Vườn anh đào

Bối cảnh

Vườn anh đào là vở kịch cuối cùng của Anton Chekhov. Vở diễn ra mắt tại Nhà hát Nghệ thuật Moskva ngày 17 tháng 1 năm 1904 (lịch cũ), và Chekhov qua đời vào tháng 7 năm đó. Câu chuyện diễn ra ở nông thôn nước Nga vào khoảng đầu thế kỷ XX, chừng bốn mươi năm sau khi chế độ nông nô bị bãi bỏ năm 1861. Những gia đình địa chủ lâu đời đang mất dần tiền bạc và ảnh hưởng, trong khi giới thương nhân và doanh nhân vươn lên. Chekhov, vốn cũng là bác sĩ, viết vở kịch khi đang bệnh lao. Ông gọi đây là một vở hài kịch, dù nhiều nhà hát đã dàn dựng nó như một bi kịch. Câu chuyện dùng lời từ biệt của một gia đình để cho thấy cả một xã hội đang thay đổi.

Tóm tắt theo từng hồi

Cảnh báo tiết lộ nội dung: phần này kể toàn bộ cốt truyện, kể cả kết thúc.

Hồi 1: Phòng trẻ (một buổi sáng tháng Năm, trước bình minh)

Đang là tháng Năm và những cây anh đào nở hoa. Ranevskaya về lại điền trang sau năm năm ở Paris, cùng cô con gái mười bảy tuổi Anya. Lopakhin thức suốt đêm để đón họ, nhắc gia đình rằng điền trang sẽ bị bán đấu giá vào ngày 22 tháng 8 nếu họ không hành động. Kế hoạch của anh là chia đất thành các lô cho khách nghỉ hè. Gaev gạt đi và tưởng tượng rằng một bà dì giàu có hoặc một khoản vay sẽ cứu họ. Ranevskaya nhìn quanh căn phòng trẻ cũ và bật khóc, nhớ đến cậu con trai nhỏ Grisha đã chết đuối nhiều năm trước. Ý nghĩa: toàn bộ vấn đề được bày ra chỉ trong một buổi sáng, cùng với thói quen không chịu lắng nghe của gia đình.

Hồi 2: Cánh đồng (một buổi chiều hè)

Gần một nhà nguyện cũ lúc hoàng hôn, mọi người trong nhà trò chuyện trong khi khu vườn lùi xa phía chân trời. Lopakhin lại thúc giục kế hoạch của mình và nói thời gian không còn nhiều. Ranevskaya nghe anh nói, nhưng tâm trí bà lại trôi về những thói quen tiêu xài cũ và người tình ở Paris cứ gửi điện tín mãi. Bà còn đưa một đồng vàng cho một người lạ đi ngang qua. Trofimov, anh sinh viên muôn thuở, có một bài diễn thuyết nói rằng nước Nga phải đối diện với quá khứ và làm việc cho một tương lai tốt đẹp hơn, khiến Anya rất xúc động. Rồi tất cả cùng nghe thấy một âm thanh xa xa như tiếng dây đàn đứt, rồi tắt dần. Không ai giải thích được. Ý nghĩa: hạn chót đang đến gần, và âm thanh lạ ấy gợi rằng có điều gì đó sắp kết thúc.

Hồi 3: Buổi khiêu vũ (22 tháng 8)

Vào ngày đấu giá, Ranevskaya tổ chức một buổi khiêu vũ trong phòng khách dù gia đình gần như không đủ tiền. Bà hồi hộp chờ em trai Gaev và Lopakhin, hai người đã lên thị trấn. Trofimov bảo bà hãy đối diện sự thật về điền trang, và bà nổi giận với anh. Gaev trở về, mệt lả và im lặng. Lopakhin theo sau, mặt đỏ bừng vì phấn khích, và tuyên bố chính anh đã mua điền trang. Con trai của một nông nô nay làm chủ mảnh đất nơi cha và ông anh thậm chí không được phép bước vào nhà bếp. Trong lúc Ranevskaya khóc, anh gọi ban nhạc cứ tiếp tục chơi. Ý nghĩa: người đưa ra giải pháp cứu giúp lại chính là người mua, và sự chần chừ của gia đình đã khiến họ mất tất cả.

Hồi 4: Ra đi (tháng Mười)

Đã là tháng Mười. Những chiếc rương chất đống trong căn phòng trẻ trống trải và gia đình đang rời đi. Từ lâu người ta vẫn chờ Lopakhin cầu hôn Varya, nhưng đến khi hai người ở riêng với nhau, anh lại viện cớ rồi bỏ đi. Anya tràn đầy hy vọng và sẵn sàng bắt đầu cuộc sống mới, được Trofimov khích lệ. Varya nhận việc quản gia ở một điền trang khác. Ranevskaya và Gaev có một khoảnh khắc cuối cùng trong căn phòng trống, rồi cũng ra đi. Ý nghĩa: mỗi người đi một hướng, nên gia đình từng chung một mái nhà nay tản mát khắp nơi.

Hồi 4, cảnh cuối: Ngôi nhà khóa kín

Firs, người hầu già, vô tình bị bỏ lại trong ngôi nhà đã khóa và nằm xuống nghỉ. Âm thanh dây đàn đứt lại vang lên, tiếp theo là tiếng rìu chặt cây. Ý nghĩa: đoạn kết để âm thanh, chứ không phải lời nói, cho thấy một thời đại khép lại.

Nhân vật

• Lyubov Andreyevna Ranevskaya: chủ điền trang, duyên dáng, hào phóng và thiếu cẩn trọng với tiền bạc. Bà vừa từ Paris trở về, nơi bà sống sau cái chết của con trai và một mối tình đổ vỡ. Bà yêu khu vườn như biểu tượng của tuổi thơ, nhưng không thể đưa ra lựa chọn khó khăn để cứu nó.
• Leonid Gaev: em trai bà, một quý tộc hay nói, mỗi khi xúc động lại buột ra thuật ngữ bi-a. Ông hứa cứu điền trang bằng các kế hoạch và khoản vay, nhưng việc thực tế nào cũng phải nhờ người khác.
• Yermolai Lopakhin: một thương nhân thành đạt, cha và ông đều từng là nông nô trên điền trang này. Thực tế và chăm chỉ, anh đưa ra kế hoạch thật sự để cứu gia đình. Anh vẫn biết ơn Ranevskaya, đồng thời mang một niềm tự hào bứt rứt về quãng đường mình đã đi.
• Anya: con gái mười bảy tuổi của Ranevskaya. Đầy hy vọng và dễ được truyền cảm hứng, cô theo những ý tưởng của Trofimov về cuộc sống mới và đối diện việc mất khu vườn với nhiều can đảm hơn thế hệ trước.
• Varya: con gái nuôi của Ranevskaya, hai mươi bốn tuổi, quán xuyến việc nhà và giữ chìa khóa. Ai cũng chờ cô lấy Lopakhin, nhưng điều đó không bao giờ xảy ra. Cô nghiêm nghị, lo âu và mệt mỏi vì phải gánh những rắc rối của gia đình.
• Pyotr Trofimov: một “sinh viên muôn thuở”, từng làm gia sư cho cậu con trai đã chết đuối của Ranevskaya. Anh nói say sưa về lao động và tiến bộ, dù bản thân không có việc làm hay tiền bạc. Những bài diễn thuyết của anh truyền cảm hứng cho Anya và làm Ranevskaya khó chịu.
• Boris Simeonov-Pishchik: một địa chủ láng giềng lúc nào cũng thiếu tiền, cứ mãi vay Ranevskaya. Vận may của ông đổi chiều khi các nhà đầu tư nước ngoài thuê đất của ông để khai thác đất sét. Là người vui tính, đãng trí, ông cho thấy may mắn chứ không phải kế hoạch có thể cứu một số người.
• Firs: người hầu tám mươi bảy tuổi phục vụ gia đình cả đời. Ông tiếc những ngày trước khi chế độ nông nô chấm dứt và vẫn lăng xăng chăm Gaev như chăm một đứa trẻ. Số phận của ông ở cuối vở trở thành hình ảnh buồn nhất của vở kịch.
• Charlotta Ivanovna: gia sư của Anya, một phụ nữ sinh ra ở nước ngoài, biểu diễn ảo thuật bài và nói tiếng bụng. Bà nói mình không biết mình từ đâu đến hay mình là ai, khiến bà trở thành một trong những người cô đơn nhất trên sân khấu.
• Semyon Yepikhodov: anh thư ký có biệt danh “Hai mươi hai điều bất hạnh” vì những tai nạn vụng về. Anh vấp ngã, làm vỡ đồ và có đôi ủng kêu cọt kẹt. Anh mang lại phần lớn các tình huống hài hước của vở, trong khi mối tình vô vọng với Dunyasha thêm vào một nốt buồn.
• Yasha: một người hầu trẻ đã đi Paris cùng Ranevskaya và trở về đầy vẻ ta đây. Anh coi thường cuộc sống ở Nga và những người hầu già, và cuối cùng theo bà quay lại Paris.
• Dunyasha: một cô hầu gái trẻ thích quần áo đẹp và chuyện tình lãng mạn. Cô gạt bỏ lời tỏ tình của Yepikhodov và phải lòng Yasha, thể hiện một thế hệ trẻ muốn vươn lên khỏi thân phận mình. Những cảnh nhẹ nhàng, tán tỉnh của cô cân bằng với những cảnh nặng nề.

Viết về cuốn sách này

Một bài viết hay về Vườn anh đào bắt đầu từ việc chọn góc nhìn. Hãy quyết định bạn đọc vở kịch từ phía Ranevskaya và gia đình bà, từ phía Lopakhin, hay từ thế hệ trẻ gồm Anya và Trofimov. Rồi xây dựng suy nghĩ của bạn quanh vài câu hỏi:

• Vì sao gia đình từ chối kế hoạch xây nhà nghỉ hè? Hãy tìm những lý do thuộc về cảm xúc, chứ không chỉ về tiền bạc.
• Khi Lopakhin mua khu vườn, anh đã thắng chưa? Hãy xem anh nói và làm gì ngay sau đó.
• Bạn nghe tiếng dây đàn đứt và tiếng rìu ở đoạn cuối như thế nào?
• “Vườn anh đào” của riêng bạn là gì: một nơi chốn, thói quen hay ký ức khó buông bỏ?

Chekhov gọi vở kịch là hài kịch. Hãy tìm những khoảnh khắc buồn cười nằm trong các cảnh buồn và tự hỏi vì sao ông trộn chúng lại. Thay vì kể lại cốt truyện, hãy chọn một cảnh đọng lại trong bạn và gắn nó với trải nghiệm của chính bạn hoặc một câu hỏi rộng hơn về sự thay đổi. Trích dẫn vừa phải, và luôn nói rõ bạn đang nhắc đến hồi nào.