Zarathustra đã nói như thế

Tóm tắt từng chương

Cảnh báo tiết lộ nội dung: phần này kể toàn bộ cốt truyện, kể cả đoạn kết.

Lời tựa: Nhà tiên tri xuống núi

Năm ba mươi tuổi, Zarathustra rời quê hương và hồ nước để lên núi, nơi ông sống một mình mười năm. Một buổi sáng, ông nói với mặt trời rằng mình như chiếc chén đầy tràn, và quyết định xuống núi chia sẻ trí tuệ. Trong rừng, ông gặp một ẩn sĩ chưa hề nghe tin Thượng đế đã chết. Ở khu chợ của một thị trấn, Zarathustra tuyên bố về siêu nhân và cảnh báo về người cuối cùng, một sinh vật dễ chịu không mong điều gì vĩ đại. Đám đông cười và chỉ chờ xem người đi trên dây. Khi người ấy rơi xuống chết, Zarathustra mang xác đi chôn và quyết định tìm bạn đồng hành thay vì tìm đám đông. Phần mở đầu này đặt ra những hình ảnh chính của cuốn sách và cả vấn đề chính của nó: một người thầy lên tiếng khi chưa ai sẵn sàng nghe.

Phần I: Những bài giảng ở thị trấn Con Bò Đốm

Ở thị trấn tên Con Bò Đốm, Zarathustra thu nhận môn đồ và đọc một loạt bài giảng ngắn. Ông mở đầu bằng ba sự biến hóa: tinh thần hóa thành lạc đà biết gánh nặng, rồi thành sư tử nói “ta muốn”, rồi thành đứa trẻ, người bắt đầu một điều mới. Các bài sau bênh vực thân thể trước những kẻ khinh rẻ nó, gọi nhà nước là “thần tượng mới”, cảnh báo về bầy ruồi ồn ào nơi chợ búa, và hỏi thế nào là một người bạn thật sự. Phần này khép lại bằng “đức hạnh ban tặng”, tức sự hào phóng của việc cho đi, và Zarathustra bảo các môn đồ hãy rời ông để tìm lấy chính mình. Ông nói chỉ khi họ chối bỏ ông, ông mới trở lại. Điều cốt lõi là nền đạo đức đầu tiên của cuốn sách: giá trị được tạo ra chứ không phải thừa kế.

Phần II: Quần đảo Hạnh phúc và sự tự vượt mình

Zarathustra trở về núi, nhưng một giấc mơ về đứa trẻ cầm chiếc gương, trong đó hiện lên nụ cười của ác quỷ, cảnh báo ông rằng giáo huấn của mình đang bị bóp méo. Ông quay lại Quần đảo Hạnh phúc để tìm bạn bè. Trong “Về những con nhện độc”, ông công kích những người giảng về bình đẳng mà bị thúc đẩy bởi lòng báo thù. Trong “Về sự tự vượt mình”, chính sự sống nói rằng nó phải luôn vượt qua chính nó, và ý chí quyền lực hiện ra như động lực để sáng tạo và vươn xa hơn. “Bài ca đêm” cho thấy nỗi cô đơn của một người chỉ biết cho mà chẳng bao giờ nhận. “Về sự cứu chuộc” bàn về nỗi đau của “đã từng như thế”, quá khứ mà ý chí không thể thay đổi. Trong “Giờ phút tĩnh lặng nhất”, một tiếng nói im lặng ra lệnh cho ông phải nói, rồi bỏ ông lại trong sợ hãi. Phần này cho thấy người thầy ngày càng ý thức rõ nhiệm vụ của mình.

Phần III: Thị kiến, câu đố và sự luân hồi

Zarathustra giong buồm rời Quần đảo Hạnh phúc và kể cho các thủy thủ nghe một câu đố. Trong “Về thị kiến và câu đố”, ông leo núi với thần trọng lực, một gã lùn, ngồi trên vai. Tại một cổng vòm tên là Khoảnh khắc, họ bàn về thời gian chạy thành vòng tròn. Rồi ông thấy một người chăn cừu bị con rắn đen chẹn họng. Người chăn cừu cắn đứt đầu con rắn và đứng dậy, cười vang. Trong “Người dưỡng bệnh”, Zarathustra gục xuống bảy ngày, và những con vật của ông, đại bàng và rắn, gọi ông là người thầy của vĩnh hằng luân hồi. Ông phải đối diện với ý nghĩ rằng ngay cả kẻ tầm thường cũng quay trở lại. Phần này kết thúc bằng “Bảy con dấu”, bài ca yêu tha thiết cõi vĩnh hằng. Đây là nơi ý tưởng khó nhất của cuốn sách trở thành chuyện của riêng ông.

Phần IV: Những con người cao hơn

Phần IV ban đầu chỉ được in riêng tư và đọc giống một câu chuyện hài kỳ lạ. Một thầy bói cám dỗ Zarathustra đã già bằng tội cuối cùng của ông: lòng thương hại người cao hơn. Về lại hang, ông thấy một đoàn “những con người cao hơn”: hai vị vua, một nhà ảo thuật, vị giáo hoàng cuối cùng, người xấu xí nhất, một người ăn xin tự nguyện và những người khác. Người xấu xí nhất nói rằng anh ta đã giết Thượng đế vì Thượng đế quá thương hại loài người. Zarathustra đãi họ ăn nhưng nói họ chưa phải những người ông đang chờ. Sau khi họ thờ một con lừa trong lễ hội giễu nhại, “Bài ca say” vang lên lúc nửa đêm với niềm vui muốn có vĩnh hằng. Lúc bình minh, một con sư tử cùng đàn bồ câu xuất hiện, và Zarathustra rời hang để bắt đầu công việc của mình.

Nhân vật và khái niệm chính

Zarathustra

Nhân vật chính, một nhà tiên tri ẩn sĩ mang tên vị tiên tri Ba Tư cổ đại Zoroaster. Ông dạy về siêu nhân và vĩnh hằng luân hồi, nhưng cũng hoài nghi, cô đơn và thường không được hiểu. Nietzsche dùng ông như một nhân vật chứ không phải người phát ngôn đơn giản cho mọi quan điểm của mình.

Đại bàng và rắn

Những con vật bầu bạn với Zarathustra trên núi. Đại bàng tượng trưng cho kiêu hãnh, rắn tượng trưng cho trí tuệ. Chúng trò chuyện với ông vào lúc khủng hoảng, và trong “Người dưỡng bệnh” chúng nói thành lời giáo huấn về vĩnh hằng luân hồi thay ông.

Siêu nhân

Một mục tiêu chứ không phải một loài: người trao ý nghĩa cho trần thế bằng cách sáng tạo giá trị thay vì chờ đợi một thế giới khác. Zarathustra nói con người phải được vượt qua, như loài khỉ đã được con người vượt qua. Đây không liên quan gì đến siêu anh hùng trong truyện tranh.

Người cuối cùng

Đối lập của siêu nhân: một sinh vật nhỏ bé, mãn nguyện, chỉ muốn thoải mái, an toàn và giống nhau, chớp mắt rồi nói “chúng ta đã phát minh ra hạnh phúc”. Hắn tượng trưng cho hiểm họa của một thế giới đã thôi hướng lên cao.

Người đi trên dây

Một nghệ sĩ ở khu chợ, sợi dây của anh là một hình ảnh: nhân loại là sợi dây căng giữa loài vật và siêu nhân. Sau khi anh rơi xuống, Zarathustra tôn trọng anh vì đã lấy hiểm nguy làm nghề, rồi mang thi thể đi chôn.

Vĩnh hằng luân hồi

Ý nghĩ rằng mọi thứ đều quay trở lại, y hệt như trước, hết lần này đến lần khác. Zarathustra gọi đó là tư tưởng vực thẳm của mình. Cuốn sách xem nó ít như một thuyết vũ trụ mà nhiều hơn như phép thử xem một người có thể nói “vâng” với cuộc sống trọn vẹn hay không.

Ý chí quyền lực

Tên Zarathustra gọi động lực ở mọi sinh vật: lớn lên, chỉ huy và tự vượt mình. Trong “Về sự tự vượt mình”, nó không đơn thuần là thống trị mà là thôi thúc tạo ra giá trị và hình thái mới, dù phải đánh đổi chính con người cũ của mình.

Thần trọng lực

Gã lùn cưỡi trên vai Zarathustra trong “Về thị kiến và câu đố”. Gã tượng trưng cho sự nặng nề, hoài nghi và thói quen kéo mọi ý tưởng xuống thành điều dễ nói. Zarathustra thoát khỏi gã bằng cách nói to tư tưởng luân hồi.

Những con người cao hơn

Các vị khách ở Phần IV: hai vị vua, một nhà ảo thuật, vị giáo hoàng cuối cùng, một người ăn xin tự nguyện và những người khác. Mỗi người là một kiểu người hiện đại đã mất niềm tin cũ và đang tìm niềm tin mới. Zarathustra đón tiếp họ nhưng xem họ chỉ là bậc đá dẫn tới điều lớn lao hơn.

Người xấu xí nhất

Một vị khách tự nhận là kẻ giết Thượng đế, nói rằng anh ta giết Thượng đế vì không chịu nổi lòng thương hại của Ngài. Chính anh cũng ghét bị người khác thương hại. Sau những bài ca trong đêm, anh nói sẵn lòng sống đời này thêm một lần nữa.

Những câu nói nổi tiếng

Phần lớn những câu nổi tiếng nhất của cuốn sách nằm trong Lời tựa.

“Thượng đế đã chết” (Lời tựa, mục 2)

Vị ẩn sĩ trong rừng chưa nghe tin này. Câu nói là một chẩn đoán: niềm tin vào Thượng đế không còn giữ cho đời sống châu Âu gắn kết, và một khoảng trống mở ra mà Zarathustra muốn người ta lấp bằng sáng tạo chứ không phải sự dễ chịu.

“Con người là thứ cần được vượt qua” (Lời tựa, mục 3)

Nói với đám đông ngoài chợ, câu này mở đầu ý niệm siêu nhân. Con người đối với siêu nhân như loài khỉ đối với con người, một chặng đáng xấu hổ trên đường đi.

“Một sợi dây trên vực thẳm” (Lời tựa, mục 4)

Nhân loại là một cuộc băng qua chứ không phải điểm đến. Sợi dây nguy hiểm theo mọi hướng: khi băng qua, khi ngoái lại, khi đứng yên. Giá trị nằm ở nỗ lực thử.

“Hỗn độn … để sinh ra một ngôi sao nhảy múa” (Lời tựa, mục 5)

Được nói ngay trước khi người cuối cùng xuất hiện, câu này cho rằng sáng tạo cần có hỗn độn. Cuốn sách gợi ý rằng người không còn chút hỗn độn nào trong lòng thì đã đang lún vào sự dễ chịu của người cuối cùng.

Viết về cuốn sách này

Nếu phải viết về Zarathustra cho một bài học, hãy bắt đầu bằng một câu hỏi thay vì một kết luận. Ba điểm xuất phát hay: “Vượt qua” con người nghĩa là gì, và siêu nhân là một con người, một lý tưởng hay một lời cảnh báo? Vĩnh hằng luân hồi thay đổi thế nào khi đọc nó như phép thử về cách ta sống thay vì một khẳng định về vũ trụ? Vì sao Nietzsche chọn câu chuyện, bài giảng và bài ca thay vì lập luận theo lối học thuật thông thường?

Hãy chọn một bài giảng để đọc kỹ, chẳng hạn “Về ba sự biến hóa” hoặc “Về sự tự vượt mình”, và giải thích các hình ảnh bằng lời của bạn. Ghi lại những chỗ Zarathustra có vẻ tự mâu thuẫn, vì cuốn sách thường mời gọi điều đó, rồi hỏi xem mâu thuẫn ấy có chủ ý hay không. Hãy thận trọng với các khẩu hiệu nổi tiếng. “Thượng đế đã chết” là chẩn đoán về một nền văn hóa không còn tin, không phải lời reo mừng. Hãy đưa vào trải nghiệm của riêng bạn, chẳng hạn một giá trị bạn thừa hưởng rồi sau này đặt câu hỏi, và nói bạn rút ra điều gì. Giữ các đoạn trích thật ngắn và ghi rõ phần và mục.