride, 44 tuổi, bị giết ở Dutfield's Yard cạnh phố Berner. Chưa đầy một giờ sau, Eddowes, 46 tuổi, được tìm thấy ở Mitre Square, nằm trong City of London nên thuộc một lực lượng cảnh sát khác. Một mảnh tạp dề của Eddowes sau đó được tìm thấy ở phố Goulston, gần dòng chữ viết bằng phấn trên tường. Các sĩ quan cấp cao lo rằng dòng chữ có thể châm ngòi bạo loạn chống người Do Thái, nên nó bị xóa đi trước khi trời sáng.
Mary Jane Kelly, 9 tháng 11
Kelly, khoảng 25 tuổi, được tìm thấy trong căn phòng thuê tại số 13 Miller's Court, cạnh phố Dorset. Đây là vụ duy nhất xảy ra trong nhà, và cũng là vụ tàn bạo nhất. Sau đó không còn vụ nào thuộc nhóm chính thức.
Những lá thư và báo chí
Cái tên "Jack the Ripper" xuất phát từ một lá thư. Ngày 27 tháng 9, Hãng tin Central News Agency nhận được một lá thư đề ngày 25 tháng 9, ký tên "Jack the Ripper", giọng chế nhạo cảnh sát. Một bức bưu thiếp thứ hai đến sau "cú đúp", và cả hai được đăng báo vào đầu tháng 10. Nhiều sử gia cho rằng một nhà báo đã viết những lá thư này, vì chúng dường như chỉ cho thấy những điều báo chí vốn đã biết. Dù vậy, biệt danh vẫn dính chặt, và biến một kẻ vô danh thành một nhân vật.
Ngày 16 tháng 10, George Lusk, người đứng đầu Ủy ban Cảnh giác Whitechapel (Whitechapel Vigilance Committee), nhận được một gói có nửa quả thận người và một lời nhắn "từ địa ngục". Đó là thật hay chỉ là trò lừa thì chưa bao giờ ngã ngũ. Hàng trăm lá thư khác theo sau, hầu hết đều là giả.
Báo chí giải thích vì sao vụ án trở nên nổi tiếng. Sau Đạo luật Giáo dục năm 1870, nhiều người lao động biết đọc hơn, và các tờ báo giá rẻ như tờ Star mới ra đời hay Illustrated Police News tranh nhau độc giả bằng những bài tường thuật và tranh vẽ giật gân. Tin đồn về một người đàn ông tên "Leather Apron" (Tạp Dề Da) dẫn đến việc bắt, rồi nhanh chóng thả, một thợ đóng giày người Do Thái tên John Pizer. Nỗi sợ người nước ngoài và dân di cư Do Thái tăng lên. Đồng thời, báo chí và các nhà cải cách dùng những vụ giết người để mô tả khu ổ chuột cho tầng lớp trung lưu, những người hiếm khi đến đó.
Vì sao cảnh sát không bắt được hắn
Cảnh sát đối mặt với một bài toán khó. Họ chưa có hệ thống dấu vân tay (Scotland Yard chỉ áp dụng vân tay từ năm 1901), chưa có xét nghiệm nhóm máu và không có cách thực tế nào để nối nghi phạm với hiện trường. Hai lực lượng cùng hoạt động trong khu vực, Cảnh sát Thủ đô (Metropolitan Police) và Cảnh sát City of London, và họ không phải lúc nào cũng chia sẻ thông tin trơn tru. Sở Điều tra Hình sự (CID) mới được thành lập năm 1878, sau một vụ tham nhũng gọi là Phiên tòa của các Thám tử (Trial of the Detectives).
Thanh tra Frederick Abberline phụ trách phần lớn công việc điều tra tại hiện trường, còn Chánh thanh tra Donald Swanson giám sát cuộc điều tra từ Scotland Yard. Các sĩ quan đi từng nhà, hỏi chuyện người thuê trọ và bắt giữ nghi phạm, còn bác sĩ Thomas Bond viết bản phác họa tội phạm đầu tiên. Vào tháng 10, Ủy viên Cảnh sát Sir Charles Warren thậm chí còn thử dùng chó săn ở công viên Hyde Park. Warren từ chức ngày 8 tháng 11 sau một cuộc tranh cãi kéo dài với Bộ Nội vụ, nên vụ Ripper chỉ là một trong nhiều áp lực đè lên ông.
Bộ trưởng Nội vụ Henry Matthews ban đầu từ chối treo thưởng của chính phủ. Việc này bị chỉ trích rộng rãi, và người dân địa phương tự lập các ủy ban cảnh giác và đội tuần tra riêng.
Nghi phạm và các giả thuyết
Hơn một trăm cái tên đã được đưa ra. Năm 1894, Sir Melville Macnaghten, một quan chức cảnh sát cấp cao, nêu ba người trong một bản ghi nhớ riêng: Montague Druitt, luật sư kiêm giáo viên bị tìm thấy chết đuối trên sông Thames vào tháng 12 năm 1888; Aaron Kosminski, một thợ cắt tóc người Do Thái gốc Ba Lan sau này bị đưa vào trại tâm thần; và Michael Ostrog, một tù nhân gốc Nga. Bằng chứng chống lại từng người đều mỏng manh.
Năm 2014, một tác giả tuyên bố ADN trên một chiếc khăn choàng chứng minh Kosminski là kẻ giết người, nhưng các nhà di truyền học và sử gia đã phản bác. Những ý tưởng phổ biến khác, như âm mưu hoàng gia hay họa sĩ Walter Sickert, dựa trên rất ít hoặc không có bằng chứng. Phần lớn sử gia cho rằng không thể giải được vụ án bằng những hồ sơ còn lại. Việc nghiên cứu vụ án này được gọi là "Ripperology".
Hậu quả và di sản
Sau Kelly, các vụ giết người dừng lại đột ngột như lúc bắt đầu. Cuộc điều tra ở Whitechapel dần nguội đi. Trong những năm sau, các nhà cải cách chỉ vào các vụ án như bằng chứng cho thấy nhà ở khu ổ chuột cần được dọn dẹp, và vào thập niên 1890, nhiều khu nhà tồi tàn lớn ở Đông London bị phá bỏ và thay bằng các khu nhà ở được quy hoạch.
Câu chuyện sau đó tiếp tục định hình văn hóa đại chúng. Marie Belloc Lowndes xuất bản tiểu thuyết The Lodger năm 1913, và Alfred Hitchcock dựng thành phim năm 1927. Ngày nay, Ripper là một trong những nhân vật nổi tiếng nhất của nước Anh thời Victoria, dù cũng là một trong những nhân vật ít được hiểu rõ nhất. Các sử gia hiện kêu gọi người đọc hãy nhớ đến những người phụ nữ, những người có tên, có gia đình và có cuộc sống khó khăn, chứ không chỉ nhớ gã đàn ông vô danh.
Điểm hay gặp trong đề thi
Bản thân Ripper hiếm khi xuất hiện trong câu hỏi thi, nhưng bối cảnh thì có. Hãy dùng vụ án này làm dẫn chứng cho các ý theo kiểu AP sau:
- Đô thị hóa và nghèo đói: các thành phố công nghiệp tạo ra khu ổ chuột quá đông bên cạnh sự giàu có lớn.
- Nhập cư: các cộng đồng Do Thái và Ireland ở East End và sự thù địch họ phải đối mặt.
- Truyền thông đại chúng: tỉ lệ biết chữ tăng và báo giá rẻ định hình dư luận.
- Cảnh sát và cải cách: công tác thám tử chuyên nghiệp vẫn còn mới, và áp lực từ công chúng dẫn đến những lời kêu gọi cải cách xã hội.
Đọc tiếp
- Thời đại Victoria (1837–1901): bài trung tâm của chủ đề này, nói về cải cách, công nghiệp và đế quốc dưới triều đại Victoria.
- Nữ hoàng Victoria là ai?: vị nữ hoàng có triều đại dài đã đặt tên cho cả một thời đại.
- Đế quốc Anh: cường quốc toàn cầu mà thủ đô của nó chứa cả khu East End.
