Cộng hòa (The Republic)

Tóm tắt từng quyển

Cảnh báo tiết lộ nội dung: phần này kể toàn bộ cốt truyện, kể cả phần kết. Cộng hòa gồm mười quyển, và hướng dẫn dưới đây đi theo đúng thứ tự đó.

Quyển 1: Công lý là gì?

Cuộc đối thoại mở đầu ở Piraeus, hải cảng của Athens, tại nhà của một ông lão giàu có tên Cephalus. Socrates hỏi ông công lý là gì. Cephalus đáp đó là nói sự thật và trả hết nợ, nhưng Socrates chỉ ra rằng trả lại vũ khí đã mượn cho một người đã hóa điên thì không đúng. Polemarchus sau đó đề nghị công lý là giúp bạn và hại kẻ thù, và Socrates lập luận rằng làm hại bất kỳ ai chỉ khiến họ tệ hơn. Thrasymachus xông vào và tuyên bố công lý chẳng qua là cái có lợi cho kẻ mạnh hơn, và bất công mới có lời. Socrates đáp rằng một nhà cai trị đích thực, như thầy thuốc, làm việc vì lợi ích của những người mình phục vụ. Quyển này kết thúc mà chưa có câu trả lời dứt khoát. Câu hỏi bỏ ngỏ ấy dẫn dắt chín quyển còn lại.

Quyển 2: Thử thách của Glaucon và thành bang đầu tiên

Glaucon chưa hài lòng. Ông kể câu chuyện chiếc nhẫn của Gyges, thứ khiến người đeo trở nên vô hình, và hỏi liệu có ai còn giữ lòng trung thực nếu không bao giờ bị bắt gặp. Em ông là Adeimantus bổ sung rằng cha mẹ và các thi sĩ chỉ ca ngợi công lý vì những gì nó mang lại. Cả hai đề nghị Socrates chứng minh rằng công lý tự thân đã là điều tốt. Socrates gợi ý tìm công lý trong một thành bang trước, vì thành bang lớn hơn và dễ đọc hơn một tâm hồn đơn lẻ. Ông phác ra một thành bang giản dị, rồi nó lớn dần thành một thành bang xa hoa và cần đến một đội quân vệ binh. Quyển này khép lại bằng câu hỏi các vệ binh trẻ nên được nghe những câu chuyện nào. Đây là thử thách mà cả tác phẩm sẽ trả lời.

Quyển 3: Giáo dục vệ binh và lời nói dối cao quý

Socrates tiếp tục định hình nền giáo dục của các vệ binh. Truyện kể không được cho thấy các vị thần nói dối hay các anh hùng hèn nhát, còn âm nhạc và thi ca phải dạy về trật tự và lòng dũng cảm. Thể dục rèn luyện cả tính cách lẫn thân thể. Những vệ binh giỏi nhất sẽ cai trị, số còn lại làm người trợ giúp. Để giữ thành bang đoàn kết, Socrates đề xuất một “lời nói dối cao quý”: công dân được bảo rằng họ sinh ra từ lòng đất, trong tâm hồn mang vàng, bạc hoặc đồng, và điều đó quy định vai trò của họ. Vệ binh không được sở hữu tài sản riêng. Plato coi giáo dục là nền móng của chính trị, còn lời nói dối cao quý vẫn là một trong những ý tưởng bị tranh luận nhiều nhất của sách.

Quyển 4: Bốn đức tính và ba phần của tâm hồn

Adeimantus phản đối rằng các vệ binh không có tài sản sẽ không hạnh phúc. Socrates đáp rằng mục tiêu là hạnh phúc của cả thành bang, không phải của riêng một giai tầng. Theo ông, một thành bang được lập đúng sẽ có bốn đức tính: trí tuệ nơi người cai trị, lòng dũng cảm nơi binh sĩ, sự tiết độ là sự đồng thuận về việc ai nên cai trị, và công lý, tức mỗi giai tầng làm đúng công việc của mình. Sau đó ông lập luận rằng tâm hồn có ba phần: lý trí, tinh thần (khí phách) và dục vọng. Một người là công chính khi lý trí dẫn đầu, tinh thần hỗ trợ lý trí và dục vọng biết vâng theo. Đây là câu trả lời cốt lõi của Plato: công lý là trật tự bên trong, còn bất công là một dạng nội chiến trong chính con người.

Quyển 5: Ba đợt sóng và vị vua triết gia

Bị thúc ép giải thích việc các vệ binh sẽ chung vợ con ra sao, Socrates đưa ra ba đề xuất táo bạo mà ông gọi là những đợt sóng. Thứ nhất, nữ vệ binh được giáo dục và làm việc như nam giới, vì khác biệt thật sự nằm ở năng lực chứ không ở giới tính. Thứ hai, các vệ binh sống chung và thành bang nuôi dạy con cái. Thứ ba, và khó nhất: các thành bang sẽ không hết rắc rối cho đến khi các triết gia cai trị hoặc những người cai trị trở thành triết gia. Để bảo vệ ý này, ông phân biệt triết gia, người yêu việc nhìn thấy chính chân lý, với những người mê hình ảnh và âm thanh, vốn chỉ nắm được ý kiến. Ý niệm vua triết gia xuất hiện ở đây, và nó giải thích vì sao thành bang lý tưởng được dẫn dắt bằng tri thức chứ không bằng sự nổi tiếng.

Quyển 6: Cái Thiện, mặt trời và đường phân chia

Socrates giải thích vì sao các triết gia thực thụ trông vô dụng hoặc hư hỏng trong những thành bang có thật: đám đông thưởng cho kẻ xu nịnh, còn những người trẻ có tài bị bạn xấu làm hư. Ông ví một quốc gia với con tàu mà thủy thủ đoàn tranh giành bánh lái và phớt lờ người hoa tiêu đích thực duy nhất. Người cai trị phải học môn học cao nhất, Ý niệm về Cái Thiện (Form of the Good), mà ông chỉ mô tả qua hình ảnh. Cái Thiện giống như mặt trời: nó giúp ta nhìn thấy mọi vật và ban sự sống cho chúng. Ông tiếp tục vẽ đường phân chia, xếp bốn cấp độ hiểu biết từ tưởng tượng và niềm tin lên tới suy luận và tri thức thuần túy. Những hình ảnh này trình bày quan điểm của Plato rằng tri thức hướng tới các Ý niệm bất biến, chứ không phải những thứ đổi thay mà ta nhìn thấy.

Quyển 7: Hang động và việc giáo dục các triết gia

Quyển 7 mở đầu bằng ngụ ngôn hang động. Những tù nhân bị xích từ nhỏ chỉ thấy các bóng trên tường và cho đó là thực tại. Một người được thả, leo ra ánh nắng và dần học cách nhìn những vật thật, cuối cùng là nhìn mặt trời. Nếu quay lại, những bạn tù cũ sẽ cười nhạo anh và thậm chí có thể giết anh. Socrates sau đó trình bày nền giáo dục của những người cai trị tương lai: số học, hình học, thiên văn và hòa âm, dẫn tới biện chứng, phương pháp suy luận hướng về Cái Thiện. Ai đã thấy chân lý thì phải quay lại cai trị hang động, dù miễn cưỡng. Ở đây, giáo dục nghĩa là xoay cả tâm hồn hướng về chân lý chứ không phải nhồi nhét kiến thức.

Quyển 8: Thành bang và con người sa sút ra sao

Socrates mô tả cách thành bang tốt nhất sẽ sa sút qua bốn chế độ tệ hơn. Chế độ danh dự (timocracy) là sự cai trị của danh dự và binh sĩ; chế độ đầu sỏ (oligarchy) là sự cai trị của người giàu; dân chủ là sự cai trị của số đông tự do; chuyên chế là sự cai trị của một ông chủ duy nhất. Mỗi chế độ có một kiểu người tương ứng, tính cách phản chiếu thành bang. Chế độ đầu sỏ tự hủy hoại vì lòng ham tiền và khoảng cách giàu nghèo ngày một rộng. Trong dân chủ, lòng yêu tự do biến thành hỗn loạn, dân chúng đi tìm một người bảo vệ, và người ấy trở thành kẻ chuyên chế. Với Plato, sự suy tàn chính trị bắt đầu từ các giá trị của chính công dân.

Quyển 9: Nỗi khốn khổ của kẻ chuyên chế và phần thưởng của công lý

Người mang tính chuyên chế bị dục vọng hoang dại chi phối, sống trong sợ hãi, không bao giờ tự do hay thỏa mãn. Socrates đưa ra ba lập luận cho rằng cuộc sống công chính là hạnh phúc nhất. Thứ nhất, người xứng đáng cai trị là người hạnh phúc nhất còn kẻ chuyên chế khốn khổ nhất. Thứ hai, mỗi phần của tâm hồn có những thú vui riêng, nhưng chỉ người yêu minh triết mới nếm trải tất cả và có thể phán xét. Thứ ba, thú vui của trí óc thật hơn và bền hơn thú vui của thể xác. Ông kết thúc bằng hình ảnh tâm hồn như một con quái vật nhiều đầu, một con sư tử và một con người, và nói rằng phần người phải được làm cho mạnh nhất. Thử thách của Glaucon ở Quyển 2 cuối cùng đã được trả lời.

Quyển 10: Thi ca, tâm hồn và huyền thoại về Er

Socrates quay lại bàn về thi ca và nói nghệ thuật mô phỏng cách chân lý ba bước: chiếc giường của họa sĩ sao chép chiếc giường của thợ mộc, vốn lại sao chép Ý niệm về chiếc giường. Thi ca còn nuôi dưỡng cảm xúc bằng cái giá của lý trí, nên phần lớn bị loại khỏi thành bang lý tưởng, dù những người bênh vực nó được mời trình bày lý lẽ. Ông lập luận rằng tâm hồn bất tử và công lý được đền đáp cả khi sống lẫn sau khi chết. Tác phẩm kết thúc bằng Huyền thoại về Er, một người lính trở về từ cõi chết và kể lại cách các linh hồn chọn cuộc đời kế tiếp. Huyền thoại để lại cho người đọc một điểm cuối: lựa chọn của ta định hình con người ta trở thành, nên biết thế nào là một cuộc sống tốt là điều quan trọng.

Ngụ ngôn hang động bằng lời giản dị

Hãy hình dung những con người bị xích trong một hang động, quay mặt vào vách. Phía sau họ, ngọn lửa chiếu bóng của những vật được mang qua lên vách. Các tù nhân chưa từng thấy gì khác, nên với họ bóng chính là thế giới. Khi một người được thả, ánh sáng làm mắt anh đau và những cái bóng vẫn có vẻ thật hơn. Dần dần anh quen và nhìn được mặt trời. Trong câu chuyện, bóng tượng trưng cho vẻ bề ngoài và ý kiến thường ngày, thế giới bên ngoài tượng trưng cho các Ý niệm bất biến, còn mặt trời tượng trưng cho Ý niệm về Cái Thiện. Người tù quay trở xuống tượng trưng cho bổn phận của triết gia là chia sẻ điều mình đã học được.

Nhân vật và thuật ngữ chính

• Socrates. Người nói chính và người kể chuyện. Ông là một triết gia Athens có thật và là thầy của Plato, kiểm nghiệm các ý tưởng bằng cách đặt câu hỏi. Trong sách này, ông lập luận rằng công lý là một dạng trật tự, trước hết trong thành bang rồi đến trong tâm hồn.
• Glaucon. Anh trai của Plato và là người tranh luận hăng hái. Câu chuyện chiếc nhẫn của Gyges buộc Socrates phải chứng minh rằng công lý đáng có vì chính nó, không chỉ vì phần thưởng.
• Adeimantus. Em của Glaucon, tức cũng là anh của Plato. Ông chỉ ra rằng cha mẹ và thi sĩ ca ngợi công lý vì phần thưởng của nó, và ở Quyển 4 ông hỏi liệu các vệ binh có thể thật sự hạnh phúc khi không có tài sản.
• Thrasymachus. Một thầy dạy hùng biện, thuộc nhóm ngụy biện (sophist), người lập luận ở Quyển 1 rằng công lý là lợi ích của kẻ mạnh hơn. Ông đại diện cho quan điểm rằng quyền lực, chứ không phải điều thiện, quyết định đúng sai.
• Cephalus và Polemarchus. Cephalus là ông lão giàu có chủ nhà, gắn công lý với sự trung thực và việc trả nợ. Con trai ông là Polemarchus, mượn lời một thi sĩ, định nghĩa công lý là giúp bạn và hại kẻ thù.
• Vệ binh và vua triết gia. Vệ binh là giai tầng bảo vệ và điều hành thành bang lý tưởng sau khi được huấn luyện nghiêm ngặt. Những người khôn ngoan nhất trong số họ, những người biết Cái Thiện, trở thành vua triết gia. Họ không có tài sản và không có gia đình riêng.
• Ý niệm về Cái Thiện. Nguyên lý cao nhất trong tư tưởng Plato. Như mặt trời, nó làm cho mọi thứ khác có thể được nhận biết và ban cho chúng giá trị. Người cai trị phải hiểu nó trước khi có thể cai trị tốt.
• Er. Người lính kể huyền thoại cuối cùng. Ông tử trận, sống lại vào ngày thứ mười hai và kể những gì mình thấy: các linh hồn bị phán xét sau khi chết rồi chọn những cuộc đời mới.

Viết về cuốn sách này

Cộng hòa rất dài, nên hãy chọn một câu hỏi thay vì cố bao quát tất cả. Bốn điểm xuất phát hay:

• Chiếc nhẫn của Gyges: bạn có hành xử như cũ nếu không ai nhìn thấy bạn? Câu trả lời nói gì về lý do con người trung thực?
• Hang động: bạn đã từng nhầm một cái bóng với sự thật ở đâu, chẳng hạn một tin đồn trên mạng hay ấn tượng đầu tiên?
• Vua triết gia: trao quyền cho người hiểu biết nhất có khôn ngoan không? Ai quyết định ai là người hiểu biết?
• Lời nói dối cao quý: một lời nói dối có bao giờ tốt cho cả cộng đồng?

Bài luận tốt đi theo ba bước. Nêu luận điểm của Plato bằng lời của bạn. Kiểm nghiệm nó bằng một ví dụ từ cuộc sống, trường học hoặc tin tức. Rồi nói bạn đồng ý ở đâu và nghi ngờ ở đâu. Chính Plato cũng chừa chỗ cho bất đồng: ông để những người bênh vực thi ca lên tiếng, và Glaucon cùng Adeimantus phản biện suốt tác phẩm. Nếu trích dẫn, hãy giữ ngắn, ghi rõ số quyển và giải thích đoạn trích thay vì để nó đứng một mình.