Make It Stick

Vì sao đọc lại khiến ta tưởng mình đã học

Đa số người học bằng cách đọc lại tài liệu, gạch chân những đoạn quan trọng và xem lại ghi chú cho đến khi nội dung trở nên quen thuộc. Sự quen thuộc mang lại cảm giác dễ chịu và khiến ta tin rằng mình đã hiểu bài. Tuy nhiên, theo một thông cáo báo chí trích lời Roediger, một trong các tác giả của Make It Stick, cảm giác này thường gây hiểu lầm. Lần đọc thứ hai có thể mang lại tiến bộ nhanh chóng nhưng không bền, và còn khiến người học tự tin quá mức về mức độ nắm vững chủ đề.

Trọng tâm của lập luận là sự phân biệt giữa độ trôi chảy và khả năng ghi nhớ bền vững. Độ trôi chảy là mức độ thông tin hiện lên trong đầu dễ dàng đến đâu ngay lúc này. Ghi nhớ bền vững là khả năng nhớ lại đúng nội dung sau nhiều ngày hay nhiều tuần, trong một bối cảnh mới. Những cách học mượt mà ngay từ đầu không phải lúc nào cũng tạo ra trí nhớ lâu dài. Điều đáng chú ý là các phương pháp khiến ta cảm thấy khó hơn thường lại giúp ích nhiều hơn, dù chúng kém dễ chịu khi thực hiện.

Các tác giả kết hợp lối kể chuyện với việc trình bày nghiên cứu khoa học, nên nội dung dễ tiếp cận với những độc giả không phải nhà nghiên cứu. Người đọc không cần nền tảng tâm lý học để theo dõi các ý chính, nhưng sẽ thu được nhiều hơn nếu chú ý xem mỗi phương pháp vận hành ra sao và vì sao nó hữu ích.

Ôn lại bằng cách gợi nhớ: đưa kiến thức ra khỏi trí nhớ

Luyện tập gợi nhớ nghĩa là cố nhớ lại thông tin từ trí nhớ trước khi kiểm tra đáp án. Mỗi lần lấy ra được một sự kiện, một ý tưởng hay một quy trình từ trí nhớ, dấu vết ấy được củng cố và sau này dễ truy xuất hơn. Điều này khác với việc ôn tập chỉ nhìn lại tài liệu đang mở trước mắt, khi gần như không cần nỗ lực. Gợi nhớ buộc bạn phải tự làm công việc của trí nhớ, và chính công việc đó giúp kiến thức ở lại.

Việc cố nhớ thường khiến ta khó chịu, vì câu trả lời có thể không đến nhanh. Cảm giác này là một phần bình thường của phương pháp, và cũng là lý do nhiều người quay lại thói quen đọc lại. Khi thấy muốn mở sách ra xem, hãy nhắc bản thân rằng sự vất vả khi cố nhớ đang làm đúng việc của nó.

Hãy hình dung một sinh viên giả định đang chuẩn bị cho kỳ thi. Thay vì đọc lại chương sách, bạn ấy gấp sách lại, viết ra mọi điều còn nhớ về chủ đề trên một tờ giấy trắng, rồi so với ghi chú. Những chỗ bị hổng chính là phần cần học tiếp theo. Cách làm này cũng áp dụng được cho một nhân viên văn phòng đang học phần mềm mới hay một nhạc công tập một bản nhạc.

Giãn cách: chia việc học theo thời gian

Học giãn cách nghĩa là chia việc học thành nhiều buổi cách nhau theo thời gian thay vì dồn tất cả vào một khối duy nhất. Nhồi nhét có thể cho kết quả tốt vào sáng hôm sau, nhưng nội dung thường nhanh chóng biến mất. Học giãn cách đưa ta quay lại chủ đề khi trí nhớ đã bắt đầu phai, và chính công sức nhớ lại ấy giúp kiến thức bền hơn.

Nên nghĩ về giãn cách như một lịch trình thay vì một sự kiện đơn lẻ. Một người ôn bài hôm nay, vài ngày sau ôn lại, rồi sau một khoảng dài hơn nữa sẽ có trải nghiệm khác hẳn người dồn cùng tổng số giờ vào một buổi. Tổng thời gian có thể bằng nhau, nhưng cách phân bổ thì khác, và chính cách phân bổ ấy quyết định việc ghi nhớ lâu dài.

Ví dụ, một người học ngoại ngữ giả định có thể dành mỗi ngày một phiên ngắn trong suốt một tuần, thay vì ngồi ba tiếng vào chủ nhật. Mỗi lần quay lại danh sách từ vựng đều đòi hỏi một chút nỗ lực gợi nhớ, và theo thời gian, các từ trở nên dễ dùng trong hội thoại mà không phải dừng lại để tìm.

Đan xen: trộn các dạng bài và chủ đề

Đan xen nghĩa là trộn nhiều dạng bài hoặc nhiều chủ đề khác nhau trong cùng một buổi học, thay vì làm hết một loại rồi mới chuyển sang loại khác. Khi luyện theo khối, bài nào cũng giống bài trước nên người học chỉ cần lặp lại cùng một cách giải mà không phải suy nghĩ xem nên dùng cách nào. Khi học đan xen, trước hết người học phải nhận ra mình đang đối mặt với dạng bài nào, và việc nhận ra ấy cũng là một kỹ năng riêng.

Cách này có thể cảm thấy chậm hơn và lộn xộn hơn. Việc liên tục chuyển đổi nhiệm vụ khiến kết quả trong lúc luyện tập đôi khi trông kém hơn, vì người học thỉnh thoảng chọn sai cách giải. Phần thưởng xuất hiện về sau, khi người học phải tự chọn chiến lược trong một tình huống thực tế mà không có nhãn nào cho biết nên dùng phương pháp nào.

Hãy tưởng tượng một giáo viên lái xe giả định dạy ba thao tác. Một buổi học theo khối luyện từng thao tác lặp đi lặp lại rồi chuyển sang thao tác tiếp theo. Một buổi học đan xen trộn cả ba thao tác theo thứ tự ngẫu nhiên. Buổi thứ hai khó hơn trong lúc học, nhưng giúp học viên phản ứng tốt hơn khi gặp tình huống bất ngờ trên đường thật, không giống với những gì đã luyện trước đó.

Vì sao các phương pháp này khó áp dụng

Gợi nhớ, giãn cách và đan xen hiệu quả một phần vì chúng đòi hỏi nỗ lực, và đó chính là điều người học thường muốn tránh. Khi hạn nộp đến gần, rất khó giữ đúng lịch học giãn cách. Tự soạn đề kiểm tra cho mình tốn thời gian hơn đọc lại trang sách. Trộn các chủ đề cũng có thể khiến buổi học trông thiếu gọn gàng, và một buổi học gọn gàng có thể làm ta cảm thấy hiệu quả hơn dù thực tế học được ít hơn.

Để đưa những phương pháp này vào đời sống, hãy làm việc trong những giới hạn có sẵn. Bạn không cần thay đổi toàn bộ thói quen cùng lúc. Hãy bắt đầu với một phương pháp cho một môn học, rồi để kết quả quyết định bước tiếp theo. Nhóm học, thẻ ghi nhớ, bộ câu hỏi luyện tập và các bài tự kiểm tra ngắn đều là cách thiết thực để tạo cơ hội gợi nhớ mà không cần dụng cụ đặc biệt.

Cũng nên để ý khi nào mình đang bỏ qua một phương pháp nào đó. Nếu cả tuần trôi qua mà không tự kiểm tra lần nào, lịch học cần được điều chỉnh. Nếu buổi học nào cũng chỉ xoay quanh một chủ đề, việc thêm một chủ đề liên quan có thể giúp kỳ thi tiếp theo dễ quản lý hơn và chuẩn bị tốt hơn cho những câu hỏi trông lạ mắt.

Ai nên đọc cuốn sách này

Nội dung này hữu ích với học sinh, sinh viên, giáo viên, người đào tạo và bất kỳ ai muốn kiến thức hay kỹ năng của mình vẫn dùng được rất lâu sau khóa học. Nó đặc biệt có ích với những người nhận ra thói quen học của mình nghe có vẻ hiệu quả nhưng không để lại kết quả bền vững. Cuốn sách cũng cung cấp một bộ từ vựng để nói về việc học, giúp người đọc giải thích cho đồng nghiệp hay người thân vì sao một phương pháp lại có tác dụng.

Thực hành trong tuần này

Chọn một điều bạn cần học trong tháng tới, rồi làm theo lịch bảy ngày dưới đây.

• Ngày đầu, đọc tài liệu một lần, sau đó đóng lại và viết ra mọi điều bạn còn nhớ.
• Từ ngày thứ hai đến ngày thứ năm, mở đầu mỗi buổi học bằng ba câu hỏi lấy từ trí nhớ, trước khi mở ghi chú.
• Lên lịch ít nhất ba buổi học ngắn trong tuần thay vì một buổi dài duy nhất.
• Trộn ít nhất hai chủ đề liên quan trong một buổi để bạn phải tự quyết định cách giải phù hợp với từng bài.
• Ngày thứ bảy, tự kiểm tra mà không xem ghi chú rồi so sánh kết quả với lần thử đầu tiên.

Hãy ghi lại đơn giản những gì bạn nhớ được trong mỗi lần thử. Bản ghi này cho thấy trí nhớ của bạn có đang ngày càng đáng tin cậy hay không, một thước đo hữu ích hơn nhiều so với việc buổi học có cảm thấy thoải mái hay không.