Tồn tại và Thời gian (Being and Time)

Tóm tắt từng chương

Tồn tại và Thời gian gồm phần dẫn nhập và hai phần lớn, mỗi phần sáu chương. Cuốn sách chưa hoàn tất: chỉ có hai phần đầu của Phần Một theo kế hoạch được xuất bản.

Dẫn nhập, Chương 1: Sự cần thiết phải đặt câu hỏi về tồn tại

Heidegger mở đầu bằng nhận định rằng câu hỏi "tồn tại" nghĩa là gì đã bị lãng quên. Giới triết học coi "tồn tại" là từ rỗng nhất và hiển nhiên nhất, nên họ thôi không hỏi về nó. Ông không đồng ý: chúng ta dùng chữ "là" suốt ngày và hiểu nó một cách mơ hồ nào đó, và chính vì vậy nó cần được xem xét. Ông nói thêm rằng câu hỏi này có cấu trúc đặc biệt, bởi người đặt câu hỏi cũng là một sinh thể. Điều này quan trọng vì nó xác lập phương pháp của cả cuốn sách: muốn hiểu tồn tại, hãy bắt đầu bằng việc nghiên cứu sinh thể biết đặt câu hỏi.

Dẫn nhập, Chương 2: Nhiệm vụ kép

Heidegger vạch ra kế hoạch hai bước. Thứ nhất, phân tích cách tồn tại của Dasein để chuẩn bị cho câu hỏi về tồn tại, và chỉ ra thời gian giúp ta hiểu tồn tại như thế nào. Thứ hai, lần ngược lại lịch sử triết học để làm rõ các triết gia trước đã che lấp câu hỏi ấy ra sao. Ông gọi việc thứ hai là "phá dỡ" (destruction) truyền thống, nghĩa là tháo gỡ cẩn thận để tìm ra gốc rễ của nó chứ không phải đập bỏ. Phương pháp của ông là hiện tượng học: để sự vật tự bày tỏ đúng như chúng là. Kế hoạch này giải thích cấu trúc của sách, và cũng giải thích vì sao sách dở dang.

Phần Một, Chương 1: Chuẩn bị phân tích Dasein

Ở đây Heidegger giới thiệu Dasein, từ ông dùng để chỉ kiểu tồn tại của con người. Dasein là sinh thể mà chính sự hiện hữu của nó là một vấn đề đối với nó: chúng ta không chỉ đơn thuần có mặt, mà còn phải sống ra một cách hiện hữu nào đó. Từ đó có hai đặc điểm. "Bản chất" của Dasein nằm ở việc nó hiện hữu chứ không nằm trong một định nghĩa cố định, và mỗi Dasein luôn là "của tôi". Ông cũng cảnh báo không nên coi con người như đồ vật, như cái đầu biết suy nghĩ hay như loài vật có thêm vài phẩm chất, vì những hình dung đó che khuất cách chúng ta thực sự sống.

Phần Một, Chương 2: Tồn tại-trong-thế-giới

Heidegger lập luận rằng "tồn tại-trong-thế-giới" là một hiện tượng thống nhất, không phải một cái đầu nằm trong thân thể nằm trong căn phòng. Ở trong thế giới nghĩa là gắn bó với nó, cư ngụ và xoay xở chứ không phải đứng nhìn. Ông cho thấy bài toán truyền thống về việc một chủ thể làm sao với tới thế giới bên ngoài là một vấn đề giả, vì ngay từ đầu chúng ta chưa bao giờ bị tách khỏi thế giới. Chương này dựng ba khía cạnh của cấu trúc: thế giới, ai ở trong đó, và bản thân việc "ở trong" nghĩa là gì. Các chương sau lần lượt bàn từng khía cạnh.

Phần Một, Chương 3: Tính thế giới của thế giới

Chương này đi qua phân tích nổi tiếng về dụng cụ. Trước hết ta gặp sự vật như đồ dùng, chẳng hạn cái búa để đóng đinh, rồi sau đó mới gặp chúng như vật thể trơ trọi có các thuộc tính. Đồ dùng vận hành trong một mạng lưới mục đích, và ta chủ yếu chú ý đến nó khi nó hỏng hoặc thất lạc. Heidegger đối chiếu cách dùng "khả dụng trong tầm tay" (ready-to-hand) này với thái độ "hiện diện trước mắt" (present-at-hand) của người quan sát tách biệt, và phê phán Descartes vì coi thế giới là thực thể có quảng tính. Ý chính: ý nghĩa đến từ sự gắn bó thực tiễn trước khi có lý thuyết.

Phần Một, Chương 4: Tồn tại-cùng-với và "người ta"

Người khác không phải được thêm vào thế giới sau đó: Dasein luôn là tồn tại-cùng-với. Tuy nhiên, trong đời thường chúng ta phần lớn sống như "das Man", tức "người ta": làm điều người ta làm, nghĩ điều người ta nghĩ, đọc điều người ta đọc. Sự trung bình vô danh này gánh bớt trách nhiệm khỏi vai ta và san bằng mọi thứ. Heidegger mô tả đó là đặc điểm cơ bản của đời sống thường nhật, không phải khuyết điểm đạo đức của một số người. Điều này quan trọng vì nó giải thích vì sao cái tôi riêng của mỗi người thường bị che khuất và phải giành lại.

Phần Một, Chương 5: Bản thân việc ở-trong

Heidegger xem xét việc "ở trong" thế giới nghĩa là gì qua ba cấu trúc. Tâm trạng (attunement) cho thấy sự vật đã có ý nghĩa với ta trước khi ta suy ngẫm. Sự hiểu là khả năng phóng chiếu các khả thể, nhìn ra điều mình có thể làm. Ngôn từ, hay lời nói, trao cho chúng hình hài trong ngôn ngữ. Sau đó ông mô tả đời sống thường nhật rơi vào tán gẫu, tò mò và mập mờ, những thứ giữ ta bận rộn ở bề mặt. Chương này cho thấy tư duy đến sau, khi thế giới đã được mở ra bởi tâm trạng và sự hiểu.

Phần Một, Chương 6: Quan tâm là tồn tại của Dasein

Heidegger gom các phát hiện trước đó dưới một từ: quan tâm (Sorge). Dasein luôn đi trước chính nó, đã ở trong một thế giới, và gắn bó với những thứ trong tầm tay. Lo âu, một tâm trạng khiến thế giới quen thuộc bỗng trở nên trống rỗng lạ lùng, bộc lộ toàn bộ cấu trúc ấy bằng cách kéo ta ra khỏi "người ta" êm ấm. Ông củng cố luận điểm bằng một ngụ ngôn cổ, trong đó nữ thần Quan Tâm nặn nên con người đầu tiên. Chương này khép lại phần thứ nhất và để lại một câu hỏi: làm sao nhìn Dasein như một chỉnh thể?

Phần Hai, Chương 1: Tồn tại-hướng-tới-cái-chết

Để nhìn Dasein như một chỉnh thể, Heidegger phải tính cả điểm kết thúc của nó. Ông lập luận rằng cái chết không chỉ là chuyện xảy ra ở cuối đời mà là một cách tồn tại định hình từng khoảnh khắc: Dasein luôn "hướng tới" cái chết của nó. Cái chết chỉ thuộc về riêng tôi, không thể trao cho ai và không thể vượt qua. Lời nói thường ngày che đậy điều này bằng cách coi cái chết là chuyện xảy ra với "người ta". Đối diện với nó một cách thành thật, thay vì chờ nó như một biến cố, là điều mở ra một đời sống chân thực.

Phần Hai, Chương 2: Lương tâm, mặc cảm tội lỗi và quyết tâm

Tiếp theo Heidegger hỏi liệu bản thân Dasein có làm chứng cho một cách tồn tại chân thực hay không. Ông tìm thấy chứng nhân ấy ở lương tâm, mà ông hiểu là tiếng gọi lặng lẽ từ Dasein gửi cho chính nó, kéo nó rời "người ta". Nghe tiếng gọi nghĩa là nhận lấy một mặc cảm tội lỗi căn bản: ta không bao giờ chọn nền tảng của sự hiện hữu mình, vậy mà vẫn phải chịu trách nhiệm về nó. Đây không phải tội lỗi theo nghĩa đạo đức. Lời đáp cho tiếng gọi là quyết tâm, sự sẵn sàng sáng suốt hành động theo các khả thể của chính mình. Đó không phải một bộ quy tắc đạo đức mà là mô tả việc làm chủ đời mình.

Phần Hai, Chương 3: Tính thời gian là ý nghĩa của quan tâm

Đến đây lập luận chạm tới trung tâm. Cấu trúc của quan tâm hóa ra chính là thời gian: Dasein đến với chính mình từ tương lai, nhận lấy điều nó đã là, và hành động trong hiện tại. Heidegger gọi sự thống nhất này là "tính thời gian" (temporality) và cho rằng nó nền tảng hơn thời gian đồng hồ. Dasein chân thực giữ ba chiều ấy lại với nhau; Dasein không chân thực trôi dạt trong hiện tại. Đây là câu trả lời của sách cho câu hỏi mở đầu, ở mức nó đi được: thời gian là chân trời để hiểu tồn tại, dù chứng minh đầy đủ chưa bao giờ được đưa ra.

Phần Hai, Chương 4: Tính thời gian và đời sống thường nhật

Heidegger quay lại các chủ đề của phần một và đọc lại chúng qua lăng kính thời gian. Sự hiểu gắn với tương lai, tâm trạng gắn với quá khứ, còn sự sa ngã, tức trôi vào "người ta", gắn với hiện tại. Tán gẫu, tò mò và mải mê với công việc hóa ra đều là những cách tồn tại trong thời gian. Chương này cho thấy logic của cuốn sách: phân tích trước đó không sai, chỉ mới thấy được một nửa cho đến khi thời gian được đưa vào.

Phần Hai, Chương 5: Tính thời gian và tính lịch sử

Có lịch sử nghĩa là gì? Heidegger lập luận rằng Dasein không nằm trong lịch sử như vật trong cái hộp; nó mang tính lịch sử vì nó trải dài giữa sinh và tử và thừa hưởng một quá khứ. Con người tiếp nhận các khả thể từ cộng đồng của mình, và "định mệnh" nghĩa là chọn giữa chúng bằng quyết tâm. Do đó, lịch sử như một ngành khoa học học thuật phụ thuộc vào tính lịch sử sâu hơn này. Ông cũng bàn về việc chúng ta chọn những nhân vật quá khứ làm mẫu để noi theo. Chương này gắn sự hiện hữu cá nhân với truyền thống chung.

Phần Hai, Chương 6: Tính thời gian và việc ở-trong-thời-gian

Chương cuối giải thích thời gian đồng hồ thông thường hình thành ra sao. Vì Dasein bận tâm với thế giới, nó xác định ngày giờ cho sự kiện ("khi cửa hàng mở") và đo chúng bằng mặt trời, lịch và đồng hồ. Heidegger lập luận rằng thứ thời gian công cộng, đếm được này bắt nguồn từ tính thời gian sâu hơn chứ không phải ngược lại. Sách dừng lại với những câu hỏi mở về việc có con đường nào từ thời gian nguyên thủy đến ý nghĩa của tồn tại hay không. Những câu hỏi ấy được để lại cho các phần chưa bao giờ được xuất bản.

Nhân vật và thuật ngữ chính

• Dasein: Từ của Heidegger chỉ sự hiện hữu của con người, nghĩa đen là "có mặt ở đó". Nó chỉ sinh thể biết hỏi về tồn tại, và nhấn mạnh rằng chúng ta luôn nằm trong một thế giới chứ không lơ lửng phía trên như người quan sát.
• Tồn tại-trong-thế-giới (being-in-the-world): Cấu trúc cơ bản của Dasein. Chúng ta đã gắn bó với đồ vật, nơi chốn và con người trước khi nghiên cứu chúng, và tri thức mọc lên từ sự gắn bó đó, chứ không phải ngược lại.
• "Người ta" (das Man): Cái trung bình vô danh bảo ta người ta làm gì và nghĩ gì. Đời sống thường ngày phần lớn chạy theo nó, mang lại sự dễ chịu và ý nghĩa chung nhưng che khuất trách nhiệm cá nhân. Đó là một cấu trúc của đời sống, không phải một nhóm người.
• Quan tâm (Sorge): Tên Heidegger gọi sự thống nhất của tồn tại Dasein: đi trước chính mình, đã ở trong thế giới, và gắn bó với những thứ trong tầm tay. Nó gần với "điều này có ý nghĩa với tôi" hơn là lo lắng.
• Lo âu (Angst): Một tâm trạng không có đối tượng cụ thể, trong đó thế giới quen thuộc trở nên trống rỗng. Nó kéo Dasein ra khỏi "người ta" và cho thấy sự hiện hữu của chính mình đang bị đặt cược.
• Tồn tại-hướng-tới-cái-chết (being-toward-death): Cách Dasein liên hệ với điểm kết thúc của mình suốt cuộc đời. Cái chết là khả thể chỉ thuộc về riêng tôi, không thể chia sẻ hay chuyển giao, nên nó trao cho đời sống hình hài.
• Tính chân thực và quyết tâm: Tính chân thực (authenticity) là làm chủ sự hiện hữu của mình thay vì trôi theo "người ta". Quyết tâm là sự sẵn sàng sáng suốt hành động theo các khả thể của mình, với con mắt mở về giới hạn của bản thân.
• Tính thời gian (temporality): Cấu trúc tương lai, quá khứ và hiện tại mà Heidegger tìm thấy bên dưới sự quan tâm. Ông coi nó nguyên thủy hơn thời gian đồng hồ và là chân trời để hiểu tồn tại. Đây là khái niệm then chốt của sách.
• Edmund Husserl: Triết gia người Đức (1859–1938), người sáng lập hiện tượng học và là thầy của Heidegger. Tồn tại và Thời gian được đề tặng ông và giữ phương pháp mô tả kinh nghiệm của ông, dù thay đổi mục đích.

Áp dụng các ý tưởng

Heidegger không viết sách tự lực, và các ý tưởng không đi kèm hướng dẫn. Dù vậy chúng vẫn có thể đổi cách bạn nhìn những điều bình thường.

• Quan sát dụng cụ của bạn. Để ý điều bạn thôi nhìn thấy khi nó chạy tốt, như điện thoại, ngôn ngữ hay thói quen của mình, và điều bạn thấy khi nó hỏng.
• Kiểm tra "người ta". Trước khi nhận một quan điểm hay một kế hoạch, hãy hỏi mình đã chọn nó hay chỉ nhặt nó từ những người xung quanh.
• Đọc tâm trạng như một thông tin. Tâm trạng cho bạn biết mọi thứ có ý nghĩa với bạn ra sao trước khi bạn có lý lẽ.
• Để hữu hạn làm sáng tỏ. Nghĩ thành thật về quỹ thời gian có hạn có thể giúp phân biệt việc thực sự gấp với việc chỉ ồn ào.

Với lần đọc đầu, hãy đọc chậm Phần Một và giữ một bảng thuật ngữ tiếng Đức. Các bản dịch tiếng Anh phổ biến là của John Macquarrie và Edward Robinson (1962) và của Joan Stambaugh (1996, hiệu đính 2010). Hai bản dùng từ khác nhau cho một số thuật ngữ, nên hãy bám một bản trong lúc đọc. Hãy nhớ rằng sách chưa hoàn tất, và coi các chương cuối là điểm khởi đầu cho các tác phẩm sau, không phải một hệ thống khép kín.