Về bổn phận (On Duties)

Tóm tắt theo từng phần

Phần 1: Lá thư của người cha gửi đứa con ở xa (mở đầu Quyển 1)

Cuối năm 44 TCN, Caesar đã chết và nền cộng hòa rối loạn, Cicero bị đẩy ra khỏi quyền lực thực sự. Con trai ông là Marcus đang học triết ở Athens, nên ông viết cho cậu một bản hướng dẫn dài, đầy tình phụ tử, về cách sống tốt. Ông nói mình theo nhà Khắc kỷ Hy Lạp Panaetius, nhưng điều chỉnh khá tự do cho hợp với đời sống La Mã. Cicero cũng tách bổn phận làm hai tầng: bổn phận “hoàn hảo” mà chỉ bậc hiền triết mới làm trọn, và bổn phận “thông thường” mà người tử tế có thể làm được. Sự phân biệt này quan trọng vì nó khiến cuốn sách dùng được cho mọi người, không chỉ cho các bậc thánh.

Phần 2: Bốn nguồn của điều thiện (Quyển 1, trí tuệ và công bằng)

Cicero cho rằng mọi bổn phận đều mọc ra từ bốn phần của đạo đức: trí tuệ, công bằng, can đảm và tiết độ. Về trí tuệ, ông ca ngợi việc đi tìm chân lý nhưng cảnh báo đừng vội kết luận hay phí thời gian vào những câu đố chẳng giúp ích cho ai. Công bằng là trái tim của cuốn sách. Ông nêu hai loại bất công: làm hại người khác, và đứng nhìn người ta bị hại trong khi mình có thể ngăn lại. Giữ lời hứa và tôn trọng tài sản cũng thuộc về đây. Ông nhắc lại một câu mà ông gán cho Plato: ta không sinh ra chỉ vì bản thân mình. Bổn phận bắt đầu từ thực tế rằng ta sống giữa những người khác.

Phần 3: Can đảm, cư xử cho phải phép và các vai trò (Quyển 1, nửa sau)

Với Cicero, can đảm không chỉ là chuyện chiến trận. Nó còn là dám đứng lên chống bất công trong đời sống công cộng. Nhưng can đảm thiếu công bằng chỉ là bạo lực, và can đảm chạy theo danh tiếng thì không phải can đảm thật. Tiếp theo ông bàn về sự đoan chính, tức hành xử cho thích hợp. Mỗi người cùng lúc đóng bốn vai: một con người biết suy xét, một cá nhân có tính khí riêng, một người ở trong hoàn cảnh cụ thể, và một người đã chọn con đường sống cho mình. Ông khuyên đừng bắt chước người khác mà đánh mất bản tính của mình. Cuối cùng, ông xếp thứ tự các bổn phận: tổ quốc trước, rồi cha mẹ, rồi con cái và gia đình, rồi họ hàng và bạn bè. Bổn phận, ông cho thấy, tùy thuộc vào các mối quan hệ, và những ràng buộc mạnh nhất đứng trước.

Phần 4: Điều gì thật sự có ích? (Quyển 2)

Quyển 2 hỏi điều gì thật sự có ích. Câu trả lời của Cicero khá gần gũi: thứ có ích nhất trong đời là sự hợp tác của người khác, và nó đến từ niềm tin, sự kính trọng và thiện chí. Ông cảnh báo rằng kẻ cai trị bằng nỗi sợ thì chính mình cũng sống trong sợ hãi. Ông gay gắt với những chính khách xóa nợ hay chia đất để lấy lòng dân. Về lòng hào phóng, ông ưa sự giúp đỡ bằng công sức và thời gian hơn là tiền mặt, và dặn đừng cho nhiều đến mức làm khánh kiệt bản thân hay gia đình. Bài học là danh tiếng và ảnh hưởng lớn dần chậm rãi, từ những việc làm ngay thẳng và biết quan tâm.

Phần 5: Khi điều đúng và điều có lợi dường như va nhau (mở đầu Quyển 3)

Quyển 3 đối mặt với câu hỏi khó nhất: nếu điều đúng và điều sinh lời có vẻ xung đột thì sao? Cicero ghi chú rằng Panaetius chưa từng viết phần này, nên ông tự dựng lấy. Điểm xuất phát của ông là một hành vi sai thì không bao giờ thật sự có ích; sự xung đột chỉ là ảo giác do cách nghĩ ngắn hạn tạo ra. Để thử điều này, ông dùng câu chuyện chiếc nhẫn của Gyges, chiếc nhẫn giúp người đeo vô hình. Nếu bạn có thể làm điều sai mà không bao giờ bị phát hiện, bạn có làm không? Cicero nói người tốt sẽ không làm, vì lòng tốt không phụ thuộc vào việc có ai nhìn hay không. Phép thử này tách bạch phẩm chất thật với danh tiếng bề ngoài.

Phần 6: Những tình huống khó trong kinh doanh và đời thường (giữa Quyển 3)

Sau đó Cicero kiểm nghiệm ý tưởng của mình qua các tình huống làm ăn. Nổi tiếng nhất là chuyện một lái buôn lúa mì từ Alexandria đến đảo Rhodes đang đói kém, và biết rằng còn nhiều tàu khác sắp tới ngay sau. Ông có nên nói ra, hay cứ bán giá cao? Hai thầy Khắc kỷ bất đồng. Diogenes ở Babylon cho phép im lặng nếu không vi phạm luật nào. Antipater ở Tarsus cho rằng người bán phải chia sẻ điều mình biết vì lợi ích chung. Cicero đứng về phía Antipater. Ông còn đưa thêm các ví dụ khác, chẳng hạn bán một căn nhà có khuyết điểm bị giấu. Ý của ông là: điều luật pháp cho phép và điều một người tử tế làm là hai chuyện khác nhau.

Phần 7: Lời hứa, lời thề và Regulus (kết Quyển 3)

Chủ đề cuối cùng là lời hứa và lời thề. Hình mẫu của Cicero là Regulus, vị tướng La Mã bị Carthage bắt trong Chiến tranh Punic lần thứ nhất. Theo truyền thuyết, Carthage cho ông về Rome với lời thề sẽ quay lại nếu không đạt được thỏa thuận trao đổi tù binh. Trước Viện Nguyên lão, ông phản đối việc trao đổi, rồi trở về Carthage đúng như đã thề, và nghe nói bị xử tử tàn khốc. Cicero không coi đó là một cuộc mặc cả tồi. Ông xem đó là bằng chứng rằng giữ chữ tín nặng hơn nỗi đau của bản thân. Ông kết thúc bằng lời nhắn Marcus: không điều gì trái với đức hạnh có thể là lợi ích thực sự.

Nhân vật và thuật ngữ chính

• Cicero (106–43 TCN): Luật sư, nhà hùng biện và chấp chính quan La Mã năm 63 TCN. Bị Caesar đẩy ra khỏi quyền lực rồi sau đó bị Mark Antony truy lùng, ông viết Về bổn phận trong năm cuối đời. Ông bị giết vào tháng 12 năm 43 TCN.
• Marcus Cicero: Con trai Cicero và là người nhận cuốn sách. Khi cha viết, cậu đang học ở Athens với triết gia Cratippus, nên cả cuốn sách đọc như một lá thư khuyên bảo dài.
• Panaetius: Triết gia Khắc kỷ đến từ Rhodes, thế kỷ thứ hai TCN. Tác phẩm của ông về những hành vi thích đáng là hình mẫu chính cho Quyển 1 và 2, dù Cicero viết lại cho độc giả La Mã và tự lấp chỗ trống ở Quyển 3.
• Diogenes ở Babylon và Antipater ở Tarsus: Hai thầy Khắc kỷ mà cuộc tranh luận về người lái buôn lúa mì ở Rhodes là phần then chốt của Quyển 3. Diogenes chấp nhận im lặng nếu luật được giữ; Antipater đòi phải nói hết. Cicero ủng hộ Antipater.
• Regulus: Marcus Atilius Regulus, tướng La Mã trong Chiến tranh Punic lần thứ nhất. Cicero nêu ông làm gương cho người giữ lời thề dù phải trả giá cá nhân khủng khiếp, và như bằng chứng rằng giữ lời có thể quan trọng hơn giữ mạng.
• Honestum: Tiếng Latin chỉ điều đúng đắn và đáng ngưỡng mộ về đạo đức. Đây là thước đo trung tâm của sách: một hành vi là bổn phận nếu phù hợp với bốn đức tính trí tuệ, công bằng, can đảm và tiết độ.
• Utile: Tiếng Latin chỉ điều có ích hay có lợi. Quyển 2 và 3 hỏi liệu nó có bao giờ đối nghịch với honestum không, và Cicero đáp dứt khoát là không, vì lợi ích thực luôn bao gồm niềm tin và uy tín tốt.

Áp dụng Về bổn phận vào đời sống

Cuốn sách phát huy tốt nhất khi bạn thử nó với những lựa chọn mình thật sự gặp. Đây là vài câu hỏi mà văn bản gợi ra:

• Khi một con đường tắt sẽ sinh lời nhưng đòi hỏi phải giấu giếm điều gì đó, bạn có làm được một cách công khai không? Cicero coi ý muốn che giấu là một lời cảnh báo.
• Có ai đó bạn có thể bảo vệ hay giúp đỡ mà bạn đang chọn làm ngơ không? Với Cicero, đó là loại bất công thứ hai.
• Vai trò nào của bạn (học sinh, con cái, bạn bè, thành viên nhóm) đang đòi hỏi ở bạn lúc này, và đòi hỏi nào mạnh nhất?
• Bạn có đang coi “không vi phạm quy định” là đồng nghĩa với “ổn cả” không?

Nếu bạn viết về cuốn sách này cho bài ở trường hay nhóm thảo luận, hãy chọn một nhận định của Cicero, chẳng hạn “điều có ích và điều đúng không bao giờ xung đột”, rồi thử nó với một trường hợp hiện đại: một đội thể thao, một cửa hàng online, một nhóm chat. Nói rõ bạn đồng ý hay không và vì sao. Cũng hãy nghiêm túc xét lời phản bác mạnh nhất: một người có thể chịu thiệt mà vẫn nói mình đã chọn đúng không? Hãy kết thúc bằng việc bạn sẽ làm gì. Câu hỏi này đã cổ xưa, nhưng chưa hề cũ.