Dàn ý nghị luận văn học là gì?
Dàn ý nghị luận văn học là bản kế hoạch ngắn ghi các ý chính của bài trước khi viết: mở bài nói gì, thân bài có mấy luận điểm, kết bài chốt điều gì.
Lập dàn ý chỉ mất khoảng năm đến tám phút, nhưng giúp bài văn có bố cục, đủ ý và không lạc đề.
Trong đề thi vào lớp 10 và tốt nghiệp THPT theo Chương trình GDPT 2018, bài nghị luận văn học thường dài khoảng 600 chữ, bên cạnh đoạn nghị luận xã hội khoảng 200 chữ.
Phần dưới đây đưa ra một khung dùng được cho thơ, truyện ngắn và nhân vật, rồi kèm ba bài mẫu ở mức cơ bản, khá và xuất sắc để bạn đối chiếu với bài của mình.
Khung dàn ý chung cho mọi đề
Dù đề hỏi về bài thơ hay truyện ngắn, bài văn nghị luận văn học vẫn gồm ba phần: mở bài, thân bài và kết bài.
Mở bài làm ba việc: dẫn dắt vào tác giả hoặc tác phẩm, nêu vấn đề mà đề bài yêu cầu, và báo trước hướng triển khai.
Thân bài gồm ba đến bốn luận điểm, mỗi luận điểm là một đoạn văn.
Mỗi đoạn đi theo một mô hình: câu chủ đề, dẫn chứng ngắn, phân tích, rồi câu nhận xét chốt ý và gắn lại với đề.
Kết bài khẳng định lại giá trị của tác phẩm và, nếu có thể, thêm một liên hệ ngắn hoặc cảm nhận riêng.
Bốn bước đọc đề
- Xác định dạng đề: phân tích, cảm nhận, bình luận hay so sánh.
- Gạch chân từ khóa của đề, ví dụ “vẻ đẹp bi tráng” hay “bi kịch”.
- Xác định phạm vi: một đoạn thơ, một cảnh truyện, một nhân vật hay cả tác phẩm.
- Viết luận đề thành một câu trước khi chia luận điểm.
Dàn ý phân tích bài thơ, đoạn thơ
Với thơ, các luận điểm thường đi theo mạch cảm xúc hoặc theo thứ tự các khổ thơ.
- Mở bài: tác giả, hoàn cảnh sáng tác, vị trí của đoạn thơ, nhận định chung.
- Thân bài: mỗi luận điểm là một hình ảnh hoặc một cảm xúc chính, kèm từ ngữ, biện pháp tu từ và nhịp điệu.
- Kết bài: giá trị nghệ thuật, giá trị tư tưởng và cảm xúc đọng lại.
Với đoạn thơ về người lính Tây Tiến, các luận điểm có thể là chân dung gian khổ, tâm hồn lãng mạn, sự hy sinh và tiếng sông Mã.
Mỗi luận điểm chỉ nên trích vài từ then chốt, không chép cả khổ thơ.
Quan trọng nhất là phân tích tác dụng: chữ ấy gợi hình ảnh gì, mang cảm xúc gì và vì sao nhà thơ chọn chữ đó.
Với bài Sóng của Xuân Quỳnh, mạch bài có thể là những trạng thái đối lập “dữ dội và dịu êm” của sóng, sóng với nỗi nhớ, và khát vọng về một tình yêu bền vững.
Dàn ý phân tích truyện ngắn
Với truyện ngắn, ba trục thường dùng là tình huống, nhân vật và nghệ thuật kể chuyện.
- Tình huống truyện: ở Vợ nhặt, một người nghèo “nhặt” được vợ giữa nạn đói.
- Nhân vật: ngoại hình, hành động, lời nói và diễn biến tâm lý.
- Chi tiết nghệ thuật: không gian, hình ảnh, điểm nhìn, kết thúc.
- Chủ đề và giá trị nhân đạo: tác giả trân trọng điều gì, để lại hy vọng nào.
Bạn cũng có thể đi theo diễn biến cốt truyện: mở đầu, phát triển, cao trào, kết thúc.
Cách này hợp với truyện có bước ngoặt, như Chí Phèo, nơi bát cháo hành đánh thức phần người trong Chí.
Dù chọn trục nào, hãy giữ một luận đề xuyên suốt để các đoạn không rời rạc.
Mở bài phân tích nhân vật: ba cách
Từ khóa “mở bài phân tích nhân vật” đáng chú ý vì nhiều bạn mất điểm ở những mở bài chung chung.
Cách một, dẫn từ tác giả: Nam Cao là cây bút hiện thực xuất sắc, và Chí Phèo là nhân vật cho thấy người nông dân bị đẩy đến bước đường cùng.
Cách hai, dẫn từ hoàn cảnh: giữa nạn đói năm 1945, Kim Lân dựng nên Tràng, một người nghèo vẫn giữ được lòng thương người.
Cách ba, đi thẳng vào vấn đề: chỉ bằng một bát cháo hành, Nam Cao cho thấy Chí Phèo vẫn còn phần người.
Dù chọn cách nào, mở bài cũng cần nêu tên nhân vật, tác phẩm, tác giả và luận đề trong ba đến năm câu.
Viết một đoạn thân bài theo mô hình bốn bước
Giả sử luận điểm của bạn là “chân dung gian khổ mà ngang tàng của người lính Tây Tiến”.
Câu chủ đề nêu thẳng ý: những câu thơ đầu dựng chân dung người lính bằng các nét đối lập.
Dẫn chứng chỉ gồm vài từ then chốt như “không mọc tóc”, “quân xanh màu lá” và “dữ oai hùm”.
Phần phân tích giải thích rằng hai nét đầu là cái giá của sốt rét rừng, còn nét sau cho thấy khí phách, và sự đối lập làm người lính vừa đáng thương vừa đáng kính.
Câu chốt đưa ý về lại đề bài: gian khổ không làm mất khí phách, nên cái “bi” và cái “tráng” cùng có mặt trong một chân dung.
Một đoạn như vậy thường dài từ năm đến tám câu, đủ để ý trọn vẹn mà không loãng.
Viết kết bài và chuyển đoạn
Kết bài tốt không chép lại mở bài mà gom các luận điểm thành một nhận định cuối cùng.
Bạn có thể thêm một liên hệ ngắn, chẳng hạn điều tác phẩm gợi cho người đọc hôm nay, nhưng đừng sa vào những lời khuyên dài dòng.
Câu chuyển đoạn giúp bài liền mạch, ví dụ: “Không dừng ở vẻ ngoài dữ dội, nhà thơ còn khám phá thế giới tâm hồn của người lính”.
Các cụm như “trước hết”, “tiếp đến”, “đặc biệt hơn” cũng đủ làm bài có đường đi rõ ràng, miễn là không lặp mãi một kiểu.
Dàn ý cho đề nhận định hoặc so sánh
Một số đề đưa ra một nhận định rồi yêu cầu bạn làm sáng tỏ, chẳng hạn về cái nhìn nhân đạo của một nhà văn.
Với dạng này, hãy giải thích nhận định ở mở bài, dùng các luận điểm để chứng minh bằng chính tác phẩm, rồi bàn mở rộng ở cuối bài.
Nếu đề yêu cầu so sánh hai nhân vật, hãy chia luận điểm theo tiêu chí như hoàn cảnh, hành động và ý nghĩa, thay vì viết hết nhân vật này rồi mới sang nhân vật kia.
Cách chia theo tiêu chí giúp điểm giống và điểm khác hiện ra một cách tự nhiên.
Dàn ý mẫu: đoạn thơ Tây Tiến
- Mở bài: Quang Dũng, bài thơ viết năm 1948 khi nhớ đơn vị cũ; luận đề là vẻ đẹp bi tráng.
- Luận điểm 1: chân dung người lính, gian khổ đối lập với khí phách.
- Luận điểm 2: giấc mơ Hà Nội, tâm hồn lãng mạn.
- Luận điểm 3: sự hy sinh, từ Hán Việt và cách nói giảm.
- Luận điểm 4: tiếng sông Mã như lời tiễn đưa.
- Kết bài: tượng đài bi tráng của người lính.
Dàn ý mẫu: nhân vật Tràng trong Vợ nhặt
- Mở bài: Kim Lân, nạn đói năm 1945; luận đề là người nghèo vẫn nhân hậu và có hy vọng.
- Luận điểm 1: hoàn cảnh và ngoại hình.
- Luận điểm 2: quyết định đưa người đàn bà xa lạ về làm vợ.
- Luận điểm 3: đổi thay trên đường về và buổi sáng hôm sau.
- Luận điểm 4: lá cờ đỏ ở cuối truyện.
- Kết bài: giá trị nhân đạo của tác phẩm.
Dàn ý mẫu: Chí Phèo
- Mở bài: Nam Cao; luận đề là bi kịch kép, bị tha hóa rồi bị cự tuyệt khi muốn trở lại.
- Luận điểm 1: xã hội biến Chí thành “con quỷ dữ”.
- Luận điểm 2: thức tỉnh sau bát cháo hành, khát vọng lương thiện.
- Luận điểm 3: bị bà cô Thị Nở và làng quê cự tuyệt.
- Luận điểm 4: cái kết, cấu trúc vòng tròn và tiếng kêu phản kháng.
- Kết bài: tấm lòng nhân đạo của Nam Cao.
Lỗi thường gặp khi lập dàn ý
- Kể lại cốt truyện thay vì phân tích.
- Chép dẫn chứng quá dài mà không bình luận.
- Các luận điểm trùng nhau, chỉ khác cách nói.
- Thiếu câu chuyển giữa các đoạn.
- Kết bài chỉ lặp lại mở bài.
- Dùng lời khen sáo rỗng như “bức tranh tuyệt đẹp” mà không giải thích.
Tự kiểm tra dàn ý trước khi viết
Trước khi đặt bút viết bài hoàn chỉnh, hãy dành một phút đọc lại dàn ý và hỏi mình bốn câu.
- Luận đề đã trả lời đúng câu hỏi của đề chưa?
- Mỗi luận điểm có một dẫn chứng cụ thể và một ý phân tích đi kèm không?
- Các luận điểm có theo trình tự hợp lý, không lặp ý của nhau không?
- Kết bài có nâng ý lên so với mở bài không?
Nếu một câu trả lời là “chưa”, hãy sửa ngay trên dàn ý, vì sửa dàn ý nhanh hơn nhiều so với sửa cả bài văn.
Chia thời gian cho bài khoảng 600 chữ
Nếu bạn có chừng 40 đến 50 phút cho phần nghị luận văn học, cách chia dưới đây là một gợi ý, và có thể thay đổi tùy đề.
- 5 đến 8 phút: đọc đề và lập dàn ý.
- Khoảng 5 phút: viết mở bài.
- 25 đến 30 phút: viết thân bài.
- Khoảng 5 phút: viết kết bài.
- Khoảng 5 phút: soát chính tả, logic và dẫn chứng.
Luyện tập với ba bài mẫu
Bên dưới là ba đề, mỗi đề có bài ở mức cơ bản, khá và xuất sắc, kèm nhận xét của giáo viên.
Hãy tự lập dàn ý trước, rồi mới đọc bài mẫu để so sánh.
Các bài mẫu là ví dụ học tập để đối chiếu với bài của bạn, không phải bài để chép.