Tóm tắt trong năm phút
Cuộc xâm lược Nga của Napoléon là chiến dịch năm 1812, trong đó hoàng đế Pháp đưa đạo quân lớn nhất mà châu Âu từng thấy vượt sông Niemen ngày 24/6/1812, rồi mất phần lớn lực lượng trước khi năm ấy kết thúc. Mục đích của ông khá đơn giản: buộc Sa hoàng Alexander I tuân thủ lệnh phong tỏa kinh tế chống Anh. Nhưng người Nga cứ lùi dần, đốt hoặc dọn sạch vùng đất phía sau và từ chối đàm phán. Napoléon chiếm Moskva vào tháng 9, thấy thành phố bị bỏ hoang và đang cháy, rồi chờ khoảng năm tuần một lời đề nghị hòa bình không bao giờ đến. Cuộc rút lui trong tháng 10 và tháng 11, giữa đói khát, bệnh tật và giá rét đến sớm, đã hủy diệt đạo quân của ông. Chỉ một phần nhỏ số người đã vượt sông trở về được bờ bên kia. Trang này là một phần trong hướng dẫn của chúng tôi về Thời đại Napoléon (1799–1815).
Vì sao Napoléon tấn công Nga?
Câu trả lời ngắn gọn là lệnh phong tỏa. Năm 1806, Napoléon ban hành các sắc lệnh lập ra Hệ thống Lục địa, nhằm bóp nghẹt nước Anh bằng cách đóng các cảng châu Âu với hàng hóa Anh. Sau khi đánh bại Nga tại Friedland năm 1807, ông ký hòa ước Tilsit với Alexander I, và Nga gia nhập hệ thống này.
Với Nga, điều đó không êm xuôi. Giới quý tộc Nga kiếm tiền nhờ bán ngũ cốc, gỗ và các nguyên liệu thô khác, mà phần lớn số hàng này đi sang Anh. Cuối năm 1810, Alexander mở cảng Nga cho tàu trung lập và đánh thuế nặng lên một số mặt hàng xa xỉ của Pháp. Với Napoléon, đây là sự thách thức công khai.
Nhiều mâu thuẫn khác chồng chất thêm. Pháp đã sáp nhập Công quốc Oldenburg, nơi vị công tước có quan hệ họ hàng với Sa hoàng. Nga lo ngại Công quốc Warszawa, nhà nước Ba Lan do Napoléon dựng lên sát biên giới mình, và sợ nó sẽ lớn mạnh thành mối đe dọa. Về phần Napoléon, ông tin rằng một chiến dịch nhanh gọn, quyết định nữa sẽ giải quyết được vấn đề, như từng xảy ra với Áo và Phổ. Ông cũng biết rằng không thể để một đồng minh phá vỡ hệ thống mà vẫn mong những nước khác trung thành.
Cuộc xâm lược bắt đầu (tháng 6–tháng 8/1812)
Đại quân (Grande Armée) có quy mô khổng lồ. Khoảng 450.000 người vượt sông Niemen trong những tuần đầu, và hơn 600.000 người tham gia chiến dịch khi quân tiếp viện đến. Chưa đến một nửa là người Pháp. Số còn lại đến từ Ba Lan, các quốc gia Đức, Ý, Thụy Sĩ và những vùng đất gắn với Napoléon, còn Áo và Phổ gửi các đạo quân nhỏ hơn dưới sức ép.
Các đạo quân Nga ở phía tây nhỏ hơn nhiều, khoảng 200.000 người, và bị chia giữa Barclay de Tolly và Bagration. Napoléon muốn một trận đánh lớn gần biên giới. Nga không chịu cho ông điều đó. Quân Nga lùi dần, hai đạo quân hội quân tại Smolensk, và vùng nông thôn trống trải dần trước mặt quân Pháp. Nóng bức, bụi mù, nước bẩn và đường tiếp tế đứt đoạn giáng nặng lên quân Pháp. Ngựa chết hàng loạt, bệnh tật và đào ngũ làm các hàng quân thưa dần từ rất lâu trước trận đánh lớn đầu tiên.
Tại Smolensk, ngày 16–18/8, quân Pháp tấn công chiếm thành, nhưng người Nga lại thoát đi. Napoléon tiếp tục tiến về Moskva, vì ông cho rằng người Nga không thể bỏ cố đô mà không giao chiến.
Borodino và sự thất thủ của Moskva (tháng 9/1812)
Sự phẫn nộ của công chúng trước việc rút lui khiến Alexander bổ nhiệm Mikhail Kutuzov làm tổng tư lệnh vào tháng 8. Kutuzov chọn giao chiến tại Borodino, cách Moskva khoảng 120 km về phía tây, ngày 7/9/1812. Đó là ngày đẫm máu nhất trong các cuộc chiến tranh thời Napoléon: hai bên mất tổng cộng khoảng 70.000 người, con số của mỗi đạo quân khác nhau tùy nguồn. Quân Nga giữ vững trận địa trong nhiều giờ rồi rút lui có trật tự. Napoléon giữ được chiến trường nhưng không tiêu diệt được quân đội Nga, điều ông cần phải làm.
Quân Pháp vào Moskva ngày 14/9. Thành phố gần như vắng người, viên thống đốc đã đưa phần lớn dân và lương thực đi, và các đám cháy bùng lên gần như ngay lập tức. Lửa cháy nhiều ngày và thiêu rụi một phần lớn thành phố. Các sử gia vẫn tranh luận ai đã châm lửa, nhưng hậu quả thì rõ ràng: quân Pháp không có nơi trú đông nào ra hồn.
Napoléon chờ đợi, viết thư cho Alexander và hy vọng có điều kiện đình chiến. Sa hoàng không trả lời. Trong khi đó Kutuzov nghỉ ngơi và củng cố quân đội ở phía nam, còn các toán quân Pháp đi kiếm lương bị kỵ binh Cossack và nông dân quấy phá.
Cuộc rút lui (tháng 10–tháng 12/1812)
Napoléon rời Moskva ngày 19/10. Ông thử hành quân xuống phía nam theo một tuyến đường mới, nhưng sau trận ác chiến tại Maloyaroslavets ngày 24/10, ông quay lại con đường cũ vốn đã bị quân đội vét sạch. Quyết định đó đã khiến nhiều người phải chết.
Giá rét ập đến vào đầu tháng 11. Binh lính chết cóng ban đêm, ngựa gục xuống, súng pháo và xe cộ bị bỏ lại, những kẻ tụt hậu bị quân Cossack tiêu diệt. Kỷ luật tan rã ở nhiều đơn vị. Các đạo quân Nga ép từ hai bên sườn, và tại Krasnoi vào giữa tháng 11, quân Pháp lại chịu tổn thất nặng nề.
Cuộc khủng hoảng tồi tệ nhất diễn ra ở sông Berezina, nơi công binh của Napoléon dựng cầu dưới làn đạn từ ngày 26 đến 29/11. Một phần quân đội thoát được, nhưng hàng nghìn người tụt hậu và dân đi theo quân bị bỏ lại khi cầu bị phá. Ngày 5/12, Napoléon rời quân đội tại Smorgon và vội vã về Paris, đến nơi ngày 18/12 để xây dựng lại lực lượng. Những người sống sót cuối cùng vượt lại sông Niemen vào giữa tháng 12. Ước tính số người chết, bị bắt và đào ngũ lên đến vài trăm nghìn, và chỉ một phần nhỏ quân đội trở về với tư cách các đơn vị có tổ chức.
Hệ quả về sau
Chiến dịch chấm dứt danh tiếng bất khả chiến bại của Napoléon. Ông mất phần lớn binh lính dày dạn kinh nghiệm và, quan trọng không kém, phần lớn ngựa của kỵ binh, những thứ rất khó bù đắp. Tháng 12/1812, tướng Phổ Yorck ký Công ước Tauroggen với người Nga, và Phổ sớm đổi phe. Nga, Phổ, rồi sau đó là Áo và các nước khác lập nên Liên minh thứ Sáu.
Napoléon dựng lại một đạo quân vào năm 1813 và thắng vài trận, nhưng ông thua trong trận Leipzig lớn (16–19/10/1813), còn gọi là Trận chiến các Dân tộc. Tháng 4/1814, ông thoái vị và bị đưa đến đảo Elba; việc ông trở lại năm 1815 được kể trong Elba và Trăm ngày. Ở Nga, cuộc chiến trở thành Chiến tranh Vệ quốc năm 1812, một ký ức lập quốc của dân tộc và là bối cảnh cho tiểu thuyết Chiến tranh và Hòa bình của Tolstoy. Để hiểu con người đứng sau chiến dịch này, hãy bắt đầu với Napoléon Bonaparte là ai?
Các câu hỏi thường gặp trong thi cử
- Nguyên nhân: Nga rút khỏi Hệ thống Lục địa (1810) và việc Napoléon muốn buộc nước này tuân thủ. Hãy sẵn sàng liên hệ với các sắc lệnh năm 1806 và Hòa ước Tilsit (1807).
- Chiến lược: Nga rút lui, thực hiện chiến thuật vườn không nhà trống và tránh một trận quyết chiến. Chỉ riêng thời tiết không đánh bại được quân đội; tiếp tế, bệnh tật và khoảng cách đã gây phần lớn thiệt hại trước khi cái lạnh khắc nghiệt ập đến.
- Địa danh và mốc thời gian chính: Niemen (24/6), Smolensk (tháng 8), Borodino (7/9), Moskva (14/9), Berezina (cuối tháng 11).
- Ý nghĩa: việc mất Đại quân khiến Liên minh thứ Sáu và thất bại tại Leipzig trở nên khả thi, dẫn đến việc thoái vị năm 1814 và Hội nghị Vienna.
Đọc tiếp
- Hệ thống Lục địa (1806): chính sách phong tỏa đã đẩy Napoléon về phía Nga.
- Elba và Trăm ngày: những gì xảy ra sau khi đế chế sụp đổ năm 1814.
- Napoléon Bonaparte là ai?: cuộc đời ông từ Corsica đến đảo St Helena.
