Đạo đức học Nicomaque

Tóm tắt theo từng quyển

Tác phẩm của Aristotle chia thành mười quyển. Dưới đây là phần tóm tắt từng quyển theo thứ tự, kèm một dòng về ý nghĩa của nó.

Quyển I: Điều thiện và hạnh phúc

Aristotle mở đầu bằng nhận xét rằng mọi kỹ năng và mọi lựa chọn đều nhắm tới một điều tốt nào đó, và các mục đích này được xếp thành bậc thang: nghề làm dây cương phục vụ việc cưỡi ngựa, cưỡi ngựa phục vụ việc thắng một cuộc chiến. Đỉnh của bậc thang phải là điều ta muốn vì chính nó. Gần như ai cũng gọi đó là hạnh phúc (eudaimonia), nhưng mọi người bất đồng về bản chất của nó. Ông gạt khoái lạc, danh dự và của cải sang một bên, rồi lập luận từ chức năng của con người: nếu công việc của con người là suy luận tốt, thì hạnh phúc là hoạt động của linh hồn theo sự xuất sắc, trong suốt cả đời. Vì sao quan trọng: mọi quyển sau đều trả lời câu hỏi mở đầu này.

Quyển II: Đức hạnh và trung đạo

Ở đây Aristotle chia sự xuất sắc thành hai loại: sự xuất sắc của trí tuệ, có thể dạy được, và sự xuất sắc của tính cách, được hình thành bằng thói quen. Ta trở nên công bằng nhờ làm những việc công bằng và trở nên dũng cảm nhờ làm những việc dũng cảm, cũng như thợ xây học nghề bằng cách xây. Sau đó ông nói rằng một đức hạnh nằm ở điểm trung đạo giữa hai khuyết điểm, một do thừa và một do thiếu, và điểm trung đạo ấy tùy theo từng người và từng hoàn cảnh. Lòng dũng cảm nằm giữa hèn nhát và liều lĩnh. Vì sao quan trọng: đạo đức trở thành sự rèn luyện. Tính cách không phải món quà hay bản án, mà là thứ ta luyện tập để tạo thành.

Quyển III: Sự lựa chọn, lòng dũng cảm và sự tiết độ

Quyển này hỏi khi nào một người phải chịu trách nhiệm về việc mình làm. Một hành động là tự nguyện khi nguyên nhân nằm ở bản thân người đó và họ biết mình đang làm gì; bị cưỡng ép hoặc thật sự không biết thì được miễn trách. Tiếp đó Aristotle mô tả sự lựa chọn là ham muốn có cân nhắc, được định hình bởi việc suy nghĩ về phương tiện. Ông xét hai đức hạnh: lòng dũng cảm, nghĩa là đối mặt nỗi sợ vì một mục đích đáng giá, nhất là trong chiến trận, và sự tiết độ, nghĩa là điều độ trong các thú vui thể xác như ăn uống. Vì sao quan trọng: khen và chê chỉ có nghĩa với những hành động thật sự thuộc về ta.

Quyển IV: Các đức hạnh xã hội

Quyển IV là một chuyến dạo qua các đức hạnh của đời sống thường ngày. Hào phóng là cách cho và nhận tiền bạc đúng đắn, còn khoan hồng lộng lẫy là cách chi lớn cho các công trình công cộng. Tâm hồn cao cả là ý thức tương xứng về giá trị của mình, nằm giữa tự phụ và khiêm tốn giả tạo. Quyển sách còn bàn đến tham vọng đúng mực, tính ôn hòa khi giận, sự thân thiện, sự trung thực về bản thân và sự dí dỏm khi vui đùa. Mỗi đức hạnh có một điểm trung đạo và hai khuyết điểm. Quyển kết thúc với sự xấu hổ, mà Aristotle coi là một cảm xúc chứ không phải một đức hạnh. Vì sao quan trọng: cách cư xử, tiền bạc và chuyện trò cũng là một phần của đời sống đạo đức.

Quyển V: Công lý

Quyển V bàn về công lý. Aristotle phân biệt công lý chung, tức tuân theo luật pháp tốt, với công lý riêng, tức sự công bằng khi chia phần lợi ích và khi sửa chữa điều sai trái. Công lý phân phối trao cho mỗi người một phần tương xứng với công trạng của họ. Công lý khắc phục khôi phục sự cân bằng sau khi có tổn hại, như một quan tòa đối xử với hai bên ngang nhau. Ông cũng bàn về trao đổi công bằng trong buôn bán, vai trò của tiền tệ, và sự công tâm (equity), thứ sửa lại những chỗ luật quá thô cứng so với một vụ việc cụ thể. Vì sao quan trọng: đây là một trong những phân tích cẩn thận đầu tiên về sự công bằng, và nó vẫn ảnh hưởng đến cách luật sư và triết gia bàn về chủ đề này.

Quyển VI: Các đức hạnh trí tuệ và minh triết thực hành

Sau khi bàn về các đức hạnh của tính cách, Aristotle chuyển sang các đức hạnh của tư duy. Ông liệt kê năm cách trí óc đạt tới chân lý: tri thức kỹ thuật, tri thức khoa học, sự nắm bắt trực giác các nguyên lý đầu tiên, minh triết lý thuyết và minh triết thực hành (phronesis). Minh triết thực hành là khả năng tìm ra điều nên làm trong một trường hợp cụ thể. Ông lập luận rằng đức hạnh tính cách đích thực không thể tồn tại nếu thiếu nó, và nó cũng không thể tồn tại nếu thiếu tính cách tốt. Vì sao quan trọng: chỉ có quy tắc thì chưa làm nên người tốt. Phán đoán trong tình huống thực tế mới nối điểm trung đạo với hành động.

Quyển VII: Tự chủ và khoái lạc

Quyển này xem xét vì sao người ta hành động trái với phán đoán tốt nhất của chính mình, một trạng thái gọi là akrasia, thường dịch là yếu đuối ý chí. Socrates từng nói điều này là không thể, vì biết điều thiện nghĩa là làm điều thiện. Aristotle không đồng ý: dục vọng hay cơn giận có thể làm mờ tri thức ngay lúc đó, giống như người say đọc thuộc thơ mà không thấy rung động. Ông cũng phân biệt tự chủ với đức hạnh trọn vẹn và với những trạng thái thú tính. Nửa sau quyển sách bênh vực khoái lạc trước những ai cho rằng nó luôn xấu. Vì sao quan trọng: hóa ra biết điều đúng và làm điều đúng là hai vấn đề khác nhau.

Quyển VIII: Các loại tình bạn

Đây là quyển đầu tiên trong hai quyển về tình bạn (philia). Aristotle nói rằng ở mọi giai đoạn cuộc đời, người trẻ lẫn người già, người giàu lẫn người nghèo, đều cần tình bạn. Ông kể ra ba loại, dựa trên lợi ích, trên khoái lạc, hoặc trên điều thiện. Tình bạn vì lợi ích và vì khoái lạc chỉ kéo dài chừng nào lợi ích còn. Tình bạn giữa những người tốt, trân trọng nhau vì chính con người của nhau, bền lâu nhất, nhưng hiếm và cần thời gian. Ông cũng gắn tình bạn với đời sống cộng đồng, so sánh các hình thức chính thể với các quan hệ trong gia đình. Vì sao quan trọng: nó giải thích vì sao có tình bạn phai nhạt còn có tình bạn bền lâu.

Quyển IX: Tình bạn trong thực tế

Quyển IX xử lý những trường hợp khó: phải làm gì khi một người bạn thay đổi, khi các món nợ ơn xung đột nhau, hoặc khi một người bạn trở nên xấu. Aristotle khẳng định rằng tình yêu bản thân lành mạnh, tức sự chăm lo cho phần tốt đẹp nhất của chính mình, là gốc rễ của tình bạn, và ông gọi người bạn là “một bản thân khác”. Ông hỏi một người cần bao nhiêu bạn, và kết luận rằng người hạnh phúc cần bạn bè, vì chia sẻ cuộc sống và hoạt động làm niềm vui sâu sắc hơn. Vì sao quan trọng: tình bạn trở thành một phần của chính hạnh phúc, chứ không phải một thứ phụ thêm tiện lợi.

Quyển X: Khoái lạc, chiêm nghiệm và luật pháp

Phần kết quay lại với khoái lạc. Aristotle giải thích vì sao nó hoàn thiện một hoạt động mà không phải là mục tiêu của hoạt động ấy. Sau đó ông trở lại với hạnh phúc và đưa ra câu trả lời táo bạo nhất: cuộc sống tốt nhất là chiêm nghiệm, tức dùng lý trí để nghiên cứu điều cao nhất và bất biến. Cuộc sống đức hạnh thực tiễn giữa những người khác đứng thứ hai. Ông kết thúc bằng nhận định rằng chỉ lập luận thôi thì không thể khiến người ta trở nên tốt; cần có luật pháp và sự giáo dưỡng. Điều đó dẫn thẳng sang tác phẩm Chính trị học của ông. Vì sao quan trọng: nó đặt khung cho cuộc tranh luận trung tâm của cuốn sách giữa đời sống của nhà triết học và đời sống của người công dân.

Nhân vật và thuật ngữ chính

Aristotle

Triết gia Hy Lạp (384–322 TCN), học trò của Plato và thầy dạy của Alexander Đại đế. Ông lập ra trường Lyceum ở Athens. Đạo đức học Nicomaque thường được xem là tài liệu bài giảng của ông, được biên tập thành mười quyển.

Plato

Thầy của Aristotle tại Học viện. Ở Quyển I, Aristotle phê phán ý tưởng của Plato về một Mẫu thể duy nhất của Điều thiện, cho rằng một điều thiện trừu tượng ít giúp ích cho người đang cố hành xử tốt trong đời sống hằng ngày.

Socrates

Thầy của Plato, gắn với quan điểm rằng không ai cố ý làm điều sai. Ở Quyển VII, Aristotle phản bác, cho rằng quan điểm đó không giải thích được vì sao người ta hành động trái với điều mình biết là tốt nhất.

Eudaimonia

Thường dịch là hạnh phúc hay sự hưng thịnh. Nó có nghĩa là sống và hành động tốt trong suốt cả đời, chứ không phải cảm thấy vui vẻ trong một ngày. Đó là mục tiêu mà mọi mục tiêu khác trong sách đều hướng tới.

Arete (đức hạnh)

Từ Hy Lạp chỉ sự xuất sắc: bất cứ điều gì giúp một vật làm tốt chức năng của nó. Các đức hạnh của tính cách, như dũng cảm và công bằng, đến từ thói quen. Các đức hạnh của tư duy, như minh triết thực hành, chủ yếu đến từ giáo dục và kinh nghiệm.

Trung đạo

Phản ứng phù hợp giữa quá nhiều và quá ít, tùy theo con người và hoàn cảnh. Nó không phải là một số trung bình đơn giản. Chẳng hạn, lòng dũng cảm nằm giữa hèn nhát và liều lĩnh. Quyển II giải thích khái niệm này.

Phronesis

Minh triết thực hành: kỹ năng nhìn ra điều nên làm trong một tình huống cụ thể. Quyển VI lập luận rằng nó không thể tách khỏi tính cách tốt, và nó khác với minh triết lý thuyết (sophia), vốn nghiên cứu những chân lý bất biến.

Akrasia

Thường gọi là yếu đuối ý chí: biết điều tốt nhất nhưng vẫn hành động trái lại vì ham muốn hay cảm xúc. Quyển VII dùng khái niệm này để kiểm nghiệm tuyên bố của Socrates rằng tri thức luôn dẫn tới hành động đúng.

Philia

Từ Hy Lạp chỉ tình bạn, bao gồm cả quan hệ gia đình và sự đồng hành thân thiết lẫn bạn bè. Nó rộng hơn tình yêu đôi lứa. Quyển VIII và IX chia nó thành tình bạn vì lợi ích, vì khoái lạc và vì điều thiện.

Theoria

Chiêm nghiệm: dùng lý trí để nghiên cứu điều vĩnh cửu và bất biến, vì chính nó chứ không vì lợi ích thực tế nào. Quyển X gọi đó là hình thức hạnh phúc cao nhất, còn đời sống thực tiễn trong xã hội đứng thứ hai.

Viết về cuốn sách này

Đạo đức học Nicomaque là cuốn sách rất hợp để viết luận vì nó mời bạn thử đối chiếu các ý tưởng với đời sống thường ngày. Những câu hỏi dưới đây chỉ là điểm khởi đầu; lập luận phải là của bạn.

• Những thói quen nào đã định hình tính cách của bạn? Theo Quyển II, bạn có thể chủ động thay đổi một thói quen như thế nào?
• Chọn một tình huống, chẳng hạn phát biểu trong lớp, và gọi tên phiên bản “quá nhiều” và “quá ít”. Điểm trung đạo sẽ trông như thế nào?
• Hãy nghĩ đến một việc bạn biết là có hại cho mình nhưng vẫn cứ làm. Socrates hay Aristotle giải thích tốt hơn?
• Xếp các mối quan hệ bạn bè của bạn vào ba nhóm: lợi ích, khoái lạc và điều thiện. Cách xếp ấy có công bằng không?
• Nếu hạnh phúc là một hoạt động chứ không phải một tâm trạng, điều gì được coi là bằng chứng cho một tuần hạnh phúc?

Khi viết, hãy tách rõ các luận điểm của Aristotle với ý kiến riêng của bạn: “Aristotle lập luận rằng…” và “Tôi cho rằng…”. Hãy nhớ rằng trung đạo không phải là sự thỏa hiệp hay né tránh việc giữ lập trường. Đó là việc tìm phản ứng tốt nhất trong một trường hợp cụ thể. Chỉ trích dẫn ít và giải thích mỗi ý bằng lời của chính bạn.