To Have or to Be? (Có hay Là?)

Tóm tắt theo từng chương

Cuốn sách gồm phần mở đầu và ba phần. Các tiêu đề dưới đây mô tả từng chặng của mạch lập luận.

Mở đầu: Lời hứa lớn và sự thất bại của nó

Fromm mở đầu bằng điều ông gọi là Lời hứa lớn về Sản xuất không giới hạn, Tự do tuyệt đối và Hạnh phúc vô hạn: niềm tin rằng sản xuất càng nhiều thì tự do và niềm vui càng nhiều. Ông cho rằng lời hứa ấy đã thất bại. Các xã hội giàu hơn vẫn tạo ra những con người lo âu và cô đơn, còn tăng trưởng vô tận giờ đây đe dọa môi trường tự nhiên và mời gọi thảm họa hạt nhân. Câu trả lời của ông là nhìn xuống bên dưới kinh tế và chính trị, vào cách con người thực sự sống. Điều này quan trọng vì nó đặt ra câu hỏi trung tâm, và biến một chẩn đoán u ám thành thứ mỗi độc giả có thể tự kiểm nghiệm: cuộc sống của tôi xoay quanh chiếm hữu hay hiện hữu?

Phần 1: Hiểu sự khác biệt giữa chiếm hữu và hiện hữu

Fromm giải thích hai lối sống qua những ví dụ nhỏ. Trong lời nói hằng ngày, ta bảo “tôi có một vấn đề” trong khi “tôi đang bận lòng” mới sát sự thật hơn. Ông đối chiếu Tennyson, người ngắt bông hoa để xem xét, với Bashō, người chỉ đứng ngắm cây cỏ bên hàng rào. Sau đó ông áp dụng phép thử này vào học tập, ghi nhớ, trò chuyện, đọc sách và yêu: một sinh viên chép bài giảng so với người lắng nghe và đối đáp, hay một cuộc tranh luận chơi để thắng so với cuộc trò chuyện để học hỏi. Chương 3 tìm thấy sự phân đôi ấy trong Kinh thánh Hebrew, các sách Phúc Âm và nơi Meister Eckhart. Điều này quan trọng vì nó cho thấy sự phân đôi ấy là câu hỏi lâu đời của con người, không phải lời than phiền của thời nay.

Phần 2: Lối sống chiếm hữu là gì

Fromm mô tả một xã hội ham thu gom, nơi mong muốn sở hữu định hình cách con người nhìn mình. Ở lối sống chiếm hữu, “tôi là những gì tôi có”: bản sắc của tôi dựa trên tài sản, địa vị, tri thức và cả các mối quan hệ, những thứ tôi coi là vật để giữ. Điều đó khiến đời sống đầy lo âu, vì bất cứ thứ gì sở hữu cũng có thể mất hoặc bị lấy đi. Ông phân biệt sự chiếm hữu mang tính sinh tồn, tức nhu cầu bình thường về thức ăn, quần áo và một mái nhà, với đặc điểm tính cách là bám víu. Điều này quan trọng vì nó cho thấy vấn đề không nằm ở tài sản, mà ở việc biến tài sản thành trung tâm của con người mình.

Phần 2: Lối sống hiện hữu là gì

Lối sống hiện hữu lấy việc vận dụng năng lực của chính mình làm trung tâm. Fromm dùng “hoạt động” theo nghĩa cũ: không phải sự bận rộn, mà là suy nghĩ, yêu thương, sáng tạo và chú tâm. Một người bận rộn cuống cuồng vẫn có thể thụ động bên trong nếu áp lực bên ngoài chi phối từng việc làm. Ở lối sống hiện hữu, bản sắc không phụ thuộc vào những gì ta sở hữu, nên có ít thứ phải bảo vệ hơn, và việc cho đi, sẻ chia trở nên dễ dàng hơn. Fromm thừa nhận hiện hữu không thể định nghĩa gọn gàng như sở hữu; nó thể hiện qua cách một người sống. Điều này quan trọng vì nó mang đến cho độc giả một bức tranh tích cực, không chỉ là sự phê phán.

Phần 2: An toàn, đoàn kết và niềm vui (Chương 6)

Chương 6 đặt hai lối sống cạnh nhau qua nhiều cảm xúc. Về sự an toàn, chiếm hữu hứa hẹn an toàn bằng cách nắm giữ nhưng không thoát được nỗi sợ mất mát, còn hiện hữu chấp nhận sự bất định và tìm thấy sự tự tin nơi năng lực của chính mình. Về sự đoàn kết, chiếm hữu biến người ta thành đối thủ, còn hiện hữu cho phép cùng nhau tận hưởng. Về niềm vui và khoái lạc, Fromm coi khoái lạc là sự thỏa mãn mong muốn tiêu thụ, còn niềm vui là thứ lớn lên từ hoạt động. Về cái chết, người “là những gì mình sở hữu” xem nó như mất mát hoàn toàn. Điều này quan trọng vì nó cho thấy lựa chọn ấy thay đổi cả những cảm xúc thường nhật.

Phần 3: Tôn giáo, tính cách và xã hội (Chương 7)

Fromm mở rộng góc nhìn từ cá nhân sang xã hội. Ông lập luận rằng mỗi xã hội hình thành một tính cách xã hội điển hình, khiến con người muốn làm điều nền kinh tế của nó cần. Xã hội công nghiệp cần người tiêu dùng và người lao động hiệu quả, nên tạo ra những con người tìm thấy sự an toàn trong việc sở hữu, mua sắm và thành đạt. Ông nói thêm rằng con người cần một hệ quy chiếu và một điều gì đó để tận hiến, và ở phương Tây hiện đại, sự tôn thờ ngầm đối với công nghệ và tiến bộ đã lấp vào vị trí ấy. Điều này quan trọng vì nó cho thấy lòng tham không chỉ là khuyết điểm cá nhân mà còn được cách tổ chức xã hội khuyến khích.

Phần 3: Điều kiện để thay đổi và xã hội mới (Chương 8 và 9)

Chương 8 nêu các điều kiện để thay đổi: con người phải cảm nhận nỗi đau của chính mình, thấy rằng còn một con đường khác và quyết định hành động. Fromm phác họa một “con người mới” không cần của cải để thấy an toàn, thích sẻ chia và đã bỏ đi thói tự cao. Chương 9 đưa ra những nét của một xã hội mới, như nơi làm việc để mọi người tham gia vào quyết định, các nhóm thảo luận nhỏ và thu nhập tối thiểu được đảm bảo. Fromm không hứa hẹn thành công. Ông kết thúc bằng hy vọng hiểu như sự sẵn sàng hành động, không phải sự chờ đợi. Điều này quan trọng vì nó nối những đề xuất xã hội lớn với các lựa chọn cá nhân nhỏ.

Nhân vật và thuật ngữ chính

• Lối sống chiếm hữu: cách sống trong đó bản sắc đến từ việc sở hữu đồ vật, địa vị, tri thức và cả con người. Nó mang lại nỗi lo mất mát thường trực và có xu hướng biến người khác thành đối thủ.
• Lối sống hiện hữu: cách sống trong đó bản sắc đến từ việc vận dụng năng lực của chính mình và sẻ chia trong khoảnh khắc hiện tại. Nó ít phải bảo vệ hơn nên việc cho đi trở nên tự nhiên.
• Chiếm hữu mang tính sinh tồn: nhu cầu bình thường là sở hữu những gì sự sống còn đòi hỏi, như thức ăn, quần áo và chỗ ở. Fromm không phê phán điều này và tách nó khỏi việc bám víu vào tài sản như một nét tính cách.
• Hoạt động: theo nghĩa cũ của Fromm, là việc vận dụng nội tâm các năng lực của mình qua suy nghĩ, yêu thương, sáng tạo và chú tâm. Nó không đồng nghĩa với việc bận rộn.
• Tính cách xã hội: những nét tính cách chung mà một xã hội hình thành để các thành viên sẵn lòng làm điều nền kinh tế đòi hỏi. Theo ông, xã hội công nghiệp ưa chuộng việc tiêu thụ và thu gom.
• Meister Eckhart: nhà thần bí Kitô giáo thời Trung cổ mà Fromm dùng làm người dẫn đường về hiện hữu. Eckhart dạy rằng tự do tinh thần nghĩa là buông bỏ của cải và những ý niệm cố định.
• Karl Marx: nhà tư tưởng thế kỷ XIX mà Fromm đọc những tác phẩm đầu tay như một sự phê phán nhân văn đối với cuộc sống lấy sở hữu làm trung tâm, chứ không phải lời biện hộ cho sự kiểm soát của nhà nước.
• Erich Fromm: tác giả, một nhà phân tâm học và nhà tâm lý học xã hội, người kết hợp tính cách cá nhân và cấu trúc xã hội trong cùng một lập luận.

Viết về cuốn sách này

Nếu bạn đang viết bài luận hoặc chuẩn bị thảo luận, hãy bắt đầu từ các câu hỏi thay vì kết luận. Chính những ví dụ của Fromm là phép thử tốt. Chọn một hoạt động trong tuần của bạn, như học bài, trò chuyện với bạn bè hay mua sắm, rồi tự hỏi bạn đã coi nó như thứ để nắm giữ hay như điều để tham gia. Sau đó hỏi cuốn sách sẽ nói gì về chuyện đó, và bạn không đồng ý ở điểm nào.

Một số hướng tiếp cận hay như sau. Fromm có công bằng với xã hội hiện đại không, và ví dụ nào của ông vẫn đúng đến nay? Một người có thể sống theo lối hiện hữu mà vẫn phải kiếm tiền và sở hữu đồ vật không? Sự phân đôi hai lối sống của ông giúp bạn hiểu thói quen của mình, hay đời thực lẫn lộn hơn? Những thay đổi ông đề xuất cho công việc và thu nhập thực tế đến đâu?

Dù chọn hướng nào, hãy gắn mỗi luận điểm với một cảnh hoặc lập luận cụ thể trong sách, nêu rõ nó thuộc phần nào, và thêm một ví dụ từ đời sống của bạn hoặc từ tin tức. Một ví dụ cá nhân rõ ràng làm bài luận mạnh hơn một nhận định chung chung về “chủ nghĩa vật chất hiện đại”.