Utopia

Tóm tắt theo từng phần

Cảnh báo tiết lộ nội dung: phần này kể toàn bộ cuốn sách, kể cả đoạn kết.

Thư mở đầu và bối cảnh: Antwerp, 1515

More mở đầu bằng một bức thư gửi bạn là Peter Giles, rồi bước vào câu chuyện với tư cách một nhân vật. Trong chuyến công cán đến vùng Flanders, ông gặp Giles ở Antwerp, và Giles giới thiệu một người đi biển dạn dày sương gió tên Raphael Hythloday, từng đi cùng Amerigo Vespucci rồi tiếp tục hành trình một mình. Ba người ngồi trò chuyện trong vườn. Trộn người thật với một nhân vật bịa là mẹo đầu tiên của More: cuốn sách đọc như một bản tường thuật có thật, khiến hòn đảo lạ lùng trở nên đáng tin, đồng thời ngầm gợi rằng tất cả có thể chỉ là một trò đùa. Điều này quan trọng vì mọi nhận định về sau đều đến từ Hythloday chứ không phải từ chính More.

Quyển 1: Người khôn ngoan có nên phục vụ vua?

Giles khen Hythloday thông thái và hỏi vì sao ông không phục vụ một vị vua nào. Hythloday đáp rằng các vua quan tâm đến việc chiếm thêm đất hơn là cai trị cho tốt, và những cố vấn nói thật thì bị phớt lờ trong khi kẻ nịnh hót lại thăng tiến. More đáp rằng triết gia vẫn nên làm việc trong hệ thống và làm được điều tốt nào thì làm, như một diễn viên đóng đúng vai mà vở kịch cần. Hythloday từ chối: lời khuyên chân thật sẽ bị cả triều đình cười nhạo. Cuộc tranh luận mở đầu này đặt ra mối lo trung tâm của cuốn sách: giữ mình trong sạch mà vô dụng, hay thỏa hiệp để có ích? More không bao giờ giải quyết dứt điểm.

Quyển 1: Kẻ trộm bị treo cổ và đàn cừu đói

Hythloday kể lại một bữa tối ở Anh tại bàn của Hồng y Morton, nơi một luật sư ca ngợi việc treo cổ kẻ trộm. Hythloday phản đối rằng xử tử là quá nặng cho tội trộm cắp mà cũng chẳng ngăn được nó, vì người nghèo ăn trộm để có cái ăn. Ông đổ lỗi cho nguyên nhân gốc: những người lính giải ngũ sau chiến tranh mà không có nghề, và các địa chủ rào đất canh tác để nuôi cừu, đến mức, như ông nói, cừu dường như đang ăn thịt người. Ông cho rằng nếu chỉ trừng phạt tội ác mà không chữa cái đói, thì trước hết ta tạo ra kẻ trộm rồi sau đó treo cổ họ. Điều này quan trọng vì Quyển 2 được dựng lên như lời đáp cho chính những vấn đề cụ thể của nước Anh này.

Cuối Quyển 1: Nghi ngờ về tài sản tư hữu

Bị thúc ép phải nói điều gì thật sự hiệu quả, Hythloday chỉ vào người Utopia và nói rằng chừng nào còn tiền bạc và tài sản tư hữu thì công bằng và hạnh phúc vẫn nằm ngoài tầm với. Một số ít người giàu lấy phần nhiều nhất, còn mọi người khác phải gánh lo âu và lao nhọc. More phản bác rằng nếu không ai sở hữu gì thì sẽ chẳng ai chịu làm việc. Hythloday đáp rằng đơn giản là More chưa từng thấy một nơi như thế. Hai người hẹn nói tiếp sau bữa tối, và Quyển 1 khép lại ở đó. Lập luận này là bản lề của cả cuốn sách: mọi điều Hythloday mô tả tiếp theo đều nhằm thử nghiệm chính nhận định ấy về tài sản.

Quyển 2: Hòn đảo và các thành phố

Sau bữa tối, Hythloday mô tả hòn đảo. Nó có hình lưỡi liềm, và một vị vua tên Utopus đã chinh phục nơi này rồi cho đào một kênh qua dải đất hẹp để biến nó thành đảo thực sự. Có 54 thành bang, tất cả cùng ngôn ngữ, luật lệ và cách bố trí, và không nơi nào cách nơi kế tiếp quá một ngày đi bộ. Đường phố rộng, nhà cửa giống nhau, cửa không bao giờ khóa. Thủ đô Amaurot nằm bên một con sông. Sự đồng nhất này có chủ đích: ít thứ để khoe thì ít thứ để ghen tị. Ý tưởng thiết kế cả một đất nước theo một khuôn mẫu xuất hiện ở đây.

Quyển 2: Lao động và đời sống thường ngày

Ở Utopia ai cũng làm việc, cả nam lẫn nữ. Nông nghiệp là kỹ năng chung, và mỗi người còn học thêm một nghề. Ngày làm việc kéo dài sáu giờ, ba giờ trước bữa trưa và ba giờ sau đó, thời gian còn lại dành cho ngủ nghỉ, ăn uống, âm nhạc và học hỏi. Các buổi giảng trước bình minh mở cho tất cả, nhưng không ai bị ép đến nghe. Các hộ gia đình ăn trong những sảnh lớn, và hàng hóa được lấy từ kho công mà không phải trả tiền, vì đủ cho mọi người. Các quan chức do dân bầu, gọi là syphogrant và tranibor, quản lý công việc. Vì không ai ngồi không, sáu giờ là đủ để nuôi cả hòn đảo.

Quyển 2: Vàng, du hành, tội phạm và chế độ nô lệ

Vàng và bạc không có giá trị đặc biệt ở Utopia. Người ta dùng chúng để làm bô đi vệ sinh và xiềng xích cho nô lệ, còn trẻ con chơi với ngọc trai cho đến khi lớn khôn. Khi các sứ thần nước ngoài đến, người đeo đầy dây chuyền vàng, dân Utopia tưởng họ là nô lệ hoặc kẻ ngốc. Đi lại giữa các thành phố cần giấy phép, và lang thang không phép sẽ bị phạt. Chế độ nô lệ tồn tại như một hình phạt cho tội nặng và cho những người nước ngoài bị kết án ở xứ khác. Hythloday trình bày tất cả điều này như hợp lý, nhưng người đọc hiện đại thường thấy nô lệ và việc kiểm soát đi lại khó hòa với bức tranh hạnh phúc, và đó cũng là một lý do cuốn sách còn gây tranh cãi.

Quyển 2: Chiến tranh, tôn giáo và đoạn kết

Người Utopia ghét chiến tranh và cho rằng nó chỉ hợp với thú vật, nhưng họ vẫn chiến đấu để tự vệ và bảo vệ đồng minh, thường thuê lính nước ngoài và dùng mưu mẹo để tránh đổ máu. Tôn giáo đa dạng và được khoan dung: ai cũng có thể thờ phụng tùy ý, nhưng không được xúc phạm người khác, và ai phủ nhận kiếp sau hay sự quan phòng của thần linh thì không được giữ chức vụ công. Hythloday kết thúc câu chuyện. Riêng More nghĩ rằng nhiều tập tục Utopia thật phi lý, nhưng thừa nhận ông mong một số trong đó có thể có ở châu Âu. Điều này quan trọng vì những dòng cuối để người đọc tự quyết định nên nghĩ gì về tất cả.

Nhân vật

Thomas More (người kể chuyện)

Vừa là tác giả vừa là một nhân vật. Trong truyện, ông là một luật sư điềm đạm đang đi công cán ngoại giao, hoài nghi những ý tưởng cấp tiến của Hythloday. Ngoài đời, ông trở thành Đại pháp quan nước Anh năm 1529 và bị xử tử năm 1535 vì từ chối công nhận Henry VIII là người đứng đầu Giáo hội.

Raphael Hythloday

Một thủy thủ kiêm học giả người Bồ Đào Nha do tác giả bịa ra, đã sống năm năm ở Utopia. Tên Raphael gợi nhớ đến một thiên thần dẫn đường cho người lữ hành, còn họ Hythloday, gốc Hy Lạp, ngụ ý một kẻ bán chuyện vớ vẩn. Ông phản đối tài sản tư hữu và từ chối phục vụ các vua.

Peter Giles

Người bạn có thật của More ở Antwerp, một học giả và thư ký thành phố, cũng quen biết Erasmus. Trong sách, ông giới thiệu Hythloday và bảo đảm cho người này, làm câu chuyện khung thêm phần chân thực.

Hồng y John Morton

Một Tổng giám mục Canterbury kiêm Đại pháp quan có thật, từng nhận More làm người hầu trong nhà khi ông còn nhỏ. Trong Quyển 1, bàn ăn của ông là nơi diễn ra cuộc tranh luận về việc treo cổ kẻ trộm, và ông được khắc họa là người cởi mở với ý tưởng hơn các triều đình mà Hythloday né tránh.

Utopus

Vị chinh phục huyền thoại đã đặt tên cho hòn đảo, tạo nên hình dáng của nó và đặt nền móng cho luật lệ. Ông được kể là đã khai hóa một dân tộc thô sơ và biến khoan dung tôn giáo thành quy tắc. Người Utopia coi ông là người sáng lập, giống như vị anh hùng lập quốc ở nhiều nước có thật.

Syphogrant và tranibor

Các quan chức do dân bầu của Utopia. Một syphogrant đại diện cho nhóm ba mươi hộ gia đình, còn một tranibor trông coi mười syphogrant. Họ tổ chức công việc và điều hành các thị trấn, tạo thành mạng lưới giữ cho đời sống chung của hòn đảo vận hành.

Viết về cuốn sách này

Utopia phù hợp cho các bài luận về xã hội lý tưởng, giới hạn của cải cách và châm biếm. Hãy bắt đầu bằng một câu hỏi thay vì một bản tóm tắt: More đang mô tả một mục tiêu, hay đang giễu cợt ý niệm về sự hoàn hảo? Những hướng sau có thể giúp bạn:

• Chơi chữ trong tên sách: Utopia có thể nghĩa là “không nơi nào” và cũng là “nơi tốt đẹp”. More được gì từ nghĩa kép ấy?
• Quyển 1 và Quyển 2: phần phê phán nước Anh định hình cách mô tả hòn đảo như thế nào?
• Hythloday và More: cuốn sách muốn bạn đứng về phía ai?
• Cái giá của sự hoàn hảo: hãy xem xét chế độ nô lệ, giấy phép đi lại và việc thiếu riêng tư. Đó là khuyết điểm của thiết kế, hay của chính lý tưởng?
• Ngày nay: ý tưởng nào của Utopia, như giờ làm ngắn hơn và tài nguyên chung, nghe có vẻ hiện đại, và ý tưởng nào nghe khó chịu?

Hãy dùng các ví dụ ngắn từ văn bản, như ngày làm việc sáu giờ hay những chiếc bô bằng vàng, và nói rõ mỗi ví dụ cho thấy điều gì. Một bài luận tốt có lập trường rõ ràng và thừa nhận điều mà quan điểm đối lập nói đúng.