0% • còn 5 phút
Tắt đèn

Tắt đèn

Tác giả: Ngô Tất Tố

Tắt đèn là tiểu thuyết của Ngô Tất Tố về một gia đình nông dân nghèo ở làng quê miền Bắc dưới thời thực dân. Đến mùa nộp sưu, chị Dậu phải chạy vạy từng đồng để cứu người chồng đang ốm khỏi đòn roi và cảnh tù tội. Chị bán chó, bán con, van xin, chịu nhục, cho đến khi bị dồn đến mức không thể nhẫn nhịn thêm nữa. Cuốn sách là bức tranh chân thực về cái nghèo, quyền lực và lòng can đảm của người phụ nữ.

5 phút đọc
1939
Trung Cấp

Ý Tưởng Chính

"Tắt đèn cho thấy thuế sưu và bộ máy làng xã đè nặng lên một gia đình nông dân, và chị Dậu từ nhẫn nhịn phải vùng lên để bảo vệ chồng."

Những Hiểu Biết Cốt Lõi

1

Thuế sưu như một cỗ máy hủy hoại

Sưu không chỉ là món tiền phải nộp. Nó là một sợi xích chạy từ chính quyền thực dân xuống bộ máy làng xã rồi đến một gia đình nghèo, và mỗi mắt xích đều lấy đi một phần. Vì thu bằng bạo lực, chỉ trong một mùa sưu một gia đình có thể mất cả con chó, đứa con và sức khỏe của người chồng. Tác phẩm không giảng giải về chế độ thuế khóa mà cho thấy cái giá của nó bằng đồ vật, thân thể và con người, nên người đọc cảm nhận bất công rất trực tiếp.

Ví Dụ

Chị Dậu bán đàn chó, bán cái Tí mà vẫn phải đối diện với việc anh Dậu bị bắt vì suất sưu của người em đã mất.

2

Tình thương là gốc của cả nhẫn nhịn lẫn phản kháng

Chị Dậu không đổi tính khi vùng lên. Chính tình thương khiến chị van xin và chịu nhục cũng khiến chị đánh trả khi người chồng ốm sắp bị trói. Tác phẩm gợi ý rằng sự dịu dàng và lòng can đảm không phải hai thứ đối nghịch. Khi làm bài, đây là cách tránh coi chị như hai con người khác nhau: người vợ nhẫn nhịn và người đàn bà phản kháng chỉ là một, phản ứng trước hai mức độ nguy hiểm khác nhau.

Ví Dụ

Chị gọi cai lệ là ông và xưng cháu, nhưng quật ngã hắn khi hắn xông vào trói chồng chị.

3

Quyền lực không có gương mặt

Cai lệ không có tên và không đưa ra lý lẽ nào, chỉ có mệnh lệnh và đòn roi. Ngô Tất Tố dùng hắn để đại diện cho cả bộ máy quyền lực nhỏ nhặt, chứ không phải một kẻ ác riêng lẻ. Việc hắn bị hạ gục nhanh chóng cũng là lời giễu cợt thứ quyền lực trông thì vững chắc mà thực ra rỗng. Tác giả để hắn ngã gần như hài hước, thể hiện thái độ coi thường sự tự tin của những kẻ nhân danh phép nước mà không có chút lẽ phải nào.

Ví Dụ

Kẻ đã bắt nạt cả làng lại không đỡ nổi một người đàn bà bị dồn đến cùng.

4

Của cải mua được con người

Nghị Quế là kẻ thắng lặng lẽ trong mùa sưu. Hắn ra tay mua khi người nghèo túng quẫn, lấy đàn chó và đứa con của một người mẹ với giá rẻ. Tác phẩm gắn cái nghèo với những kẻ hưởng lợi từ nó. Vì hắn ít khi quát tháo, sự tàn nhẫn của hắn trông có vẻ đứng đắn, và điều đó khiến hắn trở thành bức tranh về quyền lực làng xã sắc nét hơn cả bọn sai nha ồn ào.

Ví Dụ

Hắn mua đàn chó con và cái Tí từ một người mẹ không còn gì khác để bán.

5

Lời xưng hô cho thấy thân phận

Đại từ xưng hô trong tiếng Việt mang theo thứ bậc, nên đổi cách xưng hô cũng là đổi vị thế. Chị Dậu bắt đầu bằng những từ thấp nhất và kết thúc bằng những từ cao nhất, và người đọc theo dõi được sự thay đổi trong lòng chị mà người kể chuyện không cần bình luận. Vì thế giáo viên thường yêu cầu học sinh chú ý cách chị gọi mình và gọi bọn sai nha: chính ngữ pháp kể lại câu chuyện của cảnh này.

Ví Dụ

Chị chuyển từ xưng cháu, gọi ông sang xưng tôi, rồi xưng bà và gọi hắn là mày.

Tóm Tắt Chương

Tóm tắt Tắt đèn theo từng phần

※ Cảnh báo: phần này kể toàn bộ cốt truyện, kể cả kết thúc.

Tắt đèn đăng nhiều kỳ trên báo Việt nữ năm 1937 và gồm 27 chương, nên bài này gom thành năm phần. Cách chia năm phần là của riêng chúng tôi, không phải chia theo chương của sách.

Đoạn trích nổi tiếng Tức nước vỡ bờ, được học trong nhà trường, là chương XVIII và nằm ở phần thứ ba.

Phần 1: Mùa sưu thuế trong làng

Truyện mở ra vào mùa nộp sưu ở một làng quê miền Bắc. Nhà chị Dậu thuộc loại nghèo nhất làng, chồng chị là anh Dậu đang ốm yếu, lại còn phải nộp cả suất sưu của người em chồng đã mất.

Bọn hương lý đốc thúc gắt gao, ai không nộp là bị trói, bị đánh. Anh Dậu bị bắt ra đình, nên chị Dậu phải tìm tiền bằng mọi cách.

Làng xã có bộ máy riêng, và bộ máy ấy lại phải trả lời trước chính quyền thực dân ở bên trên. Tầng nào cũng muốn giữ phần của mình, nên sức ép lên một gia đình nghèo càng xuống thấp càng nặng.

Phần này quan trọng vì nó dựng nên sức ép đè lên cả gia đình. Nếu không thấy được cảnh nhà chị đứng sát bờ vực, ta sẽ khó hiểu vì sao về sau chị phải làm những việc đau đớn như vậy.

Phần 2: Bán chó, bán con

Để có tiền nộp sưu, chị Dậu bán đàn chó con và đứa con gái đầu lòng là cái Tí cho nhà Nghị Quế. Giá bán rất rẻ, nhưng chị không còn gì khác để bán.

Có tiền nộp sưu, anh Dậu được thả về, nhưng gia đình mất đi đứa con và gần như mọi thứ có giá trị.

Nỗi đau của chị Dậu lặng lẽ mà rõ ràng: chị biết bán con là phụ lòng con, nhưng chị làm vậy vì nếu không thì chồng có thể chết. Tác giả để người đọc tự cảm nhận sự lựa chọn ấy, không cần một lời than thở dài dòng.

Phần này cho thấy thuế sưu biến cả tình mẹ con thành một món giao dịch. Nó cũng giới thiệu Nghị Quế, kẻ hưởng lợi từ cảnh khốn cùng của người làng.

Phần 3: Tức nước vỡ bờ

Anh Dậu nằm ở nhà, kiệt sức. Bà lão hàng xóm cho mượn ít gạo, chị Dậu nấu cháo và dỗ chồng ăn.

Đúng lúc ấy, cai lệ và người nhà lý trưởng xông vào, đòi tiền sưu của người em chồng đã mất. Chị Dậu hạ mình van xin, xưng cháu và gọi ông, nhưng cai lệ đẩy chị ra và đánh chị.

Khi hắn định trói anh Dậu, chị không van xin nữa. Chị cãi lý, rồi đánh trả, quật ngã cả hai tên.

Hãy để ý cảnh diễn ra rất nhanh: vài câu đối thoại, một cú đẩy, một cú đánh, rồi mọi thứ đảo ngược. Tốc độ ấy làm cho bước ngoặt giống một lúc bị dồn đến cực điểm hơn là một việc đã tính trước.

Đây là cảnh được học nhiều nhất, vì nó cho thấy người đàn bà hiền lành ở đầu truyện không hề yếu đuối. Chị chỉ nhẫn nhịn chừng nào sự nhẫn nhịn còn bảo vệ được gia đình.

Phần 4: Sau cuộc xô xát

Cuộc xô xát không đem lại cho chị sự yên ổn. Chị Dậu bị bắt và bị giải đến quan huyện.

Tên quan huyện định giở trò đồi bại với chị, nhưng chị vứt nắm bạc vào mặt hắn rồi vùng chạy.

Thoát được hắn thì món sưu vẫn chưa nộp đủ. Một người nhà quan cụ ở tỉnh đưa chị hai đồng để nộp nốt và thuê chị đi ở vú, cho quan cụ bú vì ông đã rụng hết răng.

Chị gửi bé cái Tỉu cho hàng xóm rồi lên tỉnh.

Phần này quan trọng vì tác giả không cho người đọc một chiến thắng dễ dãi: một hành động dũng cảm giúp chị thoát khỏi một kẻ ác chứ chưa xóa được món nợ, và người mẹ lại phải bán sức lao động của mình để sống.

Phần 5: Vào đêm tối

Lúc đầu chị còn gửi được tiền về nhà. Rồi vào một đêm tối, chính quan cụ, người thuê chị, mò vào buồng của chị định giở trò đồi bại.

Chị thoát ra và chạy vào một đêm tối đen như mực, cũng mờ mịt như tương lai của chính chị.

Truyện dừng lại ở đó, không có người cứu giúp, cũng không có câu trả lời. Nhiều người đọc cho rằng cái kết bỏ ngỏ ấy là lời lập luận sắc nhất của cuốn sách, vì không có quyền lực nào đứng ra giúp chị.

Kết thúc ấy mang đúng ý nghĩa nhan đề: ngọn đèn của gia đình này đã bị thổi tắt, và người đọc phải tự hỏi ai là người chịu trách nhiệm.

Nhân vật trong Tắt đèn

  • Chị Dậu: người vợ, người mẹ nghèo, trái tim của cả tác phẩm. Chị dịu dàng, tháo vát, nhẫn nhịn, và chỉ vùng lên khi chồng gặp nguy.
  • Anh Dậu: chồng chị, ốm yếu và bị đánh vì thiếu sưu. Anh là hình ảnh người nông dân yếu thế, không thể tự bảo vệ mình.
  • Cai lệ: tên tay sai thực thi việc thu sưu bằng quát tháo và đòn roi. Hắn không có tên riêng, không có lý lẽ, chỉ có sự hung hãn của kẻ nhân danh phép nước.
  • Người nhà lý trưởng: kẻ đi cùng cai lệ, thêm vào những lời đe dọa và xúc phạm.
  • Nghị Quế: một người có thế lực giàu có trong làng, mua đàn chó con và cái Tí của chị Dậu.
  • Cái Tí: cô con gái đầu lòng bị bán đi để lấy tiền nộp sưu, là nạn nhân rõ nhất của tác phẩm.
  • Quan huyện: viên quan mà chị Dậu bị giải đến sau cuộc xô xát. Hắn định giở trò đồi bại, và chị vứt nắm bạc vào mặt hắn rồi chạy thoát.
  • Quan cụ: ông già trong nhà quan ở tỉnh, người thuê chị đi ở vú để chị có tiền nộp nốt sưu, và cũng là kẻ mò vào buồng chị lúc đêm khuya.
  • Bà lão hàng xóm: người cho gia đình mượn ít gạo, một dấu hiệu nhỏ rằng người nghèo vẫn thương nhau.

Gợi ý viết bài về Tắt đèn

Đa số đề thi yêu cầu phân tích nhân vật chị Dậu trong đoạn trích Tức nước vỡ bờ. Bạn nên mở bài bằng luận điểm chính: chị Dậu vừa là người vợ giàu tình thương, vừa là người phụ nữ có sức sống tiềm tàng mạnh mẽ.

Thân bài có ba ý: tình thương chồng, sự nhẫn nhịn trước bọn sai nha và sức phản kháng bùng lên. Với mỗi ý, hãy nêu một chi tiết cụ thể như bát cháo, cách xưng hô khúm núm hoặc khoảnh khắc chị quật ngã cai lệ.

Đừng quên cách xưng hô của chị Dậu. Chị chuyển từ cháu sang tôi, rồi sang bà, và sự thay đổi ấy là cách ngắn nhất để thấy tác giả bộc lộ tính cách qua lời nói.

Sau đó hãy nâng tầm bằng ý nghĩa xã hội: cảnh này tố cáo thuế sưu tàn nhẫn và ca ngợi sức mạnh tiềm tàng của người nông dân. Thêm một ý về giới hạn để bài có chiều sâu: một cuộc xô xát chưa thể giải thoát chị, và tiểu thuyết khép lại trong bóng tối.

Trong phòng thi, một dàn ý ngắn rất có ích: mỗi luận điểm một câu, thêm một câu về nghệ thuật và một câu về giới hạn. Hãy dành vài phút cuối cho kết bài, và nhớ quay lại luận điểm ban đầu thay vì kể lại cốt truyện.

Khi trích dẫn, hãy trích ngắn dưới 25 chữ và diễn đạt phần còn lại bằng lời của mình. Ba bài mẫu bên dưới là ví dụ học tập để bạn so sánh với bài làm của chính mình, không phải để chép lại.

Hành Động Ngay

Các bước thực tế bạn có thể thực hiện ngay hôm nay:

  • Khi phân tích nhân vật, hãy theo dõi cách nhân vật xưng hô; ở đây đại từ cho thấy bước chuyển từ van xin sang phản kháng.

  • Gắn cảnh văn với bối cảnh: thuế sưu, giai cấp và quyền lực làng xã giải thích vì sao chị Dậu bị dồn đến vậy.

  • Lập luận rằng nhẫn nhịn và can đảm có thể cùng xuất phát từ một tình thương, thay vì coi chúng là đối lập.

  • Thể hiện chiều sâu bằng cách nêu giới hạn: cuộc xô xát chỉ là tia lửa phản kháng chứ chưa phải lời giải.

Trích Dẫn Đáng Nhớ

"“Chồng tôi đau ốm, ông không được phép hành hạ!” (đoạn trích Tức nước vỡ bờ)"

— Ngô Tất Tố

"“Mày trói ngay chồng bà đi, bà cho mày xem!” (đoạn trích Tức nước vỡ bờ)"

— Ngô Tất Tố

"“Cháu van ông, nhà cháu vừa mới tỉnh được một lúc, ông tha cho!” (đoạn trích Tức nước vỡ bờ)"

— Ngô Tất Tố

Ai Nên Đọc Cuốn Này

Học sinh THCS và THPT học Tắt đèn trong môn Ngữ văn, cùng những ai muốn có một bức tranh ngắn mà mạnh về đời sống nông dân dưới thời thực dân. Cuốn sách cũng hữu ích cho ai đang chuẩn bị bài văn phân tích chị Dậu hoặc đoạn trích Tức nước vỡ bờ, kể cả các bạn ôn thi vào lớp 10 và thi tốt nghiệp THPT cần một bản tóm tắt gọn trước khi đọc kỹ văn bản.

Nhân vật

Chị Dậu

nhân vật chính

Người vợ, người mẹ nghèo hết lòng cứu chồng ốm khỏi đòn roi. Chị dịu dàng và nhẫn nhịn, nhưng khi cai lệ đánh chị và định trói chồng, chị đánh trả và quật ngã bọn chúng.

Anh Dậu

nhân vật phụ

Chồng chị Dậu, yếu đi vì bệnh và vì những trận đòn do thiếu sưu. Anh không phải anh hùng mà là hình ảnh người nông dân yếu thế.

Cai lệ

nhân vật phản diện

Tên tay sai thu sưu bằng quát tháo và đòn roi. Hắn không có tên riêng và không có lý lẽ, nên trở thành biểu tượng của cả bộ máy quyền lực nhỏ nhặt.

Người nhà lý trưởng

nhân vật phản diện

Kẻ đi cùng cai lệ, thêm vào những lời đe dọa và xúc phạm. Hắn cho thấy có rất nhiều kẻ sai nha cùng hưởng lợi từ thuế sưu.

Nghị Quế

nhân vật phản diện

Một người có thế lực giàu có trong làng, mua đàn chó con và cái Tí của chị Dậu với giá rẻ. Hắn đại diện cho của cải lớn lên từ nỗi nghèo của người khác.

Cái Tí

nạn nhân, biểu tượng

Cô con gái đầu lòng của chị Dậu, bị bán đi để lấy tiền nộp sưu. Số phận của em cho thấy thuế sưu đã biến cả tình thương của một gia đình thành một khoản phải trả.

Quan huyện

nhân vật phản diện

Viên quan mà chị Dậu bị giải đến sau cuộc xô xát. Hắn định giở trò đồi bại với chị, còn chị vứt nắm bạc vào mặt hắn rồi chạy thoát, cho thấy lòng tự trọng của chị không thể bị mua hay ép buộc.

Quan cụ

nhân vật phản diện

Ông già trong nhà quan ở tỉnh, người thuê chị Dậu đi ở vú để chị có tiền nộp nốt sưu. Việc ông mò vào buồng chị lúc đêm khuya đẩy chị chạy ra bóng tối.

Bà lão hàng xóm

nhân vật đối chiếu

Người cho gia đình mượn ít gạo. Bà là dấu hiệu nhỏ rằng người nghèo vẫn thương nhau khi quyền lực quay lưng.

Luyện thi: bài mẫu

Bài mẫu chỉ để học hỏi; hãy viết bài của riêng bạn bằng lời của bạn.

nghị luận văn học: phân tích nhân vật

1. Phân tích nhân vật chị Dậu trong đoạn trích Tức nước vỡ bờ (Tắt đèn, Ngô Tất Tố). Bài văn khoảng 600 chữ.

Dàn ý

  1. Mở bài: giới thiệu tác giả, tác phẩm, đoạn trích và luận điểm về chị Dậu
  2. Luận điểm 1: người vợ thương chồng (bát cháo, sự chăm sóc)
  3. Luận điểm 2: sự nhẫn nhịn trước bọn sai nha (cách xưng hô, lời van xin)
  4. Luận điểm 3: sức phản kháng bùng lên (lời nói và hành động, đổi đại từ)
  5. Nghệ thuật và ý nghĩa: tình huống kịch tính, đối thoại ngắn, tố cáo xã hội
  6. Kết bài: sự thống nhất giữa dịu dàng và mạnh mẽ
Mức cơ bản Bài mẫu

Ngô Tất Tố là nhà văn hiện thực xuất sắc trước Cách mạng tháng Tám. Tắt đèn là tác phẩm tiêu biểu của ông, và đoạn trích Tức nước vỡ bờ cho ta thấy rõ nhân vật chị Dậu.

Trước hết, chị Dậu là người vợ rất thương chồng. Anh Dậu đang ốm nặng mà vẫn bị bọn cai lệ đến bắt đi vì thiếu tiền sưu.

Chị coi chồng là chỗ dựa duy nhất của cả nhà nên sẵn sàng chịu mọi nhục nhã.

Chị nấu cháo cho chồng, ngồi nhìn chồng ăn và lo lắng từng chút. Khi bọn chúng xông vào, chị hạ mình van xin, xưng cháu và gọi ông, mong được khất thêm một ngày.

Tuy nhiên, chị Dậu cũng rất mạnh mẽ. Khi tên cai lệ đánh chị và định trói chồng chị, chị không chịu nổi nữa.

Chị đứng lên đánh trả, quật ngã cả cai lệ lẫn người nhà lý trưởng.

Chị đổi cách xưng hô từ cháu sang tôi rồi sang bà. Qua nhân vật chị Dậu, tác giả cho thấy người nông dân hiền lành cũng có sức phản kháng khi bị đẩy đến đường cùng.

Chị Dậu là hình ảnh đẹp của người phụ nữ Việt Nam: yêu thương và kiên cường.

Vì sao ở mức này: Bài đúng ý và rõ, có đủ hai mặt của nhân vật là thương chồng và mạnh mẽ. Còn thiếu: luận điểm được đặt tên rõ, dẫn chứng trích ngắn và phần phân tích vì sao tác giả viết như vậy. Để lên mức khá, cần thêm một chi tiết cho mỗi ý rồi giải thích tác dụng của nó.
Mức khá Bài mẫu

Tắt đèn (1939) của Ngô Tất Tố phơi bày cảnh nông dân bị đè nặng dưới thuế sưu và sự tàn nhẫn của bộ máy làng xã. Trong đoạn trích Tức nước vỡ bờ, chị Dậu hiện lên vừa là người vợ đảm đang, giàu tình thương, vừa là người phụ nữ có sức sống tiềm tàng mạnh mẽ.

Trước hết, chị Dậu là người vợ thương chồng hết mực. Anh Dậu vừa bị hành hạ đến kiệt sức, nên chị nấu cháo, bưng đến bên chồng và mời chồng ăn.

Chi tiết nhỏ ấy cho thấy sự dịu dàng và tấm lòng chị dành cho người ốm.

Chị không chỉ lo cho chồng mà còn lo cho cả gia đình đã phải bán chó, bán con để nộp sưu.

Tiếp theo, chị Dậu là người phụ nữ biết nhẫn nhịn vì gia đình. Trước cai lệ và người nhà lý trưởng, chị hạ mình, xưng cháu, gọi ông và van nài khất sưu.

Cách xưng hô ấy cho thấy thân phận thấp cổ bé họng của người nông dân trước quyền lực.

Cuối cùng, chị Dậu bộc lộ sức phản kháng bùng lên khi chồng bị hành hạ. Khi tên cai lệ vừa đánh chị vừa xông vào trói chồng chị, chị đổi giọng: “Chồng tôi đau ốm, ông không được phép hành hạ!”

Rồi chị xưng tôi, sau cùng xưng bà, gọi hắn là mày và quật ngã hắn.

Sự thay đổi xưng hô đi cùng sự thay đổi vị thế, từ kẻ van xin thành người ngang hàng, rồi người áp đảo. Hành động ấy xuất phát từ tình thương chứ không phải sự liều lĩnh: chị chỉ đứng lên khi chồng sắp bị trói đánh.

Ngòi bút của Ngô Tất Tố rất chân thực. Ông đặt chị Dậu giữa tình huống căng thẳng, dùng đối thoại ngắn, động từ mạnh và cách xưng hô thay đổi để bộc lộ tính cách.

Nhờ vậy nhân vật hiện lên sống động và đáng tin.

Qua đoạn trích, Ngô Tất Tố cho thấy quy luật có áp bức thì có đấu tranh: nhân vật chỉ phản kháng khi không còn đường lui. Đoạn trích cũng là lời tố cáo xã hội thực dân nửa phong kiến bất công.

Chị Dậu vì thế là hình ảnh người phụ nữ nông dân vừa hiền lành vừa kiên cường, đáng thương và đáng quý.

Vì sao ở mức này: Bài có luận điểm rõ, ba ý được triển khai, có dẫn chứng cụ thể và phân tích đại từ xưng hô. Còn thiếu: sự đối chiếu với nhân vật cai lệ, liên hệ với toàn tác phẩm và bối cảnh. Để lên mức xuất sắc, cần lập luận sắc hơn và thêm một nhận xét về giới hạn.
Mức xuất sắc Bài mẫu

Nếu Tắt đèn là bản cáo trạng về thuế sưu và những con người sống dưới nó, thì đoạn trích Tức nước vỡ bờ là khoảnh khắc bản cáo trạng ấy bùng thành hành động.

Ở đó, Ngô Tất Tố xây dựng chị Dậu như một con người trọn vẹn: nhẫn nhịn vì thương, phản kháng cũng vì thương.

Muốn hiểu sức bùng nổ ấy, cần nhìn lại hoàn cảnh. Trong làng, mùa sưu thuế là mùa của đòn roi và trói buộc; gia đình chị Dậu đã bán chó, bán con mà vẫn thiếu tiền nộp, chồng chị lại vừa bị đánh đến kiệt sức.

Chị chưa kịp để chồng ăn xong bát cháo thì bọn sai nha đã sầm sập kéo đến.

Luận điểm thứ nhất: sự nhẫn nhịn của chị Dậu không phải là yếu đuối mà là tình thương được ép vào khuôn khổ của thân phận. Chị gọi bọn chúng là ông, tự xưng là cháu, van xin khất sưu thêm một ngày.

Lối xưng hô ấy vừa là phép ứng xử của người dân thấp cổ bé họng trước kẻ cầm quyền, vừa là cách một người vợ liều hạ mình để giữ chồng.

Đối diện với lời van xin ấy là cai lệ, một nhân vật được Ngô Tất Tố vẽ bằng vài nét mà in sâu. Hắn không có tên, không có lý lẽ, chỉ có tiếng quát, cái roi và sự hung hãn của kẻ nhân danh phép nước.

Việc để nhân vật đại diện cho cả bộ máy mà không có tên riêng cho thấy đó là một thế lực vô nhân tính, không phải một cá nhân xấu tính đơn lẻ.

Luận điểm thứ ba: sự phản kháng của chị Dậu có bước đi rõ ràng. Lần đầu, chị còn giữ chữ ông: “Chồng tôi đau ốm, ông không được phép hành hạ!”

Khi bị đánh, chị chuyển sang “Mày trói ngay chồng bà đi, bà cho mày xem!”, và hành động theo ngay sau lời nói.

Đại từ xưng hô thay đổi từng nấc, kéo theo vị thế thay đổi: từ người cúi đầu, đến người đòi lẽ phải, rồi người đứng trên kẻ áp bức.

Thành công của đoạn trích còn nằm ở nghệ thuật. Ngô Tất Tố dựng tình huống kịch tính, dùng nhiều động từ mạnh và đối thoại ngắn, ngôn ngữ giản dị gần khẩu ngữ nông thôn.

Nhờ đó, cảnh đánh nhau không bị sa vào bạo lực đơn thuần mà trở thành màn bộc lộ tính cách và đổi thay vị thế. Tiếng cười chua chát về sự yếu đuối của tên cai lệ, kẻ tưởng mạnh mà không đỡ nổi một người đàn bà, cũng là một cách tác giả giễu cợt quyền lực.

Đặt trong toàn tác phẩm, khoảnh khắc này không phải lời giải cho số phận chị Dậu. Sau đó, chị bị bắt giải đến quan huyện và phải vùng chạy khỏi hắn, rồi vì món sưu còn thiếu mà gửi con lại để lên tỉnh đi ở vú, và cuối cùng lại phải chạy trốn vào đêm tối, như thể ánh sáng của một lối thoát vẫn chưa xuất hiện.

Chính vì vậy, Tức nước vỡ bờ vừa là điểm sáng về sức sống, vừa là lời cảnh báo về một xã hội khiến người hiền phải trở nên dữ dội mới bảo vệ được người thân.

Giá trị nhân đạo của tác phẩm nằm ở chỗ nhà văn đứng về phía người yếu thế mà không thần thánh hóa họ.

Tóm lại, qua một đoạn trích ngắn, Ngô Tất Tố cho ta thấy chị Dậu vừa chịu đựng vừa đứng lên, vừa mềm mỏng vừa quyết liệt. Chính sự thống nhất của hai mặt tưởng đối lập ấy làm nên sức sống của nhân vật, và làm nên tên tuổi của tác phẩm trong dòng văn học hiện thực Việt Nam.

Vì sao ở mức này: Bài có luận điểm sắc, trích ngắn chính xác, phân tích cai lệ như một kiểu quyền lực, liên hệ toàn tác phẩm và bối cảnh, kết bài chặt. Điều làm bài vượt lên là cách nhìn nhẫn nhịn và phản kháng như hai biểu hiện của cùng một tình thương, đồng thời đặt đoạn trích trong cả tiểu thuyết.

Thang chấm điểm

  • Luận điểm rõ về chị Dậu
  • Ba ý được triển khai có dẫn chứng
  • Phân tích ngôn ngữ (đại từ, động từ) và tình huống
  • Bối cảnh xã hội, lịch sử
  • Mở bài và kết bài phù hợp với đề

Giờ hãy tự viết bài của bạn

Hãy tự viết bài phân tích chị Dậu khoảng 600 chữ. Sau đó so sánh luận điểm, dẫn chứng và kết bài của bạn với ba mức ở trên, không chép lại bất kỳ câu nào.

nghị luận văn học: cảm nhận về nhan đề và chủ đề

2. Có ý kiến cho rằng nhan đề Tức nước vỡ bờ khái quát đúng một quy luật của đời sống. Em hiểu thế nào về ý kiến này qua đoạn trích Tắt đèn của Ngô Tất Tố?

Dàn ý

  1. Giải thích tục ngữ: nghĩa đen và nghĩa bóng
  2. Áp lực dồn nén: sưu thuế, bán con, chồng bị đánh
  3. Thời điểm vỡ bờ: cảnh đánh nhau và đổi đại từ
  4. Ý nghĩa và giới hạn: có áp bức thì có phản kháng, nhưng cũng có giới hạn
  5. Liên hệ xã hội và kết bài
Mức cơ bản Bài mẫu

Ngô Tất Tố là tác giả của tiểu thuyết Tắt đèn. Tức nước vỡ bờ là câu tục ngữ nói rằng khi nước bị dồn nén quá mức thì sẽ phá vỡ bờ.

Nghĩa bóng là khi con người bị áp bức đến cùng cực thì sẽ đứng lên phản kháng.

Nhan đề này khái quát đúng nội dung của đoạn trích.

Trong đoạn trích, chị Dậu bị dồn vào đường cùng. Nhà nghèo, chồng ốm, chị đã bán chó, bán con mà vẫn không đủ tiền sưu.

Cai lệ và người nhà lý trưởng vẫn đến bắt anh Dậu và còn đánh chị.

Ban đầu chị Dậu nhẫn nhịn, van xin. Nhưng khi cai lệ đánh chị và định trói chồng, chị không thể chịu đựng thêm nữa.

Điều đó cũng cho thấy chị phản kháng không phải vì liều lĩnh mà vì bị ép đến mức không còn lối thoát.

Chị đứng lên đánh lại và quật ngã bọn chúng. Đó chính là lúc nước tràn bờ.

Như vậy, nhan đề cho thấy một quy luật: có áp bức thì có đấu tranh. Đoạn trích tố cáo xã hội bất công và ca ngợi sức mạnh tiềm tàng của người nông dân.

Vì sao ở mức này: Bài đúng ý và rõ: giải thích được tục ngữ và gắn với truyện. Còn thiếu: các bước dồn nén, phân tích đại từ và liên hệ bối cảnh. Để lên mức khá, cần chỉ ra lần lượt áp lực tăng và thời điểm vỡ.
Mức khá Bài mẫu

Tức nước vỡ bờ là một câu tục ngữ quen thuộc. Nghĩa đen là nước bị dồn ép sẽ phá vỡ bờ; nghĩa bóng là sự áp bức quá mức sẽ làm nảy sinh sự phản kháng.

Khi dùng làm nhan đề đoạn trích trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố, cụm từ ấy khái quát đúng diễn biến và tư tưởng của văn bản.

Trước hết, áp lực dồn nén được tích tụ dần. Gia đình chị Dậu nghèo túng, đã bán chó, bán con mà vẫn thiếu tiền sưu.

Chồng chị bị đánh đến kiệt sức, vừa tỉnh lại đã bị bọn cai lệ và người nhà lý trưởng kéo đến bắt đi.

Chi tiết chị nấu cháo cho chồng cho thấy chị còn hy vọng được yên ổn, nên sự ập đến của bọn sai nha càng phũ phàng. Lời van xin của chị chỉ nhận lại tiếng quát tháo và roi đòn.

Tiếp đến là thời điểm vỡ bờ. Cai lệ đánh chị, xông đến trói anh Dậu.

Đến đây chị không còn nhẫn nhịn được nữa: chị cãi lại bằng lý lẽ rồi đánh trả bằng sức lực, quật ngã cả hai tên.

Chị đổi cách xưng hô từ cháu sang tôi rồi sang bà, và sự đổi thay ấy báo hiệu bờ đã vỡ. Hành động ấy là sự bùng nổ của lòng thương chồng bị chà đạp và lòng tự trọng bị xúc phạm.

Nhan đề vì thế không chỉ đúng với một diễn biến mà còn đúng với một quy luật. Ngô Tất Tố cho thấy người nông dân hiền lành không phải không biết phản kháng; họ chỉ phản kháng khi bị dồn đến đường cùng.

Qua đó tác giả tố cáo bộ máy thuế sưu tàn nhẫn và ca ngợi sức sống tiềm tàng của người phụ nữ nông dân.

Tuy vậy, cần nói thêm rằng sự phản kháng của chị Dậu còn mang tính tự phát. Chị chưa có lối thoát rõ ràng, nên sau đoạn trích số phận chị vẫn đầy bất trắc.

Điều đó cho thấy tác phẩm vừa phản ánh quy luật vừa chỉ ra giới hạn của thời đại.

Tóm lại, Tức nước vỡ bờ là nhan đề giàu sức khái quát: nó vừa gọi tên khoảnh khắc chị Dậu đứng lên, vừa nêu một chân lý về con người và xã hội.

Vì sao ở mức này: Bố cục rõ (dồn nén, vỡ bờ, ý nghĩa), dẫn chứng cụ thể và có nêu giới hạn. Còn thiếu: phân tích sâu ngôn ngữ, vai trò biểu tượng của cai lệ và liên hệ rộng. Để lên mức xuất sắc, cần lập luận chặt hơn và mở rộng liên hệ.
Mức xuất sắc Bài mẫu

Tục ngữ có câu “tức nước vỡ bờ”: nước dồn nén quá sức chứa thì phá bờ mà tràn. Khi đoạn trích trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố được gọi bằng cụm từ ấy, nó không chỉ gọi tên một cảnh đánh nhau mà còn đặt ra một quy luật của đời sống và một cách đọc toàn bộ tác phẩm.

Để hiểu vì sao “nước” đầy đến thế, phải đếm từng lớp áp lực đè lên chị Dậu. Sưu thuế là gánh nặng chung của người dân, nhưng với chị nó cụ thể thành đàn chó, đứa con đã bán đi và người chồng bị hành hạ.

Trong đoạn trích, chị mới được thở phào khi chồng tỉnh lại và húp được chút cháo, thì bọn sai nha sầm sập kéo đến. Khoảng cách giữa niềm hy vọng nhỏ nhoi ấy và cú ập đến bất ngờ làm cho áp lực tăng lên đến cực điểm.

Tiếp theo là cách nhà văn cho “nước” dâng từng nấc. Chị Dậu van xin bằng ngôi vị thấp nhất: xưng cháu, gọi ông.

Cai lệ đáp lại bằng nắm đấm và tiếng quát.

Chị đổi sang xưng tôi, đòi lẽ phải cho người ốm, rồi cuối cùng xưng bà, gọi hắn là mày. Mỗi bước là một nấc dâng nước, và nấc cuối cùng làm vỡ bờ.

Lối đổi xưng hô này được dùng như dấu hiệu tâm lý, giúp người đọc thấy rõ nội tâm chị thay đổi mà không cần lời bình luận trực tiếp của tác giả.

Điều đáng chú ý là những kẻ bị quật ngã lại chính là người đại diện cho cả bộ máy. Cai lệ không có tên riêng, không có lý lẽ, chỉ có hung hãn của kẻ nhân danh phép nước; người nhà lý trưởng cũng chỉ là cái bóng đi theo.

Việc hạ gục họ, dù chỉ trong khoảnh khắc, mang ý nghĩa tượng trưng: sức mạnh của quyền lực tưởng chừng vững chãi hóa ra rất mong manh trước một người mẹ, người vợ bị dồn đến cùng.

Về nghệ thuật, tác giả xây dựng tình huống kịch tính theo đúng nhịp của quy luật: nén chặt, dồn ép, rồi bung ra. Câu văn ngắn, nhiều động từ mạnh, ngôn ngữ đối thoại giản dị gần khẩu ngữ làng quê khiến cảnh vỡ bờ vừa nhanh vừa chân thực.

Giọng văn pha chút giễu cợt khi tả tên cai lệ đổ xuống trước một người đàn bà càng làm nổi bật sự phi lý của thứ quyền lực hống hách ấy.

Tuy nhiên, cần đọc nhan đề cùng với phần còn lại của tiểu thuyết để không hiểu quá đơn giản. Quy luật “tức nước vỡ bờ” cho thấy khả năng phản kháng, nhưng chưa phải con đường giải phóng.

Sau cảnh ấy, chị Dậu bị bắt giải đến quan huyện và vùng chạy khỏi hắn, rồi vì món sưu còn thiếu mà phải lên tỉnh đi ở vú, và cuối cùng lại phải chạy vào đêm tối. Nghĩa là tác giả vừa tin vào sức sống của người nông dân, vừa tỉnh táo nhận ra rằng phản kháng lẻ loi chưa đủ để đổi thay số phận.

Quy luật ấy còn vượt ra ngoài thời đại. Trong đời sống hôm nay, khi con người bị chà đạp phẩm giá hoặc bị đối xử bất công kéo dài, sự bức xúc dồn nén cũng có thể bùng lên.

Bài học dành cho người cầm quyền là đừng đẩy người khác đến đường cùng; bài học dành cho mỗi chúng ta là biết đứng lên bảo vệ người thân và lẽ phải bằng cách đúng đắn, thay vì chờ đến lúc không còn lối thoát.

Vậy nhan đề Tức nước vỡ bờ vừa gọi tên đúng khoảnh khắc trung tâm của đoạn trích, vừa gói trong bốn chữ một chân lý: áp bức quá độ sinh ra phản kháng, và người hiền cũng có giới hạn chịu đựng của mình.

Vì sao ở mức này: Bài giải thích hình ảnh theo từng giai đoạn, đọc đại từ xưng hô và cai lệ như biểu tượng, liên hệ với cả tiểu thuyết, có cái nhìn cân bằng và nâng lên thành bài học rộng hơn. Bài đạt mức cao nhất nhờ lập luận có kiểm soát và biết đặt vấn đề vào bối cảnh.

Thang chấm điểm

  • Giải thích tục ngữ ở cả hai nghĩa
  • Chỉ ra sự dồn nén bằng dẫn chứng
  • Nhận ra thời điểm vỡ bờ qua ngôn ngữ
  • Nêu giới hạn của nhan đề trong toàn tiểu thuyết

Giờ hãy tự viết bài của bạn

Hãy tự viết bài trả lời cho đề này, rồi thêm một đoạn ngắn liên hệ nhan đề với một ví dụ về bất công trong đời sống hiện nay (nghị luận xã hội) và so sánh với ba mức ở trên.

Câu hỏi thường gặp

Tóm tắt Tắt đèn như thế nào?

Tắt đèn kể về gia đình chị Dậu trong mùa sưu thuế ở một làng quê miền Bắc. Chị bán chó, bán con, chịu nhục trước bọn sai nha và cuối cùng phải bỏ chạy trong đêm. Tác phẩm phản ánh cái nghèo và sự bất công dưới thời thực dân, qua số phận của một gia đình chứ không qua những lời giảng về chế độ.

Chị Dậu là ai? Tóm tắt về chị Dậu.

Chị Dậu là nhân vật chính, một người vợ, người mẹ nghèo hết lòng bảo vệ người chồng ốm yếu. Chị hiền lành, nhẫn nhịn nhưng vùng lên khi chồng bị hành hạ. Nhiều người xem chị là biểu tượng cho sức mạnh của phụ nữ nông dân Việt Nam, và chị là một trong những nhân vật được phân tích nhiều nhất trong nhà trường.

Đoạn trích Tức nước vỡ bờ kể gì?

Chị Dậu đang nấu cháo cho chồng ốm thì cai lệ và người nhà lý trưởng xông vào bắt anh Dậu. Chị van xin nhưng bị đánh, rồi quật ngã cả hai tên. Cảnh này nổi tiếng vì cho thấy một người đàn bà nhẫn nhịn đã vùng lên, và đây cũng là đoạn thường dùng để ra đề phân tích nhân vật.

Vì sao tác phẩm có nhan đề Tắt đèn?

Người đọc thường hiểu nhan đề như hình ảnh ngọn đèn hy vọng của một gia đình bị thổi tắt. Cảnh đêm tối ở cuối truyện củng cố cách hiểu này. Tác giả không giải thích nhan đề trong truyện, nên khi làm bài bạn hãy nêu đây là một cách hiểu và dùng cái kết để chứng minh.

Học sinh thường học đoạn nào trong Tắt đèn?

Đoạn Tức nước vỡ bờ (chương XVIII) là đoạn được dạy và ra đề nhiều nhất, thường dưới dạng phân tích nhân vật chị Dậu. Một số đề còn hỏi về toàn bộ tiểu thuyết và cái kết, nên bạn hãy nắm chắc vị trí của đoạn trích trong cả câu chuyện.

Kiểm tra mức độ hiểu bài

Chọn một đáp án cho mỗi câu để xem bạn đúng hay sai.

  1. Ai là tác giả của Tắt đèn?

  2. Khoản thuế người dân phải nộp trong truyện gọi là gì?

  3. Chị Dậu bán những gì để có tiền nộp sưu?

  4. Cách xưng hô của chị Dậu với cai lệ thay đổi thế nào trong đoạn trích?

  5. Cảnh cuối truyện gợi điều gì?

Về Ngô Tất Tố

Ngô Tất Tố (1893–1954) là nhà báo, nhà nghiên cứu và nhà văn hiện thực nổi tiếng, quê ở làng Lộc Hà, Đông Anh, Hà Nội. Ông viết nhiều về đời sống nông thôn và sự tàn nhẫn của bộ máy làng xã. Tắt đèn đăng nhiều kỳ trên báo Việt nữ năm 1937, in thành sách năm 1939 và là tác phẩm tiêu biểu nhất của ông. Về sau ông tham gia kháng chiến và mất năm 1954.

Tóm Tắt Được Viết Bởi

Alex Ng
Alex Ng

Kỹ sư phần mềm & Nhà văn

Kỹ sư phần mềm với niềm đam mê chuyển đổi ý tưởng phức tạp thành hiểu biết thực tiễn. Viết về tài chính, đầu tư, khởi nghiệp và công nghệ.

Xem tất cả tóm tắt →

Đánh Giá

Chưa có đánh giá nào. Hãy là người đầu tiên chia sẻ suy nghĩ của bạn!

Viết Đánh Giá

Đọc tiếp

Khám phá chủ đề: Hướng dẫn học tập

Tóm tắt sách

Bài Viết