William Gibson trong năm phút
William Gibson là nhà văn Mỹ - Canada, sinh năm 1948, người góp phần tạo nên cyberpunk và đưa từ “cyberspace” (không gian mạng) đến với cả thế giới. Tiểu thuyết đầu tay Neuromancer (1984) hình dung mạng máy tính như một nơi con người có thể bước vào, từ khi hầu hết mọi người còn chưa dùng email.
Ông không xuất thân từ ngành máy tính. Những truyện đầu tay của ông được viết trên máy đánh chữ cơ, và ông thường nói mình quan tâm đến cảm giác sống cùng công nghệ hơn là cách nó vận hành.
Chính điều đó khiến sách của ông đến nay vẫn đáng đọc. Ông viết về một thế giới đầy công nghệ, hơi nhem nhuốc và phần lớn thuộc về các tập đoàn, và nhiều độc giả ngày nay thấy nó rất quen thuộc.
Dưới đây là cuộc đời ông, các tác phẩm chính, những điều ông đoán đúng và đoán sai, cùng gợi ý nên bắt đầu từ đâu. Ông là một phần của loạt bài Lịch sử khoa học viễn tưởng của chúng tôi.
Thuở đầu đời: từ Nam Carolina đến Vancouver
Gibson sinh ngày 17 tháng 3 năm 1948 tại Conway, bang Nam Carolina. Cha ông mất khi ông còn nhỏ, và mẹ ông đưa cả nhà về thị trấn nhỏ Wytheville, bang Virginia.
Thời thiếu niên, ông mê đọc sách, từ những cuốn khoa học viễn tưởng bìa mềm đến các nhà văn Beat, nhất là William S. Burroughs. Cả hai để lại dấu ấn trong lối văn dày đặc, nhảy cóc của ông.
Năm 1968 ông sang Canada, theo nhiều nguồn là để tránh lệnh nhập ngũ trong chiến tranh Việt Nam. Ông định cư ở Vancouver và học văn học Anh tại Đại học British Columbia, tốt nghiệp năm 1977.
Truyện ngắn đầu tiên của ông, “Fragments of a Hologram Rose”, xuất hiện năm 1977. Ông vẫn sống ở Vancouver cho đến nay.
Từ “cyberspace” ra đời như thế nào
Từ làm nên tên tuổi Gibson lần đầu xuất hiện trên mặt báo trong truyện ngắn “Burning Chrome”, đăng trên tạp chí Omni năm 1982. Ông kể mình chọn từ này vì nghe hay mà gần như chưa mang nghĩa gì.
Ông cũng từng kể về những thiếu niên trong các tiệm game, say mê đến mức dường như tin vào không gian bên trong màn hình. Hình ảnh ấy giúp ông hình dung ra một không gian số dùng chung.
Những truyện đầu khác gồm “Johnny Mnemonic” và “The Gernsback Continuum” (đều năm 1981). Chúng được in chung trong tập Burning Chrome năm 1986.
Thời đó, phần lớn khoa học viễn tưởng viết về tàu vũ trụ và tương lai xa xôi. Gibson dời bối cảnh sang một thế giới đèn neon, thuộc về các tập đoàn, được máy tính hóa, trông như một phiên bản kéo giãn của hiện tại.
Cụm “high tech, low life” (công nghệ cao, đời sống thấp) thường được dùng để tóm tắt không khí cyberpunk nảy nở từ đó.
Neuromancer (1984)
Neuromancer là tiểu thuyết đầu tay của Gibson, xuất bản trong loạt Ace Specials. Người ta thường nói đây là tiểu thuyết đầu tiên đoạt cả giải Hugo, Nebula và Philip K. Dick.
Nhân vật chính Case từng là hacker tài năng nhưng bị hủy hoại thần kinh nên không thể vào mạng được nữa. Một ông chủ bí ẩn đề nghị chữa cho anh để đổi lấy một phi vụ nguy hiểm.
Cuốn sách định nghĩa không gian mạng là một “ảo giác đồng thuận” mà các nhà vận hành trên khắp thế giới cùng chia sẻ (chương 3). Câu mở đầu đặt ngay âm điệu: bầu trời trên cảng mang màu của chiếc tivi bắt nhầm kênh chết (chương 1).
Văn phong dày đặc và nhanh, hiếm khi dừng lại giải thích. Người đọc đi theo không khí và nhịp căng thẳng trước, còn thuật ngữ thì hiểu dần sau.
Một phần câu chuyện diễn ra ở thành phố Chiba, Nhật Bản, nơi Gibson dùng làm biểu tượng của công nghệ cao. Về cốt truyện và nhân vật, xem hướng dẫn học Neuromancer của chúng tôi.
Sau Neuromancer: Sprawl, Bridge và thời hiện tại
Neuromancer là cuốn đầu của bộ ba Sprawl. Count Zero (1986) và Mona Lisa Overdrive (1988) mở rộng cùng một thế giới.
Năm 1990, ông viết chung với Bruce Sterling cuốn The Difference Engine, lấy bối cảnh nước Anh thời Victoria thay thế, nơi những chiếc máy tính cơ khí của Charles Babbage được chế tạo và đưa vào sử dụng.
Bộ ba Bridge nối tiếp vào thập niên 1990: Virtual Light (1993), Idoru (1996) và All Tomorrow’s Parties (1999). Chúng lấy bối cảnh tương lai gần, gồm cả California và Tokyo.
Năm 1993, ông cũng viết một bài tiểu luận nổi tiếng cho tạp chí Wired về chuyến đến Singapore, mang tên “Disneyland with the Death Penalty” (Disneyland có án tử hình).
Sang thập niên 2000, phong cách của ông thay đổi. Pattern Recognition (2003), Spook Country (2007) và Zero History (2010) gần như diễn ra ở thời hiện tại, bàn về quảng cáo, thương hiệu, giám sát và theo dõi vị trí.
Ông trở lại với tương lai qua The Peripheral (2014) và Agency (2020). The Peripheral được dựng thành phim truyền hình năm 2022.
Bộ phim Johnny Mnemonic năm 1995, dựa trên truyện ngắn của ông, do chính Gibson viết kịch bản. Ông cũng xuất bản một tuyển tập phi hư cấu, Distrust That Particular Flavor (2012).
Khoa học thực: ông đoán đúng và sai điều gì
Gibson không cố dự đoán tương lai. Ông lấy công nghệ và các xu hướng xã hội đầu thập niên 1980 rồi kéo giãn chúng đến khi trông thật lạ lẫm.
Điều ông đoán đúng chủ yếu là bầu không khí. Ông thấy trước một mạng lưới toàn cầu, thông tin trở thành nguồn của cải, các công ty lớn nắm quyền kiểm soát nó, còn hack và đánh cắp dữ liệu là mối đe dọa thường ngày.
Internet thật vận hành rất khác. Nó dựa trên chuyển mạch gói và bộ giao thức TCP/IP, rồi đi vào đời sống thường ngày khi web lan rộng vào thập niên 1990.
Không ai cắm thẳng não vào mạng cả. Giao diện não - máy tính có thật trong nghiên cứu y khoa, giúp người liệt điều khiển con trỏ hay thiết bị, nhưng còn rất xa việc cắm vào tự do như trong tiểu thuyết.
Ông cũng bỏ sót một số điều. Thế giới của Neuromancer gần như không có thiết bị liên lạc cá nhân bỏ túi, và không có gì giống điện thoại thông minh.
Có thể tóm lại công bằng rằng ông thường nắm đúng cảm giác của thế giới kết nối, nhưng đoán sai hình dạng của máy móc.
Ý tưởng của ông xuất hiện trong hư cấu ra sao
Hình ảnh của Gibson định hình cách phim, game và tiểu thuyết sau này thể hiện mạng lưới. Phim The Matrix (1999) thường được nhắc đến như một ví dụ.
Tuyển tập Mirrorshades (1986) của Bruce Sterling quy tụ các nhà văn cyberpunk thời đó, và Gibson là một trong những tên tuổi nổi bật nhất. Muốn biết rộng hơn về phong trào này, hãy đọc bài Cyberpunk của chúng tôi.
Những hiểu lầm thường gặp
“Gibson phát minh ra internet.”
Không phải vậy. Các nhà nghiên cứu và kỹ sư xây dựng công nghệ, còn Gibson mang đến một từ và một hình ảnh giúp người ta dễ tưởng tượng về nó.
“Ông một mình khởi xướng cyberpunk.”
Cyberpunk là phong trào của cả một nhóm. Từ này bắt nguồn từ tên một truyện năm 1983 của Bruce Bethke, được biên tập viên Gardner Dozois phổ biến, và các nhà văn như Sterling, Pat Cadigan, John Shirley, Rudy Rucker đều tham gia.
“Ông là chuyên gia máy tính.”
Không phải. Ông từng nói mình biết rất ít về máy tính khi viết Neuromancer, và ông dùng máy đánh chữ cơ.
“Ông chỉ viết cyberpunk thập niên 1980.”
Sách của ông từ Pattern Recognition trở đi phần lớn là truyện ly kỳ thời hiện tại, và các tiểu thuyết gần đây nhất quay lại tương lai với giọng điệu khác.
Đọc tiếp
Hãy bắt đầu với Neuromancer, rồi thử các truyện ngắn trong Burning Chrome, và nếu bạn thích bối cảnh hiện đại hơn thì đọc Pattern Recognition.
Bài Cyberpunk giải thích phong trào quanh ông, còn trang tổng hợp Lịch sử khoa học viễn tưởng cho thấy vị trí của ông trong thể loại.