How to Think Like a Roman Emperor

Cuộc đời Marcus Aurelius theo mạch sách

Sách theo chân Marcus Aurelius qua những nét lớn của cuộc đời ông, bắt đầu khi ông còn là một quý tộc trẻ tại triều đình Hadrianus và kết thúc khi ông trị vì với tư cách hoàng đế. Đây là lớp thứ nhất: khung đời người như cuốn sách trình bày. Tác giả không đưa ra điều này như một danh sách sự kiện, mà dùng nó làm khung để người đọc thấy một người xuất thân quyền quý đã đi đến vị trí cao nhất của thế giới La Mã và cố gắng rèn kỷ luật nội tâm ra sao để gánh vác trách nhiệm đó.

Cuốn sách đặt các giai đoạn trong cuộc đời Marcus cạnh những ý tưởng rút ra từ chính trang viết của ông, để mỗi phần câu chuyện gắn với một câu hỏi về cách nghĩ, cách phán đoán và cách hành động. Người đọc nên giữ cả hai nửa trong tầm mắt. Đời sống cho bối cảnh, còn ý tưởng cho lối suy luận mà sách rút ra từ đó.

Cuốn sổ suy ngẫm như một cẩm nang thực tiễn

Phần này thuộc lớp thứ hai: chính những ý tưởng trong cuốn sổ suy ngẫm. Marcus ghi lại những suy nghĩ như một cuốn sổ riêng tư, và sách đọc cuốn sổ ấy như một cẩm nang làm việc hơn là một triết học đã hoàn tất. Các ý tưởng khắc kỷ trọng tâm đi xuyên suốt gồm: sự phân định giữa điều thuộc về ta và điều không thuộc về ta, vai trò của lý trí trong việc xét lại ấn tượng, ý thức hành động vì lợi ích chung, và thói quen chấp nhận biến đổi mà vẫn giữ được điềm tĩnh.

Trong cuốn sổ, những ý tưởng này không được trình bày như lý thuyết trừu tượng. Chúng được lặp lại, diễn đạt lại và được thử thách trước những áp lực thường ngày của đời sống công vụ bận rộn: bực bội với người khác, nỗi sợ mất mát, mệt mỏi và cám dỗ đo giá trị bản thân bằng lời khen. Điểm then chốt là một bộ ý tưởng chỉ thật sự hữu ích khi được thực hành lặp đi lặp lại.

Ba ý tưởng đáng giữ lại

• Ranh giới kiểm soát. Một số điều phụ thuộc vào ta, như phán đoán và lựa chọn của mình, còn một số thì không, như danh tiếng hay hành động của người khác.
• Lý trí như một thực hành. Ấn tượng đến trước khi ta kịp nghĩ. Thói quen khắc kỷ là dừng lại và xem xét nó trước khi nó trở thành hành động.
• Phụng sự người khác. Mỗi người là một phần của cộng đồng rộng lớn hơn, nên mục đích của hành động là phục vụ cộng đồng chứ không chỉ là lợi ích riêng.

Cách đọc của tác giả: khắc kỷ như tự cải thiện bản thân

Đây là lớp thứ ba, thuộc về cách đọc của chính tác giả. Donald J. Robertson là nhà trị liệu tâm lý theo liệu pháp nhận thức hành vi và là nhà văn, người coi khắc kỷ là một phương pháp tự cải thiện bản thân. Theo cách đọc này, các ý tưởng trong cuốn sổ không chỉ là ghi chép lịch sử về cách nghĩ của một hoàng đế. Chúng là một chuỗi bài tập mà người đọc hiện đại có thể thử trong đời sống hằng ngày.

Tác giả đọc cuốn sổ cổ như một hướng dẫn thực tiễn để tự điều hòa cảm xúc. Ông liên hệ suy luận khắc kỷ với cách liệu pháp nhận thức hành vi xem xét mối quan hệ giữa cách hiểu sự việc và cảm xúc. Theo quan điểm của tác giả, khi đánh giá một tình huống khác đi thì phản ứng cảm xúc với nó cũng có thể thay đổi. Đây là cách diễn giải hiện đại đối với văn bản cổ, và người đọc nên xem đó là khung nhìn của tác giả, chứ không phải lời tuyên bố nguyên văn của cuốn sổ.

Đâu là ranh giới giữa tái dựng lịch sử và diễn giải

Người đọc muốn hiểu sâu cuốn sách nên tách ba loại nội dung ra khỏi nhau. Loại thứ nhất là những nét lớn trong cuộc đời Marcus mà sách theo chân. Loại thứ hai là điều cuốn sổ nói, theo cách khái quát. Loại thứ ba là cách đọc hiện đại của tác giả về việc áp dụng những ý tưởng đó vào đời sống cảm xúc hằng ngày.

Các sự kiện cụ thể, mốc thời gian và những chi tiết riêng tư của đời sống hoàng đế là nơi kiến thức lịch sử trở nên mỏng hơn. Cuốn sách giữ phần tái dựng sát với mạch đời mà nó theo đuổi, và đánh dấu rõ những phần là tái dựng của chính tác giả. Khi một đoạn văn đọc như một cảnh phim, hãy tự hỏi nó đang mô tả một sự kiện hay cách hình dung về sự kiện đó.

Những điều cuốn sách không khẳng định

Cuốn sách là hướng dẫn về tư duy và thực hành, không phải lịch sử Đế chế La Mã, cũng không thay thế được chăm sóc y tế hay tâm lý chuyên môn. Sách không giải quyết các tranh luận về cách quan điểm riêng của Marcus hình thành, cũng không cho người đọc bức tranh đầy đủ về toàn bộ triều đại. Ai muốn hiểu sâu lịch sử chính trị nên tìm đến các công trình sử học chuyên biệt. Còn với người muốn làm quen với chính các ý tưởng, cuốn sách là điểm khởi đầu hữu ích.

Những liên hệ của tác giả với tâm lý trị liệu là khung nhìn riêng của ông. Chúng cho thấy một chuyên gia tiếp cận các ý tưởng khắc kỷ ra sao, nhưng việc đọc sách không thể thay thế sự hỗ trợ chuyên môn. Người đang đối mặt với khó khăn cảm xúc nghiêm trọng nên trao đổi với chuyên gia có đủ trình độ.

Thực hành: một tuần thử nghiệm với các ý tưởng

Cách đọc tự cải thiện bản thân của tác giả gợi ý một bài tập đơn giản có thể thử trong bảy ngày. Hãy chuẩn bị một cuốn sổ nhỏ và dùng nó mỗi ngày để ghi vài dòng suy ngẫm ngắn.

• Mỗi sáng, viết ra những điều có thể gặp trong ngày và chia chúng thành điều thuộc khả năng của bạn và điều không.
• Khi bực bội nổi lên trong ngày, dừng lại và viết một câu mô tả ấn tượng ấy trước khi quyết định phản ứng.
• Mỗi ngày chọn một việc làm vì người khác và ghi lại cảm giác của bạn.
• Buổi tối, xem lại ngày của mình và chọn một phán đoán mà bạn muốn điều chỉnh.

Cuối tuần, hãy đọc lại các ghi chép theo thứ tự. Mục tiêu không phải là tìm ra một phương pháp hoàn hảo, mà là nhận ra cùng một thói quen suy luận thay đổi thế nào từ ngày này sang ngày khác.