A Christmas Carol thường được nhớ như câu chuyện về một người đàn ông thay đổi suy nghĩ. Các chủ đề của tác phẩm sắc hơn thế. Dickens liên tục quay lại ba ý: lòng hào phóng là một thực hành chứ không chỉ là cảm xúc; sự cô lập gây hại ngay cả khi nó trông giống sự độc lập; và trách nhiệm không thể giao hết cho một tổ chức từ thiện, một nhà tù hay một cuốn sổ. Bài viết này theo dõi các chủ đề ấy qua văn bản và không kể lại cốt truyện.
Lòng hào phóng được đánh giá qua cái giá phải trả
Phép thử thực sự đầu tiên với nhân vật Scrooge đến qua một lời đề nghị đóng góp tiền. Một quý ông nhờ ông góp vào quỹ sẽ mua "the Poor some meat and drink, and means of warmth" (thức ăn, đồ uống và hơi ấm cho người nghèo), và giải thích thời điểm: "it is a time, of all others, when Want is keenly felt, and Abundance rejoices" (đây là lúc, hơn tất cả, sự thiếu thốn được cảm nhận sâu sắc nhất, còn sự dư dật thì vui mừng). Scrooge trả lời bằng một từ: "Nothing!" (Không có gì!).
Cảnh này quan trọng vì Scrooge không chỉ đơn giản là keo kiệt. Ông có một quan niệm chắc chắn về cách thế giới nên vận hành, và trong quan niệm đó, bổn phận giúp đỡ thuộc về những cá nhân chọn trả tiền. Dickens cho người đọc thấy sự từ chối là một quyết định, và quyết định ấy có hậu quả với những người ông sẽ không bao giờ gặp.
Sự cô lập trông giống sự độc lập
Sự cô lập của Scrooge được xây từ thói quen. Ông từ chối lời mời của cháu trai, đáp lại "Merry Christmas" bằng "Bah! Humbug!" (Hừ, vớ vẩn!), và giữ lò sưởi văn phòng nhỏ lại. Truyện trình bày điều này như một mất mát, không phải chiến thắng. Bóng ma Giáng sinh quá khứ đưa ông trở về một lớp học nơi một cậu bé bị bỏ lại một mình vào dịp Giáng sinh. Cảnh ấy cho thấy nỗi cô đơn được định hình bởi quyết định của người khác, không chỉ bởi tính cách riêng.
Chủ đề này cũng xuất hiện trong gia đình Cratchit. Gia đình Bob nghèo nhưng không cô lập. Sự ấm áp của họ dựa vào những người sẵn sàng có mặt cho nhau, và đó là sự tương phản mà Dickens đặt bên cạnh căn phòng của Scrooge.
Trách nhiệm không thể giao cho người khác
Phát biểu trực tiếp nhất về chủ đề này đến từ hồn ma của Marley. Scrooge tự bào chữa rằng Marley là "a good man of business" (một người làm ăn giỏi), và hồn ma đáp: "Mankind was my business. The common welfare was my business; charity, mercy, forbearance, and benevolence, were, all, my business." (Nhân loại là công việc của tôi. Phúc lợi chung là công việc của tôi; từ thiện, lòng thương xót, sự khoan dung và lòng nhân ái, tất cả đều là công việc của tôi). Ở đây, "công việc" nghĩa là bổn phận đối với người khác, không phải một dòng trên bảng cân đối kế toán.
Ý này quay lại trong lần viếng thăm của Bóng ma Giáng sinh hiện tại. Bóng ma lấy hai đứa trẻ từ nếp áo ra và cho Scrooge thấy: "This boy is Ignorance. This girl is Want." (Đứa bé trai này là Vô tri. Đứa bé gái này là Thiếu thốn). Theo lời bóng ma, chúng là "Man's" (của nhân loại), bám lấy bóng ma "appealing from their fathers" (kêu cứu trước những người cha của chúng). Không một người quyên góp nào lấp được khoảng trống ấy, nên truyện coi đó là việc của tất cả mọi người. Khi Scrooge hỏi chúng có nơi nương tựa không, bóng ma trả lại ông chính lời của ông: "Are there no prisons?" (Không có nhà tù sao?) và "Are there no workhouses?" (Không có nhà tế bần sao?). Scrooge đã dùng những câu đó để gạt bỏ người nghèo. Giờ chúng quay lại với ông.
Lần viếng thăm cuối cùng, của Bóng ma Giáng sinh tương lai, cho Scrooge thấy một tương lai mà cái chết của chính ông không ai thương tiếc: những người nhắc đến ông đều thờ ơ. Scrooge van xin được thay đổi những bóng hình ấy bằng một đời sống khác đi. Phần còn lại của truyện chính là sự thay đổi đó, được thực hiện từng hành động một.
Thay đổi là một kỷ luật hằng ngày
Sự thay đổi của Scrooge không đến từ một nhận thức đơn lẻ. Ông hứa sẽ "honour Christmas in my heart, and try to keep it all the year" (tôn kính Giáng sinh trong lòng và cố giữ nó suốt năm) và sẽ "live in the Past, the Present, and the Future" (sống trong Quá khứ, Hiện tại và Tương lai). Đó là lời hứa tiếp tục hành động, không phải một cảm xúc có thể kết thúc. Những trang cuối cho thấy kết quả: ông tăng lương cho Bob, trở thành người cha thứ hai của Tiny Tim, và được biết đến là "as good a friend, as good a master, and as good a man" (người bạn tốt, ông chủ tốt và con người tốt) như thành phố từng biết.
Dickens cũng ghi nhận rằng có người đã cười trước sự thay đổi ấy. Truyện không giả vờ mọi người sẽ tán thành. Nó mô tả Scrooge mới như một người mà lòng tốt xuất hiện trong những hành động bình thường được lặp lại.
Những điều chủ đề này không khẳng định
A Christmas Carol là một ngụ ngôn đạo đức, và nó có giới hạn. Câu trả lời của truyện cho nghèo đói chủ yếu mang tính cá nhân. Sự cải hóa của Scrooge giúp gia đình Cratchit, nhưng cuốn sách không xem xét tiền lương, luật pháp hay hệ thống nhà tế bần đã định hình cuộc sống của họ. Người đọc muốn có bối cảnh đó thường tìm đến các tiểu thuyết khác của Dickens và lịch sử xã hội của thời kỳ ấy. Nên đọc truyện như một nghiên cứu về cách lựa chọn cá nhân và thiết chế công cộng củng cố lẫn nhau, không phải một phân tích chính sách hoàn chỉnh.
Ba câu hỏi để mang theo khi đọc lại
- Lòng hào phóng thực sự tốn kém điều gì, và ai phải trả giá khi nó bị từ chối?
- Loại cô lập nào do con người chọn, loại nào do hoàn cảnh áp đặt?
- Khi một thiết chế thất bại, ai chịu trách nhiệm, và cá nhân cần làm gì để hành động?
Văn bản không trả lời đủ cả ba. Nhưng nó khiến mỗi câu hỏi khó bị bỏ qua.
