0% • còn 5 phút

Dàn ý nghị luận văn học: khung cho thơ, truyện, nhân vật

Tháng 11 16, 2026
Dàn ý nghị luận văn học là bản kế hoạch ngắn viết trước khi làm bài: mở bài, ba đến bốn luận điểm và kết bài. Bài này đưa khung cho thơ, truyện ngắn và nhân vật, kèm ba bài mẫu ở ba mức để bạn so với bài của mình.
Dàn ý nghị luận văn học: khung cho thơ, truyện, nhân vật

Thông tin chính

Dạng bài
Nghị luận văn học
Độ dài thường gặp
Khoảng 600 chữ trong đề thi vào lớp 10 và THPT
Khung bài
Mở bài, thân bài (3-4 luận điểm), kết bài
Chương trình
Chương trình GDPT 2018
Thời gian lập dàn ý
Khoảng 5-8 phút
Văn bản dùng làm mẫu
Tây Tiến, Vợ nhặt, Chí Phèo

Dàn ý nghị luận văn học là gì?

Dàn ý nghị luận văn học là bản kế hoạch ngắn ghi các ý chính của bài trước khi viết: mở bài nói gì, thân bài có mấy luận điểm, kết bài chốt điều gì.

Lập dàn ý chỉ mất khoảng năm đến tám phút, nhưng giúp bài văn có bố cục, đủ ý và không lạc đề.

Trong đề thi vào lớp 10 và tốt nghiệp THPT theo Chương trình GDPT 2018, bài nghị luận văn học thường dài khoảng 600 chữ, bên cạnh đoạn nghị luận xã hội khoảng 200 chữ.

Phần dưới đây đưa ra một khung dùng được cho thơ, truyện ngắn và nhân vật, rồi kèm ba bài mẫu ở mức cơ bản, khá và xuất sắc để bạn đối chiếu với bài của mình.

Khung dàn ý chung cho mọi đề

Dù đề hỏi về bài thơ hay truyện ngắn, bài văn nghị luận văn học vẫn gồm ba phần: mở bài, thân bài và kết bài.

Mở bài làm ba việc: dẫn dắt vào tác giả hoặc tác phẩm, nêu vấn đề mà đề bài yêu cầu, và báo trước hướng triển khai.

Thân bài gồm ba đến bốn luận điểm, mỗi luận điểm là một đoạn văn.

Mỗi đoạn đi theo một mô hình: câu chủ đề, dẫn chứng ngắn, phân tích, rồi câu nhận xét chốt ý và gắn lại với đề.

Kết bài khẳng định lại giá trị của tác phẩm và, nếu có thể, thêm một liên hệ ngắn hoặc cảm nhận riêng.

Bốn bước đọc đề

  1. Xác định dạng đề: phân tích, cảm nhận, bình luận hay so sánh.
  2. Gạch chân từ khóa của đề, ví dụ “vẻ đẹp bi tráng” hay “bi kịch”.
  3. Xác định phạm vi: một đoạn thơ, một cảnh truyện, một nhân vật hay cả tác phẩm.
  4. Viết luận đề thành một câu trước khi chia luận điểm.

Dàn ý phân tích bài thơ, đoạn thơ

Với thơ, các luận điểm thường đi theo mạch cảm xúc hoặc theo thứ tự các khổ thơ.

  • Mở bài: tác giả, hoàn cảnh sáng tác, vị trí của đoạn thơ, nhận định chung.
  • Thân bài: mỗi luận điểm là một hình ảnh hoặc một cảm xúc chính, kèm từ ngữ, biện pháp tu từ và nhịp điệu.
  • Kết bài: giá trị nghệ thuật, giá trị tư tưởng và cảm xúc đọng lại.

Với đoạn thơ về người lính Tây Tiến, các luận điểm có thể là chân dung gian khổ, tâm hồn lãng mạn, sự hy sinh và tiếng sông Mã.

Mỗi luận điểm chỉ nên trích vài từ then chốt, không chép cả khổ thơ.

Quan trọng nhất là phân tích tác dụng: chữ ấy gợi hình ảnh gì, mang cảm xúc gì và vì sao nhà thơ chọn chữ đó.

Với bài Sóng của Xuân Quỳnh, mạch bài có thể là những trạng thái đối lập “dữ dội và dịu êm” của sóng, sóng với nỗi nhớ, và khát vọng về một tình yêu bền vững.

Dàn ý phân tích truyện ngắn

Với truyện ngắn, ba trục thường dùng là tình huống, nhân vật và nghệ thuật kể chuyện.

  • Tình huống truyện: ở Vợ nhặt, một người nghèo “nhặt” được vợ giữa nạn đói.
  • Nhân vật: ngoại hình, hành động, lời nói và diễn biến tâm lý.
  • Chi tiết nghệ thuật: không gian, hình ảnh, điểm nhìn, kết thúc.
  • Chủ đề và giá trị nhân đạo: tác giả trân trọng điều gì, để lại hy vọng nào.

Bạn cũng có thể đi theo diễn biến cốt truyện: mở đầu, phát triển, cao trào, kết thúc.

Cách này hợp với truyện có bước ngoặt, như Chí Phèo, nơi bát cháo hành đánh thức phần người trong Chí.

Dù chọn trục nào, hãy giữ một luận đề xuyên suốt để các đoạn không rời rạc.

Mở bài phân tích nhân vật: ba cách

Từ khóa “mở bài phân tích nhân vật” đáng chú ý vì nhiều bạn mất điểm ở những mở bài chung chung.

Cách một, dẫn từ tác giả: Nam Cao là cây bút hiện thực xuất sắc, và Chí Phèo là nhân vật cho thấy người nông dân bị đẩy đến bước đường cùng.

Cách hai, dẫn từ hoàn cảnh: giữa nạn đói năm 1945, Kim Lân dựng nên Tràng, một người nghèo vẫn giữ được lòng thương người.

Cách ba, đi thẳng vào vấn đề: chỉ bằng một bát cháo hành, Nam Cao cho thấy Chí Phèo vẫn còn phần người.

Dù chọn cách nào, mở bài cũng cần nêu tên nhân vật, tác phẩm, tác giả và luận đề trong ba đến năm câu.

Viết một đoạn thân bài theo mô hình bốn bước

Giả sử luận điểm của bạn là “chân dung gian khổ mà ngang tàng của người lính Tây Tiến”.

Câu chủ đề nêu thẳng ý: những câu thơ đầu dựng chân dung người lính bằng các nét đối lập.

Dẫn chứng chỉ gồm vài từ then chốt như “không mọc tóc”, “quân xanh màu lá” và “dữ oai hùm”.

Phần phân tích giải thích rằng hai nét đầu là cái giá của sốt rét rừng, còn nét sau cho thấy khí phách, và sự đối lập làm người lính vừa đáng thương vừa đáng kính.

Câu chốt đưa ý về lại đề bài: gian khổ không làm mất khí phách, nên cái “bi” và cái “tráng” cùng có mặt trong một chân dung.

Một đoạn như vậy thường dài từ năm đến tám câu, đủ để ý trọn vẹn mà không loãng.

Viết kết bài và chuyển đoạn

Kết bài tốt không chép lại mở bài mà gom các luận điểm thành một nhận định cuối cùng.

Bạn có thể thêm một liên hệ ngắn, chẳng hạn điều tác phẩm gợi cho người đọc hôm nay, nhưng đừng sa vào những lời khuyên dài dòng.

Câu chuyển đoạn giúp bài liền mạch, ví dụ: “Không dừng ở vẻ ngoài dữ dội, nhà thơ còn khám phá thế giới tâm hồn của người lính”.

Các cụm như “trước hết”, “tiếp đến”, “đặc biệt hơn” cũng đủ làm bài có đường đi rõ ràng, miễn là không lặp mãi một kiểu.

Dàn ý cho đề nhận định hoặc so sánh

Một số đề đưa ra một nhận định rồi yêu cầu bạn làm sáng tỏ, chẳng hạn về cái nhìn nhân đạo của một nhà văn.

Với dạng này, hãy giải thích nhận định ở mở bài, dùng các luận điểm để chứng minh bằng chính tác phẩm, rồi bàn mở rộng ở cuối bài.

Nếu đề yêu cầu so sánh hai nhân vật, hãy chia luận điểm theo tiêu chí như hoàn cảnh, hành động và ý nghĩa, thay vì viết hết nhân vật này rồi mới sang nhân vật kia.

Cách chia theo tiêu chí giúp điểm giống và điểm khác hiện ra một cách tự nhiên.

Dàn ý mẫu: đoạn thơ Tây Tiến

  • Mở bài: Quang Dũng, bài thơ viết năm 1948 khi nhớ đơn vị cũ; luận đề là vẻ đẹp bi tráng.
  • Luận điểm 1: chân dung người lính, gian khổ đối lập với khí phách.
  • Luận điểm 2: giấc mơ Hà Nội, tâm hồn lãng mạn.
  • Luận điểm 3: sự hy sinh, từ Hán Việt và cách nói giảm.
  • Luận điểm 4: tiếng sông Mã như lời tiễn đưa.
  • Kết bài: tượng đài bi tráng của người lính.

Dàn ý mẫu: nhân vật Tràng trong Vợ nhặt

  • Mở bài: Kim Lân, nạn đói năm 1945; luận đề là người nghèo vẫn nhân hậu và có hy vọng.
  • Luận điểm 1: hoàn cảnh và ngoại hình.
  • Luận điểm 2: quyết định đưa người đàn bà xa lạ về làm vợ.
  • Luận điểm 3: đổi thay trên đường về và buổi sáng hôm sau.
  • Luận điểm 4: lá cờ đỏ ở cuối truyện.
  • Kết bài: giá trị nhân đạo của tác phẩm.

Dàn ý mẫu: Chí Phèo

  • Mở bài: Nam Cao; luận đề là bi kịch kép, bị tha hóa rồi bị cự tuyệt khi muốn trở lại.
  • Luận điểm 1: xã hội biến Chí thành “con quỷ dữ”.
  • Luận điểm 2: thức tỉnh sau bát cháo hành, khát vọng lương thiện.
  • Luận điểm 3: bị bà cô Thị Nở và làng quê cự tuyệt.
  • Luận điểm 4: cái kết, cấu trúc vòng tròn và tiếng kêu phản kháng.
  • Kết bài: tấm lòng nhân đạo của Nam Cao.

Lỗi thường gặp khi lập dàn ý

  • Kể lại cốt truyện thay vì phân tích.
  • Chép dẫn chứng quá dài mà không bình luận.
  • Các luận điểm trùng nhau, chỉ khác cách nói.
  • Thiếu câu chuyển giữa các đoạn.
  • Kết bài chỉ lặp lại mở bài.
  • Dùng lời khen sáo rỗng như “bức tranh tuyệt đẹp” mà không giải thích.

Tự kiểm tra dàn ý trước khi viết

Trước khi đặt bút viết bài hoàn chỉnh, hãy dành một phút đọc lại dàn ý và hỏi mình bốn câu.

  • Luận đề đã trả lời đúng câu hỏi của đề chưa?
  • Mỗi luận điểm có một dẫn chứng cụ thể và một ý phân tích đi kèm không?
  • Các luận điểm có theo trình tự hợp lý, không lặp ý của nhau không?
  • Kết bài có nâng ý lên so với mở bài không?

Nếu một câu trả lời là “chưa”, hãy sửa ngay trên dàn ý, vì sửa dàn ý nhanh hơn nhiều so với sửa cả bài văn.

Chia thời gian cho bài khoảng 600 chữ

Nếu bạn có chừng 40 đến 50 phút cho phần nghị luận văn học, cách chia dưới đây là một gợi ý, và có thể thay đổi tùy đề.

  1. 5 đến 8 phút: đọc đề và lập dàn ý.
  2. Khoảng 5 phút: viết mở bài.
  3. 25 đến 30 phút: viết thân bài.
  4. Khoảng 5 phút: viết kết bài.
  5. Khoảng 5 phút: soát chính tả, logic và dẫn chứng.

Luyện tập với ba bài mẫu

Bên dưới là ba đề, mỗi đề có bài ở mức cơ bản, khá và xuất sắc, kèm nhận xét của giáo viên.

Hãy tự lập dàn ý trước, rồi mới đọc bài mẫu để so sánh.

Các bài mẫu là ví dụ học tập để đối chiếu với bài của bạn, không phải bài để chép.

Luyện thi: bài mẫu

Bài mẫu chỉ để học hỏi; hãy viết bài của riêng bạn bằng lời của bạn.

nghị luận văn học: phân tích đoạn thơ

1. Phân tích đoạn thơ trong bài Tây Tiến của Quang Dũng, từ câu “Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc” đến câu “Sông Mã gầm lên khúc độc hành”. Từ đó nhận xét vẻ đẹp bi tráng của người lính Tây Tiến.

Dàn ý

  1. Mở bài: Quang Dũng, bài thơ viết năm 1948, nêu luận đề vẻ đẹp bi tráng
  2. Luận điểm 1: chân dung người lính, gian khổ và khí phách
  3. Luận điểm 2: tâm hồn lãng mạn, giấc mơ Hà Nội
  4. Luận điểm 3: sự hy sinh, từ Hán Việt và cách nói giảm
  5. Luận điểm 4: tiếng sông Mã như lời tiễn đưa
  6. Kết bài: khẳng định tượng đài bi tráng
Mức cơ bản Bài mẫu

Đoạn thơ trích từ bài Tây Tiến của Quang Dũng khắc họa chân dung người lính Tây Tiến, vừa gian khổ vừa hào hùng.

Trước hết là vẻ ngoài của người lính. Các anh “không mọc tóc”, da “xanh màu lá” vì sốt rét rừng, nhưng vẫn “dữ oai hùm”.

Hai hình ảnh trái ngược cho thấy thiếu thốn không làm mất đi tinh thần mạnh mẽ của các anh. Cách tả thực như vậy giúp ta hình dung rõ sự khắc nghiệt của núi rừng miền Tây.

Tiếp theo, người lính còn có tâm hồn lãng mạn. Giữa chiến trường, họ vẫn mơ về Hà Nội và những cô gái kiều diễm.

Nhờ vậy, hình ảnh các anh trở nên gần gũi và đáng yêu hơn.

Cuối đoạn là sự hy sinh. Nhiều anh nằm lại nơi biên cương xa xôi, chỉ có tấm áo bào thay chiếu.

Tiếng sông Mã gầm lên như một lời tiễn đưa các anh về với đất mẹ.

Các anh ra đi mà không hối tiếc, vì lý tưởng bảo vệ Tổ quốc. Đọc đến đây, ta vừa xót xa vừa tự hào.

Tóm lại, đoạn thơ ca ngợi vẻ đẹp bi tráng của người lính Tây Tiến bằng ngôn ngữ giàu hình ảnh. Bài thơ khiến người đọc xúc động và biết ơn những người đã ngã xuống.

Vì sao ở mức này: Bài đúng ý, bố cục bốn bước rõ và dễ đọc. Điểm yếu là còn chung chung: chưa có câu luận đề, ít phân tích vì sao nhà thơ chọn từ ấy, chưa nói đến nghệ thuật. Để lên mức khá, hãy nêu luận đề ở mở bài và giải thích tác dụng của từng từ then chốt.
Mức khá Bài mẫu

Trong bài thơ Tây Tiến, Quang Dũng không tô hồng chiến tranh mà để người lính hiện lên bằng cả gian khổ lẫn lý tưởng. Đoạn thơ này tập trung nhất vẻ đẹp bi tráng ấy: các anh vừa ngang tàng, lãng mạn, vừa sẵn sàng hy sinh cho Tổ quốc.

Bài thơ được viết năm 1948, khi nhà thơ đã xa đơn vị cũ và nhớ về nó. Vì thế, hình ảnh người lính trong đoạn thơ vừa chân thực vừa được nâng lên bằng cảm xúc thương nhớ.

Những câu đầu dựng chân dung bằng nét đối lập. “Không mọc tóc” và “quân xanh màu lá” gợi cái giá của sốt rét rừng và thiếu thốn, rất thực.

Nhưng ngay sau đó, “dữ oai hùm” cho thấy khí phách không hề suy suyển. Sự tương phản giữa thân thể tiều tụy và tinh thần dũng mãnh làm người lính vừa đáng thương vừa đáng kính.

Điều đặc sắc là nhà thơ không dừng ở vẻ dữ dội. Những người lính ấy “mắt trừng gửi mộng qua biên giới”, nhưng đêm đến lại mơ về “dáng kiều thơm” của Hà Nội.

Giấc mơ này không làm các anh yếu đi, mà bổ sung chất lãng mạn, cho thấy họ là những chàng trai trẻ còn nhiều tình cảm với quê hương.

Sang các câu sau, giọng thơ chùng xuống vì sự hy sinh. Từ Hán Việt “biên cương”, “viễn xứ” tạo không khí trang trọng, còn câu “chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh” khẳng định thái độ tự nguyện.

Đặc biệt, “áo bào thay chiếu” nâng cái chết giản dị của người lính lên tầm một người anh hùng.

Câu kết “Sông Mã gầm lên khúc độc hành” biến thiên nhiên thành người tiễn đưa. Tiếng gầm của dòng sông làm nỗi đau không bi lụy mà trở nên hùng tráng.

Về nghệ thuật, đoạn thơ kết hợp bút pháp hiện thực với cảm hứng lãng mạn. Nhịp thơ cũng thay đổi: phần đầu mạnh mẽ, dứt khoát, phần sau trầm xuống như một khúc bi ca. Chính sự chuyển nhịp này giúp người đọc cảm nhận cả vẻ oai phong lẫn nỗi mất mát.

Tóm lại, bằng hình ảnh tương phản, từ Hán Việt trang trọng và nhịp thơ biến đổi, Quang Dũng đã dựng nên tượng đài bi tráng về người lính Tây Tiến. Đoạn thơ cho thấy vẻ đẹp của những con người biết sống đẹp ngay cả khi đối diện cái chết.

Vì sao ở mức này: Có luận đề rõ, dẫn chứng cụ thể và biết phân tích tác dụng của tương phản, từ Hán Việt, cách nói giảm. Đoạn văn mạch lạc. Để lên mức xuất sắc, cần lập luận sắc hơn về mối quan hệ giữa “bi” và “tráng”, bình sâu hơn các chữ như “gầm”, “đời xanh”, và đặt đoạn thơ vào hoàn cảnh sáng tác chặt chẽ hơn.
Mức xuất sắc Bài mẫu

Nếu phải chọn một từ để gọi đoạn thơ này, đó là “bi tráng”: cái bi của gian khổ, mất mát và cái tráng của khí phách, lý tưởng đi liền nhau, không cái nào lấn át cái nào. Quang Dũng viết Tây Tiến năm 1948, khi nhà thơ đã rời đơn vị nhưng nỗi nhớ vẫn nguyên vẹn, nên chân dung các anh vừa chân thực vừa được nâng lên bằng tình đồng đội.

Cần chú ý cách mở đoạn. Lấy tên đơn vị “Tây Tiến” làm chủ ngữ và gọi các anh là “đoàn binh”, nhà thơ tạo giọng sử thi, gợi một đội quân hùng hậu thay vì một nhóm người mệt mỏi.

Cách xưng gọi ấy cho thấy niềm tự hào của người trong cuộc.

Bốn câu đầu dựng chân dung bằng những nét đối lập có chủ ý. “Không mọc tóc” và “quân xanh màu lá” là chi tiết thật về sốt rét rừng, nhưng nhà thơ nói thẳng, thậm chí hơi ngang tàng, như thể gian khổ đã thành điều quen thuộc. Ngay sau đó, “dữ oai hùm” đảo ngược ấn tượng: cái tiều tụy chỉ là bề ngoài, còn bên trong là sức mạnh của chúa sơn lâm.

Sự đối lập này không xóa đi nỗi đau mà biến nó thành một phần của khí phách.

Điểm đặc sắc nhất của những câu này là sự cùng tồn tại của hai thế giới. “Mắt trừng gửi mộng qua biên giới” cho thấy nhiệm vụ canh giữ biên cương, còn “đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm” kéo người đọc về một Hà Nội thanh lịch, trẻ trung.

Chữ “mộng” và chữ “mơ” cho thấy người lính không bị chiến tranh làm khô cằn tâm hồn. Chính nỗi nhớ ấy làm cho lý tưởng chiến đấu của các anh có chiều sâu của con người cụ thể, chứ không phải khẩu hiệu.

Sang nửa sau, giọng thơ trầm hẳn xuống mà không bi lụy. Từ Hán Việt “biên cương”, “viễn xứ” gợi âm hưởng trang trọng của thơ chinh phụ cổ điển, đặt cái chết của những người trẻ vào không gian rộng lớn, xa xôi.

Chữ “rải rác” gợi cảnh nhiều nấm mồ nằm xa nhau, cô đơn, nhưng câu “chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh” lập tức cho thấy đó là lựa chọn tự nguyện. Hai chữ “đời xanh” nhắc rằng cái giá phải trả là tuổi trẻ, nên lời tuyên bố “chẳng tiếc” càng nặng.

Hai câu cuối là đỉnh điểm của đoạn thơ. “Áo bào thay chiếu anh về đất” dùng cách nói giảm: người lính không có quan tài, chỉ có chiếc chiếu, nhưng nhà thơ gọi đó là “áo bào”, y phục của tướng lĩnh thời xưa.

Cái thiếu thốn thành sự tôn vinh. Đến “Sông Mã gầm lên khúc độc hành”, động từ “gầm” là chữ đắt: nỗi đau không thì thầm mà vang dội như tiếng thác.

Dòng sông thành người tiễn đưa, còn “khúc độc hành” biến tiếng nước thành một bản nhạc vừa cô độc vừa hùng vĩ. Thiên nhiên và con người cùng dự vào lễ tiễn.

Về nghệ thuật, đoạn thơ thống nhất hiện thực và lãng mạn bằng nhịp điệu: bốn câu đầu dồn dập, dứt khoát, bốn câu sau trầm hơn, nhiều từ trang trọng. Cách chuyển nhịp ấy dẫn người đọc từ ngưỡng mộ đến xót thương mà không ép họ phải khóc.

Đặt trong hoàn cảnh ra đời, đoạn thơ còn là lời đáp lại cách nhìn chiến tranh chỉ có đau thương. Quang Dũng thừa nhận mất mát, nhưng ông chọn nhìn vào phẩm giá của người ra đi.

Vì vậy cái bi ở đây luôn đi cùng cái tráng, và bài thơ trở thành một khúc tưởng niệm hơn là một lời than.

Tóm lại, qua hình ảnh tương phản, từ Hán Việt trang trọng, lối nói giảm và hình tượng sông Mã, Quang Dũng đã dựng nên tượng đài bi tráng của người lính Tây Tiến. Đoạn thơ cho thấy vẻ đẹp của những con người biết sống đẹp, mơ đẹp và ngã xuống đẹp.

Vì sao ở mức này: Bài có luận đề sắc (bi và tráng không tách rời), trích dẫn ngắn chính xác, bình đến từng chữ (gầm, đời xanh, áo bào), nhận xét cả nhịp điệu lẫn hoàn cảnh sáng tác, kết bài gọn. Muốn tiến xa hơn, học sinh có thể so sánh với một bài thơ khác cùng đề tài chiến tranh.

Thang chấm điểm

  • Luận đề rõ về vẻ đẹp bi tráng
  • Bốn luận điểm theo trình tự hợp lý
  • Dẫn chứng ngắn, có phân tích, không chép dài
  • Bình về từ ngữ, hình ảnh hoặc nhịp điệu
  • Mở bài và kết bài chặt chẽ

Giờ hãy tự viết bài của bạn

Hãy chọn một khổ thơ khác của Tây Tiến, tự lập dàn ý bốn luận điểm rồi viết bài khoảng 600 chữ. Sau đó so với ba mức ở trên.

nghị luận văn học: phân tích nhân vật

2. Phân tích nhân vật Tràng trong truyện ngắn Vợ nhặt của Kim Lân (khoảng 600 chữ).

Dàn ý

  1. Mở bài: Kim Lân, nạn đói năm 1945, nêu luận đề
  2. Luận điểm 1: hoàn cảnh và ngoại hình
  3. Luận điểm 2: quyết định đưa người đàn bà về làm vợ
  4. Luận điểm 3: đổi thay trên đường về và sáng hôm sau
  5. Luận điểm 4: lá cờ đỏ, niềm hy vọng
  6. Kết bài: giá trị nhân đạo
Mức cơ bản Bài mẫu

Tràng là nhân vật chính trong truyện ngắn Vợ nhặt của Kim Lân, một người lao động nghèo sống giữa nạn đói năm 1945.

Tràng có ngoại hình xấu xí, thô kệch và hay cười một mình. Anh sống ở xóm ngụ cư, làm nghề kéo xe bò, cuộc sống rất nghèo.

Dù vậy, Tràng là người tốt bụng. Anh mời một người phụ nữ xa lạ ăn bánh đúc giữa lúc ai cũng đói, rồi đồng ý đưa chị về làm vợ.

Việc làm ấy cho thấy lòng thương người.

Tràng còn có khát khao hạnh phúc giản dị. Khi có vợ, anh vui vẻ hẳn lên và thấy mọi thứ xung quanh như đẹp hơn.

Sau khi có vợ, Tràng thay đổi. Anh thấy mình trưởng thành hơn, biết nghĩ đến trách nhiệm với gia đình.

Cuối truyện, anh nhớ đến lá cờ đỏ và đoàn người đói, mở ra một niềm hy vọng.

Tóm lại, qua Tràng, Kim Lân cho thấy người nghèo dù khổ vẫn giữ được tình người và niềm tin vào ngày mai. Đây là giá trị nhân đạo của truyện.

Vì sao ở mức này: Bài kể đúng và đủ các giai đoạn của nhân vật nhưng thiên về kể lại. Chưa có luận đề, chưa phân tích chi tiết hay nghệ thuật. Để lên mức khá, hãy giải thích vì sao hành động của Tràng quan trọng và lấy thêm dẫn chứng ở đoạn đường về, buổi sáng hôm sau.
Mức khá Bài mẫu

Tràng là một nhân vật nhỏ bé nhưng mang sức nặng lớn trong Vợ nhặt của Kim Lân. Qua anh, tác giả cho thấy ngay trong nạn đói, người nghèo vẫn khao khát hạnh phúc và giữ lòng nhân hậu.

Bài viết sẽ phân tích Tràng ở ba phương diện: hoàn cảnh, hành động nhặt vợ và sự đổi thay sau đó.

Trước hết, Tràng có hoàn cảnh đáng thương. Anh xấu xí, thô kệch, sống ở xóm ngụ cư cùng mẹ già, kiếm sống bằng nghề kéo xe bò.

Giữa lúc cái đói đe dọa tính mạng, việc lấy vợ gần như ngoài tầm với của anh.

Điều làm nên sức hấp dẫn của nhân vật là hành động bất ngờ: Tràng mời một người đàn bà xa lạ ăn bánh đúc rồi đưa chị về làm vợ. Quyết định tưởng liều lĩnh ấy xuất phát từ lòng thương người và nỗi khao khát có một mái ấm.

Chữ “nhặt” nghe rẻ rúng nhưng lại đem đến cho anh hạnh phúc thật sự, đó là nét mỉa mai chua xót của nhan đề.

Từ khi dắt vợ về, tâm trạng Tràng thay đổi liên tục. Trên đường, anh vừa lo vừa mừng, đi giữa xóm làng thấy thiên hạ ngạc nhiên mà vẫn thấy lòng phơi phới.

Sáng hôm sau, anh nhìn sân vườn, căn nhà như mới mẻ, thấy mình “nên người”. Từ đó, anh biết nghĩ đến bổn phận làm chồng, làm con.

Sự đổi thay ấy đáng quý vì nó diễn ra giữa lúc đói khát. Cái nghèo không làm anh chai sạn mà còn làm lòng yêu thương của anh sâu hơn.

Cuối truyện, hình ảnh lá cờ đỏ trong đầu Tràng mở ra một lối thoát. Niềm hy vọng ấy cho thấy ngay trong bóng tối, người dân đã hướng về cách mạng.

Kim Lân xây dựng Tràng bằng tình huống độc đáo, cách miêu tả tâm lý tinh tế và lời thoại giản dị, gần với người nông dân. Nhờ vậy, nhân vật hiện lên chân thực, không bị lý tưởng hóa.

Tóm lại, Tràng là hình ảnh của người nghèo ham sống, giàu tình người. Nhân vật làm nên giá trị nhân đạo sâu sắc của truyện.

Vì sao ở mức này: Có luận đề, bám các cảnh cụ thể và biết phân tích ý nghĩa nhan đề, diễn biến tâm lý. Bố cục rõ. Để lên mức xuất sắc, cần lập luận chặt hơn về nghịch lý của nhan đề, trích dẫn ngắn chính xác hơn và liên hệ Tràng với các nhân vật khác và với kết thúc truyện.
Mức xuất sắc Bài mẫu

Trong Vợ nhặt, Kim Lân cho nạn đói một gương mặt: Tràng. Đó là người nghèo, bình thường, dễ bị bỏ qua, nhưng lại mang cùng lúc hai điều: mối đe dọa của cái đói với nhân phẩm, và ý chí bền bỉ muốn sống, muốn yêu thương.

Truyện xuất phát từ một nghịch lý. Người vợ được “nhặt” như thứ vật bỏ bên đường, và sự rẻ rúng của chữ ấy đo giá trị con người năm 1945.

Thế nhưng chính Tràng lại tìm thấy trong thứ “rẻ rúng” đó một niềm hạnh phúc thật. Ngay từ nhan đề, nghịch lý của nhân vật đã được đặt ra.

Hoàn cảnh làm nhân vật sâu hơn. Xấu xí, thô kệch, sống ở xóm ngụ cư cùng mẹ già và kéo xe bò kiếm sống, Tràng là người chồng khó ai ngờ tới.

Anh hay cười một mình, điều có thể trông ngờ nghệch nhưng cũng cho thấy một sự ngây thơ mà cái đói chưa giết chết được.

Nền cảnh của truyện góp phần soi rõ nhân vật. Xóm ngụ cư đầy tiếng quạ kêu, mùi khói đống rấm và tiếng khóc hờ người chết đói, nên hạnh phúc của Tràng mong manh như ngọn lửa giữa gió.

Vì vậy, quyết định đón vợ về mang ý nghĩa lớn hơn một chuyện vui: đó là cách một người nghèo đáp lại cái chết bằng sự sống.

Hành động quyết định của anh là sự pha trộn của bồng bột và nhân hậu. Anh mời một người xa lạ ăn rồi cho chị một mái nhà gần như không tính toán, vừa liều lĩnh giữa nạn đói, vừa rộng lượng.

Kim Lân không giải thích đó là một kế hoạch. Ông để nó đến từ một trái tim không đành làm ngơ trước người đang đói.

Phần sau mới là nơi Tràng lớn lên. Trên đường về, lo âu và vui mừng thay phiên nhau.

Sáng hôm sau, cái sân quen thuộc bỗng mới mẻ, và anh thấy mình “nên người”. Hôn nhân biến một người sống vô định thành người biết nghĩ đến bổn phận với vợ và mẹ.

Sự đổi thay lặng lẽ, nhưng chính nó là chặng đường thật của nhân vật.

Tràng cũng làm hiện lên những người xung quanh. Nỗi thương lẫn lo của bà mẹ, sự đổi khác của người vợ cho thấy cái đói tác động lên mọi người, còn sự ấm áp của Tràng cho họ một lý do để cùng hy vọng.

Bữa cháo cám đầu tiên bà cụ Tứ nấu cho thấy sự trần trụi của cái đói, nhưng cả nhà vẫn cố nói chuyện tương lai. Chính sự gượng vui ấy làm nên chất xót xa và ấm áp của truyện.

Về nghệ thuật, Kim Lân chọn một tình huống độc đáo để thử thách nhân vật, rồi để tâm lý Tràng tự bộc lộ qua nụ cười, bước chân và cái nhìn.

Lối viết ấy không hô hào mà để người đọc tự thấm, nên người nông dân hiện lên mộc mạc, gần gũi.

Cái kết hoàn thiện nhân vật. Lá cờ đỏ và đoàn người đói hiện lên trong đầu anh gợi một tương lai chung, nên hạnh phúc riêng của Tràng nối vào niềm hy vọng của lịch sử.

Đọc kỹ hơn, ta thấy lá cờ đỏ không xuất hiện như một khẩu hiệu mà như một ký ức bật ra trong lúc lòng người đã bớt sợ. Vì thế niềm tin ở cuối truyện có gốc rễ trong chính hạnh phúc nhỏ bé của Tràng.

Có thể nói, sức hấp dẫn của Tràng nằm ở chỗ anh vừa rất bình thường vừa rất đáng quý.

Anh không phải người hùng, nhưng cách anh chọn thương người giữa lúc bản thân cũng thiếu thốn đã trả lại cho nạn đói một gương mặt có tình.

Tóm lại, Kim Lân biến Tràng thành hình ảnh của con người dưới áp lực của đói nghèo. Bằng nghịch lý, những bước đổi thay nhỏ trong tâm lý và lời thoại giản dị, ông cho thấy con người vẫn có thể hiền hậu trong năm đói nhất và vẫn dám nhìn về ngày mai.

Vì sao ở mức này: Bài lập luận từ nghịch lý của nhan đề, đọc hành động nhặt vợ như sự pha trộn của bồng bột và nhân hậu, theo dõi sự đổi thay như một chặng đường, liên hệ với nhân vật khác và kết truyện, dẫn chứng ngắn chính xác. Muốn tiến xa hơn, học sinh có thể so sánh Tràng với một nhân vật khác thời nạn đói.

Thang chấm điểm

  • Mở bài nêu nhân vật, tác phẩm, tác giả và luận đề
  • Đủ các chặng: hoàn cảnh, hành động, đổi thay, kết truyện
  • Dẫn chứng ngắn và có phân tích
  • Nhận xét được nghệ thuật hoặc nghịch lý
  • Kết bài nêu giá trị nhân đạo

Giờ hãy tự viết bài của bạn

Hãy viết phần mở bài từ ba đến năm câu để phân tích nhân vật bà cụ Tứ, dùng một trong ba cách mở bài đã nêu.

nghị luận văn học: phân tích truyện ngắn

3. Phân tích bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người của Chí Phèo trong truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao.

Dàn ý

  1. Mở bài: Nam Cao, nêu luận đề về bi kịch kép
  2. Luận điểm 1: xã hội biến Chí thành “con quỷ dữ”
  3. Luận điểm 2: thức tỉnh sau bát cháo hành
  4. Luận điểm 3: bị bà cô Thị Nở và làng cự tuyệt, rồi tiếng kêu ở nhà Bá Kiến
  5. Luận điểm 4: cái kết và cấu trúc vòng tròn
  6. Kết bài: tấm lòng nhân đạo của Nam Cao
Mức cơ bản Bài mẫu

Chí Phèo của Nam Cao kể về bi kịch của một người nông dân bị cự tuyệt quyền làm người.

Chí bị bỏ rơi từ nhỏ, lớn lên không có gia đình. Anh làm canh điền cho Bá Kiến và bị đẩy vào tù.

Bá Kiến là cường hào ở làng Vũ Đại, đã lợi dụng Chí rồi mới đẩy anh vào cảnh khốn cùng.

Ra tù, Chí thành một kẻ say rượu, rạch mặt ăn vạ và chửi cả làng.

Sau đó, Chí gặp Thị Nở và được cho một bát cháo hành. Lần đầu tiên, anh thấy mình được quan tâm và muốn sống lương thiện.

Thị Nở là người đàn bà xấu xí, hơi dở hơi, nhưng chính chị cho Chí một lần được quan tâm. Chí còn mơ về một gia đình nhỏ, vợ chồng làm ăn lương thiện như bao người khác.

Nhưng bà cô của Thị Nở không cho hai người đến với nhau, và Thị Nở bỏ đi. Quá tuyệt vọng, Chí giết Bá Kiến rồi tự sát.

Qua đó, Nam Cao cho thấy xã hội đã hủy hoại con người rồi còn không cho người ta quay về. Đó là một bi kịch vừa đau xót vừa đáng suy nghĩ.

Đọc truyện, ta thấy thương Chí hơn là ghét, vì anh không sinh ra đã là kẻ xấu. Cái kết cho thấy tội của anh không chỉ nằm ở bản thân anh mà còn nằm ở hoàn cảnh xung quanh.

Vì sao ở mức này: Bài nắm đúng cốt truyện và ý chính. Tuy nhiên còn thiếu dẫn chứng trích và chưa có luận đề về hai giai đoạn của bi kịch, cũng chưa bàn đến nghệ thuật. Để lên mức khá, hãy tách “bị tha hóa” và “bị cự tuyệt”, đồng thời thêm chi tiết.
Mức khá Bài mẫu

Bi kịch của Chí Phèo có hai chặng: trước hết anh bị đẩy ra khỏi cõi người, rồi khi muốn trở về, anh lại bị cự tuyệt. Nam Cao cho thấy cả hai chặng đều do xã hội gây nên, chứ không chỉ do một con người.

Chặng thứ nhất là tha hóa. Chí bị bỏ rơi, lớn lên không có tình thương, bị Bá Kiến lợi dụng rồi đẩy vào tù vì ghen.

Bá Kiến khôn khéo dùng Chí làm tay sai đâm thuê chém mướn, nên nhân tính của anh càng mòn đi trong những ngày ấy.

Ra tù, mặt mũi và hành vi của anh là của một “con quỷ dữ”: uống rượu, rạch mặt, chửi cả làng. Dân làng chỉ nhìn thấy con quỷ, còn Nam Cao chỉ ra nguyên nhân phía sau.

Chặng thứ hai là thức tỉnh. Bát cháo hành của Thị Nở chỉ là một cử chỉ nhỏ, nhưng chạm tới một người đã lâu không được yêu thương.

Buổi sáng sau đêm ở bên Thị Nở, anh nghe tiếng chim hót, tiếng người đi chợ và tiếng anh thuyền chài gõ mái chèo, những âm thanh quen thuộc mà trước đó anh chưa từng để ý.

Chí tỉnh dậy, nhận ra buổi sáng, và lần đầu muốn sống lương thiện, muốn hòa giải với mọi người xung quanh.

Anh còn mơ một gia đình nhỏ, chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải, nghĩa là mơ một cuộc sống bình thường mà ai cũng có. Từ ấy, ta thấy lương thiện với Chí không phải điều xa xôi mà là ước mong rất giản dị.

Chặng thứ ba là cự tuyệt. Bà cô Thị Nở khước từ anh vì quá khứ, và Thị Nở nghe theo.

Định kiến của làng đóng sập cánh cửa mà lòng tốt vừa mở ra. Sự tuyệt vọng của Chí không phải là yếu đuối, mà là hệ quả của một thế giới không có đường quay về.

Khi bị từ chối, Chí vừa tủi thân vừa uất ức, vì anh hiểu rằng mình không còn chỗ nào để quay về. Say rượu, anh đến nhà Bá Kiến và kêu lên “Tao muốn làm người lương thiện!”.

Cái kết dữ dội. Chí giết Bá Kiến, gốc rễ nỗi khổ của mình, rồi tự sát.

Đó là sự phản kháng, nhưng cũng là thất bại.

Nam Cao còn khép truyện bằng hình ảnh cái lò gạch cũ, gợi rằng có thể sẽ lại có một Chí Phèo khác. Đọc kỹ, ta thấy Nam Cao không hề bênh vực hành vi hung bạo, ông chỉ muốn người đọc hiểu vì sao một con người lại ra nông nỗi ấy.

Tóm lại, truyện là lời tố cáo đầy nhân đạo đối với một xã hội hủy hoại con người rồi còn khước từ họ.

Vì sao ở mức này: Có luận đề hai chặng, dẫn chứng cụ thể và có nhận xét về nghệ thuật. Để lên mức xuất sắc, hãy xây cả bài quanh câu hỏi Chí ném vào mặt Bá Kiến (“Ai cho tao lương thiện?”) và điều nó nói về cả xã hội, trích chính xác ngắn, và bàn kỹ hơn về thái độ của Nam Cao cùng cấu trúc vòng tròn.
Mức xuất sắc Bài mẫu

Bi kịch của Chí Phèo là bi kịch kép. Trước hết xã hội lột bỏ diện mạo và nhân tính của anh, biến anh thành “con quỷ dữ”, rồi khi phần người trỗi dậy, xã hội lại không cho anh sống theo phần người ấy.

Cái nhìn sắc sảo nhất của Nam Cao là: vết thương thứ hai đau hơn vết thương thứ nhất.

Truyện mở đầu bằng tiếng chửi của Chí khi anh đi, âm thanh đặt sẵn cách làng nhìn anh: một kẻ gây phiền, không phải một con người. Nam Cao rồi quay lại tìm nguyên nhân.

Bị bỏ rơi từ nhỏ, chuyền từ tay người này sang người khác, Chí làm canh điền và bị đẩy vào tù vì sự ghen tuông của Bá Kiến. Nhà tù không cải tạo anh mà làm hỏng nốt phần còn lại.

Bá Kiến là kẻ khôn ngoan: khi Chí đến ăn vạ, hắn hạ giọng dỗ ngọt, rồi biến đứa quậy phá thành tay sai của mình. Cách cai trị bằng lời ngọt và sự lợi dụng ấy cho thấy cái ác ở làng Vũ Đại không chỉ là bạo lực mà còn là sự toan tính.

Khi trở về, khuôn mặt rạch nát và những cơn say là thứ vũ khí của một người không còn cách nào khác để được nghe thấy. Nam Cao không bào chữa cho bạo lực, nhưng cũng từ chối đổ lỗi chỉ cho Chí.

Kẻ hưởng lợi từ cảnh khổ của làng là Bá Kiến vẫn an toàn.

Bước ngoặt gần như chẳng có gì: một bát cháo hành. Vì Chí chưa từng được chăm sóc, cử chỉ nhỏ ấy trở nên to lớn.

Hơi cháo hành bốc khói là một chi tiết nhỏ nhưng giàu sức gợi: nó là vị của tình thương mà cả đời Chí chưa nếm. Vì vậy bát cháo trở thành biểu tượng của cơ hội cuối cùng để một con người được làm người.

Anh nhận ra buổi sáng, nghe thấy tiếng sinh hoạt của làng, và muốn sống lương thiện, muốn hòa giải với mọi người. Nam Cao cho thấy phần người của Chí chưa bị phá hủy, chỉ bị vùi lấp.

Chính vì vậy sự cự tuyệt mới đau đến thế. Bà cô Thị Nở khước từ anh vì con người anh đã từng là, và Thị Nở nhượng bộ.

Thị Nở, người đàn bà ai cũng chê, lại là người duy nhất chạm được vào Chí, nên sự mất chị là mất cả con đường cuối cùng.

Định kiến của làng trở thành sức mạnh chặn đường về. Say rượu và tuyệt vọng, Chí đến nhà Bá Kiến, kêu lên “Tao muốn làm người lương thiện!” rồi ném câu “Ai cho tao lương thiện?” vào mặt chính kẻ đã hủy hoại mình.

Bá Kiến đáp lại bằng giọng giễu cợt, và cả cơ cấu xã hội làng quê cũng không đưa ra một lời đáp thật nào cho câu hỏi ấy. Sự bế tắc sau tiếng cười nhạo đó chính là lời tố cáo của truyện.

Về nghệ thuật, Nam Cao dùng độc thoại nội tâm và giọng kể đan xen để đi sâu vào tâm lý Chí. Người kể không đứng ngoài phán xét mà đứng gần nhân vật, nên người đọc nghe được cả nỗi sợ cô độc trong lòng anh.

Nỗi sợ cô độc ấy là điều đáng suy nghĩ: Chí sợ không phải cái chết mà là một đời sống bị người khác coi như không tồn tại.

Cái kết vì thế vừa là phản kháng vừa là thất bại. Giết Bá Kiến, Chí gọi tên nguồn gốc nỗi khổ của mình, nhưng tự sát là thừa nhận không có chỗ cho anh trong thế giới ấy.

Hình ảnh cái lò gạch cũ cuối truyện gợi lại nơi anh bắt đầu và ngầm nói vòng quay này có thể lặp lại. Cấu trúc vòng tròn cho truyện sức nặng của một bản án xã hội.

Đằng sau sự tàn nhẫn là lòng thương của Nam Cao. Ông không coi Chí là con quái vật, mà là một người đáng được sống tử tế, và ông tin nhân tính vẫn có thể sống sót qua mức tha hóa tồi tệ nhất.

Tóm lại, Chí Phèo là bi kịch của một con người bị tước nhân tính rồi bị chặn đường lấy lại nó. Qua cảnh bát cháo, sự cự tuyệt và cái kết vòng tròn, Nam Cao buộc người đọc tự hỏi: xã hội nào đã tạo ra số phận như thế?

Vì sao ở mức này: Bài có luận đề hai chặng sắc bén, dẫn chứng ngắn chính xác, chú ý cấu trúc, biểu tượng và thái độ tác giả, kết bài gọn. Bước tiếp theo là so sánh Chí với một nhân vật khác bị xã hội đè nén cùng thời.

Thang chấm điểm

  • Luận đề nêu cả hai chặng của bi kịch
  • Dùng các cảnh then chốt: nhà tù, bát cháo, cự tuyệt, cái kết
  • Trích dẫn ngắn và có phân tích
  • Nhận xét về cấu trúc hoặc biểu tượng
  • Thể hiện thái độ của Nam Cao

Giờ hãy tự viết bài của bạn

Hãy tự viết bài khoảng 600 chữ cho đề này, rồi chấm theo tiêu chí và đối chiếu nhận xét ở từng mức.

Câu hỏi thường gặp

Dàn ý nghị luận văn học là gì?

Đó là bản kế hoạch ngắn viết trước khi làm bài. Dàn ý ghi ý mở bài, ba đến bốn luận điểm kèm dẫn chứng và ý kết bài, giúp bài văn có bố cục rõ ràng và không lạc đề.

Thân bài nên có mấy luận điểm?

Với bài khoảng 600 chữ, ba đến bốn luận điểm là hợp lý. Mỗi luận điểm là một đoạn văn gồm câu chủ đề, dẫn chứng ngắn, phân tích và câu chốt ý.

Lập dàn ý phân tích bài thơ, đoạn thơ như thế nào?

Đi theo mạch cảm xúc hoặc từng khổ thơ. Mỗi luận điểm là một hình ảnh hay cảm xúc chính, chỉ trích những từ then chốt và phân tích tác dụng của từng lựa chọn nghệ thuật.

Mở bài phân tích nhân vật viết thế nào cho tốt?

Nêu tên nhân vật, tác phẩm, tác giả, thêm một câu dẫn từ tác giả hoặc hoàn cảnh, rồi nêu luận đề trong ba đến năm câu. Tránh mở bài chung chung dùng được cho mọi đề.

Có được chép bài mẫu trong trang này không?

Không. Ba bài mẫu chỉ là ví dụ học tập. Bạn nên tự lập dàn ý và viết bài trước, sau đó so với ba mức để biết mình cần bổ sung phần nào.

Kiểm tra mức độ hiểu bài

Chọn một đáp án cho mỗi câu để xem bạn đúng hay sai.

  1. Khung bài nghị luận văn học chung gồm mấy phần?

  2. Lập dàn ý nên mất khoảng bao lâu?

  3. Một đoạn thân bài nên có gì?

  4. Lỗi nào thường gặp khi làm bài?

  5. Ba trục thường dùng để phân tích truyện ngắn là gì?

Chia sẻ:

Về Tác Giả

Alex Ng
Alex Ng

Kỹ sư phần mềm & Nhà văn

Kỹ sư phần mềm với niềm đam mê chuyển đổi ý tưởng phức tạp thành hiểu biết thực tiễn. Viết về tài chính, đầu tư, khởi nghiệp và công nghệ.

Đọc thêm →

Đọc tiếp

Khám phá chủ đề: Văn mẫu THPT

Bài Viết

Tóm tắt sách