Chủ nghĩa hiện sinh là một chủ nghĩa nhân văn

Chủ nghĩa hiện sinh là một chủ nghĩa nhân văn: tóm tắt theo từng phần

Cuốn sách là một bài giảng duy nhất, không chia chương, nên các phần dưới đây là cách chia của chúng tôi theo những chặng tự nhiên của bài.

Phần 1: Đáp lại những lời chỉ trích

Sartre trình bày bài nói này ở Paris vào tháng 10 năm 1945, vài tháng sau khi chiến tranh ở châu Âu kết thúc. Lúc đó chủ nghĩa hiện sinh vừa thành mốt vừa bị coi là lời xúc phạm. Những người cộng sản buộc tội nó khiến con người đứng yên và chìm trong tuyệt vọng. Giới phê bình Công giáo thì cho rằng nó u ám và chỉ nhìn vào mặt xấu xí của con người. Sartre hứa sẽ đáp lại cả hai phía. Ông mô tả chủ nghĩa hiện sinh là học thuyết làm cho đời sống con người trở nên khả dĩ, và nói mọi chân lý, mọi hành động đều gắn với một bối cảnh và một góc nhìn của con người. Điều này quan trọng vì cả bài giảng là một lời biện hộ, nên mỗi ý tưởng đều được định hình như một lời đáp cho ai đó.

Phần 2: Hiện sinh có trước bản chất

Ở đây Sartre nêu nguyên lý chính của mình. Hãy lấy con dao rọc giấy: người thợ trước hết hình dung nó dùng để làm gì rồi mới chế tạo, nên mục đích có trước vật. Các nhà tư tưởng tôn giáo thường hình dung con người theo cách tương tự, tức được tạo ra theo một thiết kế trong tâm trí Thượng đế. Sartre nói nếu không có Thượng đế thì không ai thiết kế chúng ta. Con người trước hết xuất hiện trên đời, và chỉ sau đó mới tự xác định mình. Ông còn nhận xét rằng ngay cả các triết gia vô thần thế kỷ mười tám vẫn giữ ý niệm về một bản tính người chung, và ông cũng bác bỏ điều đó. Điều này quan trọng vì đó là nền tảng của mọi thứ còn lại: tự do không phải phần thêm vào mà là điều kiện căn bản của kiếp người.

Phần 3: Lo âu, bị bỏ rơi và tuyệt vọng

Sartre gọi tên ba cảm giác phát sinh từ sự tự do này. Lo âu là ý thức rằng khi tôi chọn, tôi chọn cho tất cả mọi người, như thể đang dựng một hình mẫu về việc con người nên là gì. Bị bỏ rơi, đôi khi được dịch là cô đơn lạc lõng, là nhận ra rằng không có thượng đế hay luật đạo đức cố định nào cho ta biết điều gì là tốt, nên ta phải tự quyết định một mình. Tuyệt vọng nghĩa là ta chỉ có thể trông cậy vào những gì nằm trong khả năng hành động của mình, chứ không dựa vào hy vọng của người khác hay vào lịch sử để có kết quả. Sartre khẳng định đây không phải lý do để đứng đơ ra. Chúng mô tả một người trung thực biết nhận trách nhiệm rồi hành động, còn ai nói mình không hề lo âu thì chỉ đang giấu điều đó với chính mình.

Phần 4: Tình huống khó của người học trò

Để làm rõ, Sartre kể về một chàng trai đến gặp ông trong thời Đức chiếm đóng. Anh trai anh đã chết trong các trận đánh năm 1940, cha anh nghiêng về phía hợp tác với quân Đức, còn mẹ anh sống nhờ vào anh. Anh có thể ở lại chăm sóc mẹ, hoặc ra đi gia nhập lực lượng Nước Pháp Tự do. Sartre lưu ý rằng đạo đức Kitô giáo bảo hãy yêu người lân cận nhưng không nói là người nào, và quy tắc của Kant là không bao giờ coi con người chỉ như phương tiện cũng không giúp chọn giữa việc giúp một người và phục vụ nhiều người. Không quy tắc hay cảm xúc nào giải quyết được, vì sức mạnh của một cảm xúc chỉ bộc lộ qua điều người ta làm. Chàng trai phải tự tìm ra con đường của mình. Ví dụ này cho thấy những trường hợp khó được quyết định bằng sự dấn thân chứ không phải bằng nguyên tắc.

Phần 5: Tính chủ thể và những người khác

Các nhà phê bình nói Sartre nhốt con người trong đầu óc riêng của họ. Ông đáp rằng tính chủ thể là điểm xuất phát chứ không phải điểm kết thúc. Theo Descartes, điều duy nhất chắc chắn là ý thức của chính tôi: "Tôi tư duy, vậy tôi tồn tại." Nhưng khi biết mình, tôi cũng gặp những người khác, vì tôi cần họ để biết mình là ai. Sartre gọi mảnh đất chung này là tính liên chủ thể. Cũng có một thân phận con người: ai cũng phải sống trong thế giới, lao động, sống giữa người khác và rồi chết, và những giới hạn này mang tính phổ quát dù mỗi người trải qua theo cách riêng. Điều này quan trọng vì nó trả lời lời buộc tội rằng chủ nghĩa hiện sinh không thể chia sẻ. Vì ta chọn cho tất cả, nên lựa chọn của ta cũng là lời đề xuất về việc một con người có thể là gì.

Phần 6: Vì sao đây là một chủ nghĩa nhân văn

Giờ Sartre quay lại với các lời buộc tội. Ông nói chủ nghĩa hiện sinh không phải thuyết tĩnh lặng thụ động, vì con người chẳng là gì khác ngoài tổng số hành động của mình. Kẻ hèn nhát tự biến mình thành kẻ hèn nhát bằng việc mình làm, người anh hùng tự biến mình thành anh hùng, nên không ai có thể đổ lỗi cho một bản tính cố định. Nó cũng không bi quan về con người, vì tương lai chưa được viết sẵn. Ông bác bỏ kiểu chủ nghĩa nhân văn ca ngợi nhân loại như thể đã vĩ đại và hoàn thiện. Chủ nghĩa nhân văn của ông cho rằng con người luôn dang dở và phải không ngừng vượt lên chính mình. Ông còn nói dù Thượng đế có tồn tại thì cũng chẳng có gì thay đổi, vì con người vẫn phải tự tìm thấy mình. Chủ nghĩa hiện sinh đặt con người và tự do của họ ở trung tâm, và vì thế ông có thể gọi nó là một chủ nghĩa nhân văn.

Nhân vật và thuật ngữ chính

• Jean-Paul Sartre: triết gia và nhà văn người Pháp (1905–1980). Ông đọc bài giảng ở Paris năm 1945 để đáp lại các đòn công kích vào tư tưởng của mình, và bài được xuất bản vào năm sau.
• Chàng học trò: một học trò không rõ tên hỏi Sartre nên ở lại với mẹ hay gia nhập lực lượng Nước Pháp Tự do. Anh đại diện cho bất kỳ ai đối mặt với một lựa chọn đạo đức thực sự mà không quy tắc nào giải quyết được.
• Con dao rọc giấy: ví dụ của Sartre về một vật có mục đích được người chế tạo định sẵn trước khi nó tồn tại. Ông dùng nó để cho thấy con người khác thế nào, vì không ai lập kế hoạch cho chúng ta từ trước.
• Hiện sinh có trước bản chất: nguyên lý trung tâm của bài giảng. Con người trước hết tồn tại rồi mới, qua hành động, trở thành điều mình là. Không có bản thiết kế, không có bản tính người sẵn có nào quyết định thay ta.
• Lo âu: sức nặng của việc biết rằng mỗi lựa chọn cũng là một hình mẫu cho tất cả mọi người. Sartre coi nó không phải nỗi sợ thông thường mà là cảm giác của người nghiêm túc nhận trách nhiệm.
• Bị bỏ rơi: hoàn cảnh không có thượng đế hay luật đạo đức cố định nào cho ta biết điều gì là tốt. Đó không phải lời than phiền về sự cô độc mà là một sự thật giản dị đi kèm với tự do.
• Tuyệt vọng: sống chỉ dựa vào những gì ta thực sự làm được, không trông chờ người khác hay lịch sử bảo đảm kết quả. Nó không phải cái cớ để khỏi làm gì.
• Tự lừa dối (bad faith): giả vờ rằng mình không tự do bằng cách đổ cho cảm xúc, hoàn cảnh hay tính cách về những gì mình chọn. Sartre xem đó là cách nói dối chính mình để trốn tránh trách nhiệm.
• Chủ nghĩa nhân văn: với Sartre, là quan điểm cho rằng con người luôn dang dở và phải tự tạo nên mình. Ông bác bỏ ý nghĩ rằng nhân loại đã đáng ngưỡng mộ và hoàn thiện.

Áp dụng vào đời sống

Bài giảng phát huy tốt nhất khi làm mồi cho suy nghĩ của chính bạn. Hãy chọn một câu hỏi và thử nó với cuộc sống của mình, thay vì chỉ kể lại điều Sartre nói.

• Hãy nghĩ về một lựa chọn bạn đã đưa ra vì "tôi vốn là người như vậy". Quan điểm của Sartre có làm bạn nhìn nó khác đi không?
• Sartre nói mỗi lựa chọn cũng cho thấy con người nên như thế nào. Trong những lựa chọn gần đây, cái nào bạn có thể bênh vực nếu ai cũng làm như vậy?
• Bạn đổ lỗi cho hoàn cảnh, cảm xúc hay người khác ở đâu để khỏi phải quyết định? Đó có phải điều ông gọi là tự lừa dối không?
• Tình huống của chàng học trò có đáp án đúng không? Bạn có đồng ý rằng không quy tắc nào giải quyết được nó?
• Một triết học không có bản tính người cố định khiến bạn thấy hy vọng hay đáng sợ, và vì sao?

Để vận dụng, hãy viết ra một quyết định bạn đang né tránh và nói xem bạn sẽ chọn gì nếu không ai khác có thể quyết định thay mình. Hãy để ý những cái cớ bắt đầu bằng "Tôi không thể, vì tôi là kiểu người…". Khi bạn bè xin lời khuyên, hãy chia sẻ lý do của mình thay vì một quy tắc. Một lưu ý: bài giảng này là phần dẫn nhập phổ thông, không phải toàn bộ tư tưởng của Sartre, vốn được phát triển dài hơi trong Hữu thể và Hư vô (1943).