Chủ nghĩa công lợi

Tóm tắt theo từng chương

Chủ nghĩa công lợi gồm năm chương. Mill đăng lần đầu thành ba bài báo trên tạp chí năm 1861 và in thành sách năm 1863. Các chương nối tiếp nhau, nên bản tóm tắt này đi theo thứ tự của sách và chia chương 2 dài thành hai phần.

Chương 1: Nhận xét chung

Mill mở đầu bằng lời phàn nàn rằng sau hơn hai nghìn năm, các triết gia vẫn bất đồng về điều làm cho một hành vi trở nên đúng. Ông nhận xét rằng ngay cả những trường phái tự nhận xuất phát từ lý tính thuần túy cũng rốt cuộc đánh giá các trường hợp thực tế bằng hậu quả. Ví dụ của ông là Kant: phép thử xem mọi người có thể cùng tuân theo một quy tắc hay không chỉ có nghĩa khi ta hỏi điều gì sẽ xảy ra nếu ai cũng làm như vậy. Mill nói thêm rằng một nguyên lý đầu tiên không thể được chứng minh như một định lý hình học, nên ông sẽ đưa ra các cân nhắc thay vì chứng minh. Vì sao điều này quan trọng: chương ngắn này đặt ra nhiệm vụ cho cả cuốn sách, đó là bảo vệ nguyên lý công lợi một cách công khai chứ không lén đưa nó vào.

Chương 2, phần 1: Chủ nghĩa công lợi là gì

Ở đây Mill nêu tín điều của mình: hành động đúng tương ứng với mức nó có xu hướng thúc đẩy hạnh phúc, và sai tương ứng với mức nó có xu hướng tạo ra điều ngược lại. Hạnh phúc nghĩa là khoái lạc và sự vắng mặt của đau khổ. Trước lời buộc tội rằng đây là triết lý dành cho loài lợn, ông đáp rằng con người có những năng lực cao hơn, và ai đã biết cả hai loại khoái lạc đều sẽ chọn loại cao hơn. Tiêu chuẩn không phải là hạnh phúc của chính người hành động mà là hạnh phúc của mọi người, được xét với sự công bằng nghiêm ngặt của một người quan sát vô tư. Vì sao điều này quan trọng: đây là trái tim của cuốn sách, và nó tách Mill khỏi Bentham, người chỉ tính lượng khoái lạc.

Chương 2, phần 2: Trả lời các phản bác

Phần còn lại của chương đáp lại một loạt chỉ trích. Các nhà phê bình nói hạnh phúc không phải mục tiêu thực tế. Mill đáp rằng mục tiêu là giảm bớt đau khổ và mang lại cho con người một mức mãn nguyện hợp lý. Người khác nói không ai có thể tính trước hậu quả. Mill đáp rằng nhân loại đã tích lũy kinh nghiệm lâu dài, và những quy tắc như không trộm cắp hoạt động giống cuốn niên giám của người thủy thủ, một chỉ dẫn để không ai phải vạch lại hải trình từ đầu mỗi lần. Khi các quy tắc xung đột, nguyên lý công lợi sẽ phân xử. Vì sao điều này quan trọng: chương này cho thấy chủ nghĩa công lợi có thể làm việc cùng các quy tắc đạo đức thông thường thay vì thay thế chúng.

Chương 3: Về chế tài tối hậu của nguyên lý công lợi

Chế tài là bất cứ điều gì thúc đẩy ta tuân theo một quy tắc đạo đức. Mill liệt kê các áp lực bên ngoài, như sự tán thành của người khác, và một áp lực bên trong, là lương tâm, tức nỗi day dứt ta cảm thấy khi vi phạm điều ta tin là bổn phận. Ông lập luận rằng lương tâm là thứ được học nhưng không phải nhân tạo, vì nó lớn lên từ những tình cảm xã hội của loài người, mong muốn tự nhiên được sống hòa hợp với người khác. Giáo dục và pháp luật có thể làm mạnh thêm tình cảm đó. Vì sao điều này quan trọng: Mill cho thấy chủ nghĩa công lợi có nền tảng cảm xúc chứ không chỉ là phép tính.

Chương 4: Nguyên lý công lợi có thể được chứng minh theo kiểu nào

Mill nói các mục đích tối hậu không thể chứng minh bằng lập luận, nhưng có thể được củng cố. Bằng chứng duy nhất cho thấy một vật có thể nhìn thấy là người ta nhìn thấy nó, và tương tự, bằng chứng duy nhất cho thấy điều gì đó đáng mong muốn là người ta thực sự mong muốn nó. Mỗi người mong muốn hạnh phúc của chính mình, nên hạnh phúc chung là điều tốt cho cả tập thể. Sau đó ông đáp lại phản bác rằng người ta còn mong muốn đức hạnh, tiền bạc và danh tiếng. Theo ông, những thứ này trở thành các bộ phận của hạnh phúc chứ không chỉ là công cụ của nó. Vì sao điều này quan trọng: đây là lập luận bị chỉ trích nhiều nhất của cuốn sách, và các triết gia vẫn tranh luận liệu Mill có nhầm lẫn giữa điều được mong muốn với điều đáng được mong muốn hay không.

Chương 5: Về mối liên hệ giữa công lý và công lợi

Phản bác mạnh nhất là công lý dường như đứng riêng, tách khỏi tính hữu ích. Mill liệt kê những điều ta gọi là công bằng: tôn trọng quyền, trao cho người ta điều họ xứng đáng, giữ lời hứa, đối xử vô tư. Điểm chung là cảm giác rằng ai đó đã bị đối xử sai trái, bắt nguồn từ bản năng tự vệ và lòng cảm thông, và trở thành đạo đức khi hướng vào những tổn hại mà xã hội nên trừng phạt. Một quyền, theo ông, là một yêu sách mà xã hội phải bảo vệ, và lý do xã hội phải bảo vệ nó là lợi ích chung. Công lý bảo vệ những lợi ích thiết yếu nhất của con người, nên các quy tắc của nó ràng buộc mạnh hơn các quy tắc khác. Vì sao điều này quan trọng: cuốn sách kết thúc bằng việc biến phản bác khó nhất thành chỗ dựa cho chính mình.

Nhân vật và thuật ngữ chính

• John Stuart Mill (1806–1873): tác giả. Ông được rèn luyện từ nhỏ trong vòng ảnh hưởng của Bentham nhưng dần cho rằng phiên bản học thuyết của thầy mình quá hẹp, và viết cuốn sách này để sửa lại.
• Jeremy Bentham (1748–1832): người sáng lập chủ nghĩa công lợi hiện đại, cho rằng khoái lạc và đau khổ là nền tảng của đạo đức. Mill mượn ý tưởng trung tâm này nhưng nói khoái lạc khác nhau về chất chứ không chỉ về lượng.
• Epicurus: triết gia Hy Lạp cổ đại mà những người theo ông từng bị cho là sống như loài lợn. Mill chỉ ra đây cũng chính là lời xúc phạm nhắm vào những người theo chủ nghĩa công lợi, và nó hiểu sai những gì khoái lạc của con người bao gồm.
• Immanuel Kant: triết gia người Đức của bổn phận. Mill lập luận rằng phép thử của Kant, một quy tắc phải là điều mọi người đều có thể tuân theo, lặng lẽ dựa vào hậu quả.
• Socrates: ví dụ của Mill về người đã tìm thấy các khoái lạc cao hơn. Theo ông, một Socrates không hài lòng vẫn hơn một kẻ ngốc hài lòng.
• Nguyên lý hạnh phúc lớn nhất: quy tắc cho rằng hành động là đúng khi nó thúc đẩy hạnh phúc cho tất cả những người chịu ảnh hưởng, trong đó hạnh phúc của mỗi người được tính ngang nhau.
• Khoái lạc cao và thấp: sự phân biệt của Mill giữa khoái lạc của trí óc, cảm xúc và trí tưởng tượng với khoái lạc của cảm giác thuần túy, trong đó loại cao được đánh giá có giá trị hơn.
• Những người phán xét có đủ thẩm quyền: những người thực sự đã trải qua cả hai loại khoái lạc. Mill nói sự ưa thích của họ quyết định loại nào đáng giá hơn.
• Chế tài: những động cơ thúc đẩy ta tuân theo một quy tắc đạo đức, gồm bên ngoài, như sự tán thành của xã hội, và bên trong, như lương tâm.
• Nguyên tắc thứ cấp: các quy tắc thường ngày, như trung thực, tóm lược kinh nghiệm lâu dài của con người về điều thúc đẩy hạnh phúc. Chúng hướng dẫn ta trong thực hành, còn công lợi là phép thử cuối cùng.

Viết bài về cuốn sách này

Một bài viết tốt về Chủ nghĩa công lợi bắt đầu từ một câu hỏi rõ ràng thay vì kể lại nội dung. Dưới đây là vài điểm xuất phát không gợi sẵn đáp án.

• Mill nói thà làm Socrates không hài lòng còn hơn làm kẻ ngốc hài lòng. Ông có đúng không? Ai quyết định khoái lạc nào là cao hơn, và quyết định đó có thể bất công với những người có thị hiếu khác không?
• Quy tắc của Mill tính mọi người ngang nhau. Hãy thử với một tình huống trong đời bạn hoặc trên tin tức: khi nào cách tính ngang nhau cảm thấy công bằng, và khi nào cảm thấy sai?
• Ở Chương 5, công lý được giải thích bằng tính hữu ích. Bạn thấy lời giải thích này thuyết phục, hay công lý có vẻ tự đứng được một mình?
• Hãy so sánh nhận định rằng hạnh phúc là điều duy nhất đáng mong muốn với trải nghiệm của chính bạn. Bạn có bao giờ muốn một điều mà bạn biết sẽ không làm mình hạnh phúc hơn không?

Hãy chọn một câu hỏi, nêu lập trường và chứng minh bằng một đoạn cụ thể trong một chương. Phương pháp của chính Mill rất hiệu quả: nêu phản bác một cách công bằng trước khi trả lời. Một bài viết tốt chỉ ra lập luận mạnh nhất chống lại quan điểm của bạn và đáp lại nó.