Tóm tắt trong năm phút
Chiến tranh thành Troy là truyền thuyết Hy Lạp về cuộc vây hãm thành Troy kéo dài mười năm, nổ ra sau khi hoàng tử thành Troy là Paris cuỗm Helen, vợ của vua Sparta Menelaus. Cuộc chiến kết thúc khi lính Hy Lạp nấp trong một con ngựa gỗ khổng lồ và người Troy tự kéo nó vào thành của mình.
Có một điều nhiều người bỏ sót: con ngựa không có trong Iliad của Homer. Bản trường ca ấy dừng lại trước khi Troy thất thủ.
Con ngựa xuất hiện thoáng qua trong Odyssey của Homer, và được kể đầy đủ, kịch tính trong Quyển 2 của Aeneid của Virgil, một thiên sử thi tiếng Latin viết sau Homer nhiều thế kỷ.
Trang này kể câu chuyện theo thứ tự, chỉ rõ văn bản nào giữ phần nào, và tách bạch truyền thuyết với những gì khảo cổ học tìm thấy ở Troy. Đây là một phần trong bài hướng dẫn Thần thoại Hy Lạp giải thích của chúng tôi.
Câu chuyện
Cuộc tranh cãi giữa các nữ thần
Theo truyền thống cổ hơn, cuộc chiến bắt nguồn từ một cuộc thi sắc đẹp. Ba nữ thần Hera, Athena và Aphrodite đều muốn được gọi là người đẹp nhất, và hoàng tử Paris của thành Troy được mời làm giám khảo.
Aphrodite hứa tặng chàng người phụ nữ đẹp nhất thế gian, và chàng chọn bà. Người phụ nữ ấy là Helen, vốn đã kết hôn với Menelaus xứ Sparta.
Paris đưa Helen về Troy. Việc nàng tự nguyện đi hay bị bắt đi khác nhau tùy từng bản kể.
Agamemnon, anh của Menelaus và là vua xứ Mycenae, tập hợp các vua Hy Lạp cùng một hạm đội lớn. Homer gọi những người Hy Lạp này là người Achaea, Danaan hay Argos, và trong số đó có Achilles, Odysseus, Ajax và Diomedes.
Mười năm dưới chân tường thành
Cuộc vây hãm kéo dài mười năm, và người Hy Lạp không phá nổi tường thành Troy. Iliad chỉ bao quát vài tuần gần cuối cuộc chiến.
Bản trường ca mở đầu bằng cơn giận của Achilles, người rút khỏi trận chiến sau khi Agamemnon lấy mất phần chiến lợi phẩm của chàng. Bạn chàng là Patroclus mặc giáp của Achilles ra trận và bị Hector, chiến binh giỏi nhất của Troy, giết chết.
Achilles trở lại, giết Hector, rồi trả thi thể cho cha của Hector là vua Priam. Bản trường ca khép lại bằng tang lễ của Hector, khi thành vẫn còn đứng vững.
Cái chết của Achilles và sự sụp đổ của Troy được kể trong các bài thơ sau này của Vòng sử thi (Epic Cycle). Những bài thơ ấy chỉ còn lại qua các bản tóm tắt và mảnh trích.
Con ngựa gỗ
Khi sức mạnh không thành, người Hy Lạp dùng mưu. Một người thợ tên Epeius đóng một con ngựa gỗ khổng lồ rỗng ruột, và một nhóm chiến binh Hy Lạp chui vào bên trong.
Phần quân còn lại đốt trại rồi giương buồm khuất dạng đến đảo Tenedos gần đó. Rạng sáng, người Troy thấy một bãi biển trống và một con ngựa khổng lồ.
Trong bản của Virgil, người ta phát hiện một người Hy Lạp tên Sinon bị bỏ lại. Hắn nói với người Troy rằng quân Hy Lạp đã về nước và con ngựa là lễ vật dâng nữ thần Athena, được làm quá lớn để không lọt qua cổng thành.
Thầy tế Laocoön không bị lừa. Ông cảnh báo: “Tôi sợ người Hy Lạp, ngay cả khi họ mang quà đến” (Aeneid 2, bản dịch của chúng tôi từ tiếng Latin).
Ông phóng một ngọn giáo vào con ngựa, và ngay sau đó hai con rắn biển giết chết ông cùng các con trai. Người Troy coi đó là dấu hiệu con ngựa là vật thiêng.
Nữ tiên tri Cassandra cũng cảnh báo họ, và theo số phận đã định, không ai tin nàng. Người Troy phá một lỗ hổng trên tường thành, kéo con ngựa vào trong và ăn mừng chiến tranh kết thúc.
Đêm Troy thất thủ
Khi cả thành đã ngủ, Sinon thả các chiến binh đang ẩn trong bụng ngựa ra. Họ mở cổng thành, và hạm đội từ Tenedos quay lại dưới màn đêm.
Troy bị đốt phá và cướp bóc, vua Priam bị giết. Aeneid theo chân một người sống sót là Aeneas, người cõng cha già trên lưng và dắt con nhỏ rời thành đang cháy.
Cuộc thoát thân của chàng mở đầu một hành trình dài mà Virgil gắn với việc lập nên thành Rome. Helen được Menelaus đưa về, và Odyssey của Homer cho thấy nhiều năm sau bà sống ở Sparta, trong khi Odysseus còn vật lộn thêm mười năm nữa mới về được quê nhà.
Câu chuyện đến từ đâu
Không có cuốn sách nào chứa trọn câu chuyện. Mỗi văn bản cổ giữ một phần của nó.
- Iliad của Homer: vài tuần trong năm thứ mười, kết thúc bằng tang lễ Hector. Không có ngựa gỗ và không có cảnh Troy thất thủ.
- Odyssey của Homer: chỉ nhắc ngắn gọn. Ở Quyển 4, Menelaus nhớ lại cảnh Helen đi quanh con ngựa và gọi các chiến binh bên trong bằng giọng của vợ họ, còn Odysseus giữ cho họ im lặng. Ở Quyển 8, ca sĩ Demodocus hát câu chuyện con ngựa trong một bữa tiệc, và Odysseus rơi nước mắt.
- Aeneid của Virgil, Quyển 2: bản kể đầy đủ nhất, với Sinon, Laocoön, những con rắn và thành phố rực lửa, do Aeneas thuật lại.
- Vòng sử thi (Epic Cycle): những bài thơ đã thất truyền như Cypria (nguyên nhân, gồm cả cuộc thi của các nữ thần), Little Iliad và Sack of Ilium, ngày nay chỉ biết qua các bản tóm tắt.
Virgil viết khoảng từ năm 29 đến 19 TCN, rất lâu sau Homer, và ông kể chuyện từ phía người Troy. Đó là một lý do khiến con ngựa trong bản của ông giống một cái bẫy tàn nhẫn.
Các bản kể khác nhau thế nào
Các nhà kể chuyện thời cổ đại không thống nhất mọi chi tiết. Mục đích của con ngựa, số chiến binh ẩn bên trong và cách vào được thành thay đổi tùy nguồn.
Vai trò của Helen cũng thay đổi. Trong Odyssey, bà là một nữ hoàng được trả lại, sống ở Sparta, còn trong vở kịch Helen của Euripides, chỉ có một bóng ma đến Troy và Helen thật chờ ở Ai Cập.
Các nhà thơ sau này thêm tên, con số và cảnh mới. Hãy coi đó là những bản kể lại dựng trên cốt lõi cổ hơn, chứ không phải bản của Homer.
Huyền thoại và khảo cổ: Troy ở Hisarlik
Một thành phố có thật nằm dưới gò Hisarlik, ở tây bắc Thổ Nhĩ Kỳ gần eo biển Dardanelles. Frank Calvert và Heinrich Schliemann đào ở đó vào thập niên 1860 và 1870, và các đoàn sau này tìm thấy nhiều tầng cư trú, nay được đánh số từ Troy I đến IX.
Các tầng thuộc cuối thời kỳ đồ đồng (Troy VI và VII) cho thấy một thành trì kiên cố vững mạnh. Một tầng, Troy VIIa, bị lửa thiêu hủy vào khoảng năm 1200 đến 1180 TCN, và các văn bản của người Hittite cùng thời nhắc đến một nơi ở phía tây tên Wilusa mà nhiều học giả liên hệ với Ilios, tên Hy Lạp của Troy.
Điều mặt đất không cho thấy là một cuộc vây hãm mười năm do Agamemnon chỉ huy, một con ngựa gỗ hay Helen. Có ý kiến cho rằng con ngựa là một cỗ máy công thành, hoặc ký ức về một trận động đất, nhưng không thể chứng minh điều nào.
Có thể tóm lại công bằng rằng Troy là một nơi có thật, còn các thiên sử thi Hy Lạp là thi ca dựng trên đó qua nhiều thế kỷ kể lại.
Ý nghĩa của câu chuyện
Con ngựa là câu chuyện về lòng tin. Một món quà trông như sự đầu hàng hóa ra lại là vũ khí.
Nó cũng đặt hai kiểu sức mạnh cạnh nhau: sức mạnh của Achilles không hạ nổi Troy, nhưng mưu trí của Odysseus thì làm được.
Virgil thêm một sắc thái u tối hơn, vì chính khát vọng hòa bình của người Troy khiến họ tin vào một lời nói dối. Ngày nay “ngựa Trojan” chỉ bất cứ thứ gì trông vô hại mà giấu mối đe dọa, và ngành an ninh máy tính mượn tên này để gọi phần mềm độc hại.
Những hiểu lầm thường gặp
- “Con ngựa có trong Iliad.” Không. Bản trường ca kết thúc trước khi thành thất thủ.
- “Homer kể Achilles chết vì mũi tên trúng gót chân.” Iliad chỉ báo trước cái chết của chàng, còn chuyện gót chân đến từ các tác giả sau này.
- “Gương mặt đã làm một nghìn con thuyền ra khơi là của Homer.” Câu đó xuất phát từ vở kịch Doctor Faustus của Christopher Marlowe, viết vào cuối thập niên 1500.
- “Người Hy Lạp tặng con ngựa như một món quà.” Trong Virgil, “lễ vật dâng Athena” là lời dối của Sinon. Con ngựa là một cái bẫy.
- “Khảo cổ học đã chứng minh truyền thuyết.” Nó cho thấy một thành phố tên Troy có thể đã tồn tại, chứ không chứng minh câu chuyện từng xảy ra.
Nên đọc tiếp
Thần thoại Hy Lạp giải thích vẽ ra bản đồ các vị thần và anh hùng đứng sau cuộc chiến này.
The Odyssey theo chân Odysseus trên hành trình dài về nhà sau Troy, và có cả người ca sĩ kể câu chuyện con ngựa.