Tóm tắt trong năm phút: điện tín Zimmermann
Điện tín Zimmermann là một bức điện ngoại giao bí mật do Đức gửi đi ngày 16/1/1917. Người soạn là Arthur Zimmermann, ngoại trưởng Đức, gửi cho công sứ Đức tại Mexico City là Heinrich von Eckardt. Bức điện yêu cầu ông đề nghị Mexico một liên minh quân sự phòng khi Hoa Kỳ tham chiến chống Đức. Đổi lại, Mexico sẽ nhận được tiền và cơ hội giành lại Texas, New Mexico và Arizona, những vùng đất đã mất vào tay Hoa Kỳ trong thập niên 1840.
Các chuyên gia giải mã của hải quân Anh đã chặn và đọc được bức điện. Anh chuyển nó cho Washington vào cuối tháng 2, và báo chí Mỹ đăng tải ngày 1/3/1917. Sau đó chính Zimmermann xác nhận, nên không ai còn gạt nó đi như một trò lừa của Anh. Hoa Kỳ tuyên chiến với Đức ngày 6/4/1917.
Bản thân bức điện không đủ để kéo nước Mỹ vào cuộc chiến. Việc Đức quay lại chiến tranh tàu ngầm không hạn chế mới là nguyên nhân chính. Điều bức điện làm được là khiến mối nguy trở nên gần gũi, nhất là với các bang miền Tây Nam. Đây cũng là một trong những ví dụ nổi tiếng nhất về việc giải mã mật thư làm thay đổi tiến trình lịch sử. Trang này nằm trong bài hướng dẫn tổng hợp World War I (1914–1918): causes, course and consequences.
Nội dung bức điện
Bức điện ngắn và gồm ba phần chính.
- Thông báo về tàu ngầm. Đức sẽ bắt đầu chiến tranh tàu ngầm không hạn chế từ ngày 1/2/1917, nghĩa là tàu ngầm U-boat có thể đánh chìm tàu quanh nước Anh mà không cảnh báo. Đức vẫn hy vọng giữ được Hoa Kỳ ở thế trung lập.
- Đề nghị có điều kiện dành cho Mexico. Nếu hy vọng đó tan vỡ, Đức đề xuất liên minh với Mexico: cùng chiến đấu, cùng đàm phán hòa bình, hỗ trợ tài chính hào phóng, và Mexico được hiểu ngầm là sẽ giành lại các lãnh thổ đã mất ở Texas, New Mexico và Arizona.
- Yêu cầu liên quan đến Nhật Bản. Khi chiến tranh với Hoa Kỳ đã chắc chắn, tổng thống Mexico được đề nghị tự mình tiếp cận Nhật Bản và mời nước này tham gia. Bức điện cũng nói rằng tàu ngầm Đức có thể buộc Anh phải cầu hòa trong vài tháng.
Từ khóa ở đây là “có điều kiện”. Sẽ không có gì xảy ra trừ khi Hoa Kỳ tham chiến. Theo cách các sử gia đọc, mục đích có khả năng nhất của Đức là cầm chân quân Mỹ ở biên giới phía nam, để ít binh lính và trang bị hơn có thể vượt Đại Tây Dương.
Vì sao Đức gửi bức điện
Đến năm 1917, chiến tranh đã kéo dài hơn hai năm và Đức kiệt quệ vì lệnh phong tỏa trên biển của Anh, vốn cắt đứt nguồn lương thực và nguyên liệu. Giới quân sự Đức quyết định đánh một canh bạc. Họ sẽ cho tàu ngầm tấn công tàu buôn mà không cảnh báo, với hy vọng bóp nghẹt nước Anh để buộc phải đàm phán trước khi viện binh Mỹ kịp tới.
Đức đã kiềm chế chính sách này từ năm 1915, khi vụ đánh chìm tàu khách Lusitania của Anh làm nhiều thường dân thiệt mạng, trong đó có người Mỹ, và gây phản ứng giận dữ ở Hoa Kỳ. Giới lãnh đạo Đức biết rằng quay lại chiến tranh tàu ngầm không hạn chế có nguy cơ kéo nước Mỹ vào cuộc. Bức điện chính là phương án dự phòng.
Mexico trông như một đối tác tiềm năng vì hai lý do. Quan hệ với Washington xấu đi sau Cuộc viễn chinh trừng phạt năm 1916, khi quân Mỹ vượt biên giới vào Mexico để truy lùng thủ lĩnh nổi dậy Pancho Villa. Ngoài ra, Mexico đang giữa cuộc cách mạng của riêng mình dưới thời tổng thống Venustiano Carranza, nên rất khó đoán. Kế hoạch bỏ qua một vấn đề căn bản: Mexico yếu, chia rẽ và thiếu vũ khí, còn Đức không thể tiếp tế cho họ qua một đại dương do hải quân Anh kiểm soát. Ý tưởng Nhật Bản đổi phe cũng phi thực tế không kém, vì Nhật đã chiến đấu bên phe Hiệp ước từ năm 1914.
Anh đã đọc được bức điện như thế nào
Cơ quan tình báo hải quân Anh, gọi là Room 40, theo dõi liên lạc vô tuyến và điện tín của Đức. Đức gửi bức điện qua nhiều đường, trong đó có một kênh ngoại giao đi qua Washington, và người Anh đã chặn được nó trong vòng vài ngày. Các chuyên gia giải mã như Nigel de Grey và William Montgomery đã tìm ra những phần then chốt của văn bản nhờ một mật mã ngoại giao của Đức mà Room 40 đã nghiên cứu từ trước.
Anh gặp một vấn đề. Nếu chỉ đơn giản đưa bức điện cho người Mỹ, họ sẽ để lộ cả việc đang đọc mật mã Đức lẫn việc nghe lén các tuyến cáp đi qua lãnh thổ trung lập. Vì vậy các quan chức Anh chờ đợi. Họ cũng lấy được bản sao của phiên bản được chuyển tiếp từ Washington đến Mexico City, và có thể trình bày rằng nó bị lấy từ sở điện báo Mexico chứ không phải giải mã ở London. Cách này giúp che giấu nguồn tin thực sự.
Ngày 23–24/2/1917, ngoại trưởng Anh Arthur Balfour đưa văn bản cho đại sứ Mỹ Walter Hines Page, và ông này gửi điện về cho Tổng thống Woodrow Wilson.
Công bố và phản ứng của nước Mỹ
Chính quyền Wilson đưa văn bản cho báo chí, và hãng Associated Press đăng tải ngày 1/3/1917. Lúc đầu nhiều người Mỹ nghĩ đó là hàng giả, và một số tờ báo cùng chính trị gia phản đối chiến tranh cũng nói vậy. Nghi ngờ chấm dứt khi ngày 3/3 Zimmermann công khai tuyên bố bức điện là thật, rồi nhắc lại điều này vào cuối tháng 3.
Tác động rất mạnh. Sự phẫn nộ về tàu ngầm Đức đã khiến Hoa Kỳ cắt đứt quan hệ ngoại giao ngày 3/2. Bức điện thêm vào đó hình ảnh một âm mưu thù địch nhắm vào lãnh thổ Mỹ. Ngày 2/4, Wilson đề nghị Quốc hội tuyên chiến. Thượng viện bỏ phiếu thuận ngày 4/4, Hạ viện làm theo ngày 6/4, và Wilson ký ngay trong ngày hôm đó.
Câu trả lời của Mexico
Mexico không bao giờ chấp nhận. Chính quyền Carranza có lý do riêng để thận trọng: họ phải xử lý cách mạng trong nước và không thể chịu nổi một cuộc chiến với người láng giềng hùng mạnh. Các cố vấn Mexico nhận định rằng việc giành lại lãnh thổ đã mất là bất khả thi, và không thể tin cậy vào vũ khí cùng tiền bạc của Đức. Carranza giữ thế trung lập và vào mùa xuân 1917 đã từ chối lời đề nghị. Nỗ lực của Đức chẳng thu được gì từ Mexico mà còn làm mất nhiều lòng dân Mỹ.
Hệ quả
- Với cuộc chiến: Hoa Kỳ tham gia với tư cách “cường quốc liên kết” của phe Hiệp ước. Quân Mỹ chỉ tới nơi với số lượng lớn vào năm 1918, nhưng triển vọng có thêm lực lượng và nguồn lực mới đã làm thay đổi kế hoạch của Đức.
- Với nước Đức: Zimmermann mất chức vào tháng 8/1917, và bức điện trở thành ví dụ kinh điển về nền ngoại giao liều lĩnh của Đức.
- Với ngành tình báo: vụ việc cho thấy giá trị của tình báo tín hiệu và thường được xem là một trong những chiến thắng công khai lớn đầu tiên của ngành giải mã hiện đại.
- Với quan hệ Mexico–Hoa Kỳ: nó làm Washington thêm nghi ngờ về hoạt động của Đức tại Mexico, dù kế hoạch chưa bao giờ đi đến đâu.
Đề thi thường hỏi gì
Ở dạng câu hỏi kiểu AP, bạn cần giải thích bức điện như một nguyên nhân khiến Mỹ tham gia Thế chiến I, và đặt nó bên cạnh các nguyên nhân khác: chiến tranh tàu ngầm không hạn chế, vụ Lusitania, quan hệ kinh tế với phe Hiệp ước và sự sụp đổ của Sa hoàng Nga vào tháng 3/1917, khiến phe Hiệp ước dễ được mô tả là đang đấu tranh vì dân chủ hơn. Một bài làm tốt sẽ nêu rằng bức điện là chất xúc tác và là yếu tố tác động đến dư luận, chứ không phải nguyên nhân duy nhất.
Hãy nhớ trình tự: gửi ngày 16/1, tuyên bố chiến tranh tàu ngầm ngày 31/1 và bắt đầu ngày 1/2, bị chặn rồi chia sẻ với Hoa Kỳ trong tháng 2, công bố ngày 1/3, tuyên chiến ngày 6/4. Cũng cần nhớ lời đề nghị hứa hẹn những gì và vì sao nó thất bại.
Đọc tiếp
- World War I (1914–1918): causes, course and consequences đặt bức điện vào toàn cảnh cuộc chiến.
- Triple Alliance vs Triple Entente giải thích hệ thống liên minh mà Đức tìm cách mở rộng sang bên kia Đại Tây Dương.
- Where are the Balkans? Map and countries chỉ ra nơi chiến tranh bắt đầu, rất xa Mexico.
