Bên kia thiện và ác (Beyond Good and Evil)

Tóm tắt theo từng phần

Tên đầy đủ của sách là Bên kia thiện và ác: Khúc dạo đầu cho một triết học của tương lai. Sách có lời tựa, chín phần và một bài thơ kết, với 296 cách ngôn được đánh số. Mỗi cách ngôn đều đọc riêng được, nên phần tóm tắt dưới đây đi theo mạch của các phần.

Phần 1: Về những định kiến của các triết gia

Lời tựa mở đầu bằng một câu đùa cũng là một thách thức: giả sử chân lý là một người phụ nữ, thì các triết gia có phải là những kẻ theo đuổi vụng về không? Sau đó Nietzsche đặt một câu hỏi mà trước ông ít người hỏi: vì sao ta muốn chân lý, mà không muốn phi chân lý? Ông nhận ra các triết gia thích chia thế giới thành những cặp đối lập như đúng và sai, vị tha và ích kỷ, như thể điều tốt không bao giờ mọc ra từ điều xấu. Ông nghi ngờ câu “tôi tư duy” của Descartes chắc chắn như vẻ ngoài của nó, và đề xuất ý chí quyền lực như một chìa khóa tốt hơn để hiểu điều thúc đẩy sinh vật sống. Vì sao quan trọng: cả cuốn sách dựa trên mối nghi ngờ rằng một triết học là lời thú nhận của tác giả của nó.

Phần 2: Tinh thần tự do

Ở đây Nietzsche phác họa kiểu nhà tư tưởng mà ông ngưỡng mộ. Tinh thần tự do không phải là kẻ nổi loạn để làm màu; đó là người sống được cùng sự hoài nghi, biết đeo mặt nạ và kiểm nghiệm niềm tin bằng cách thử chúng. Nietzsche nói tâm trí thích những bức tranh đơn giản và thường bóp méo thế giới để thấy thoải mái trong đó, và ông lập luận rằng một phán đoán có thể sai mà vẫn hữu ích cho sự sống. Ông cũng ca ngợi chữ “có lẽ” như từ của các triết gia mới, vì nó không chịu kết luận quá sớm. Vì sao quan trọng: phần này cho thấy phương pháp của cuốn sách, tức là thử nghiệm ý tưởng thay vì bảo vệ một hệ thống.

Phần 3: Tâm thế tôn giáo

Nietzsche nghiên cứu tôn giáo như một hiện tượng của con người, không đứng ở vị trí tín đồ cũng không đứng ở vị trí kẻ giễu cợt. Ông hỏi điều gì đẩy một người đến chỗ thánh thiện và khước từ bản thân, và đọc lịch sử đức tin Kitô giáo như một chuỗi hiến tế dài: trước hết là con người, rồi đến bản năng và tự nhiên, cuối cùng, theo cách nói của ông, là chính Thượng đế để đổi lấy “hư vô”. Ông thừa nhận tôn giáo đã rèn luyện và an ủi nhiều người, và những người cầm quyền, những nhà giáo dục đã dùng nó như một công cụ. Nhưng ông tin châu Âu hiện đại đang mất đức tin mà không nhận ra cái giá phải trả. Vì sao quan trọng: phần này dọn đường cho luận điểm rằng đạo đức châu Âu lớn lên từ các thói quen Kitô giáo.

Phần 4: Châm ngôn và những khúc chen

Phần này là một quãng nghỉ khỏi lập luận: hơn một trăm câu nói ngắn, câu đùa và nhận xét về tình yêu, tình bạn, sự phù phiếm, đàn bà và đàn ông, cùng các thói quen của tâm trí. Có câu tàn nhẫn, có câu dịu dàng, và nhiều câu rất nổi tiếng. Đây là lời cảnh báo về việc đánh nhau với quái vật mà nhìn chằm chằm vào vực thẳm, và nhận xét rằng điều gì làm vì tình yêu thì nằm bên kia thiện và ác. Các mục đọc như những tia lửa bắn ra khi đang suy nghĩ. Vì sao quan trọng: nó cho thấy Nietzsche tư duy bằng những quan sát tâm lý, và tên sách nói về động cơ, không phải về việc cho phép làm điều sai.

Phần 5: Về lịch sử tự nhiên của đạo đức

Nietzsche coi đạo đức như một đối tượng cần nghiên cứu, như nhà thực vật học nghiên cứu cây cối. Ông nhận xét châu Âu có nhiều hệ thống đạo đức nhưng một bản năng chi phối: mong muốn của bầy đàn về an toàn, bình đẳng và phục tùng, khoác bộ áo của lương tâm. Ông gọi mọi nền đạo đức là một dạng “chuyên chế chống lại tự nhiên”, rèn luyện một dân tộc bằng kỷ luật lâu dài, và chỉ ra rằng kỷ luật ấy đã tạo nên phần lớn điều ta gọi là văn hóa. Ông không nói đạo đức nên biến mất; ông nói nó nên được xem xét. Vì sao quan trọng: từ đây, một quy tắc đạo đức là một sự kiện về con người cần được giải thích, không phải một điều răn tự giải thích.

Phần 6: Chúng ta, các học giả

Ở phần này Nietzsche tranh luận với các nhà khoa học và học giả đương thời. Ông tôn trọng công việc cẩn trọng nhưng lo ngại những chuyên gia hẹp và những người “khách quan” gọn gàng, những kẻ đóng vai tấm gương và không có ý chí riêng. Ông đối lập họ với triết gia đích thực, người là chỉ huy và nhà lập pháp, nói “sự việc sẽ như thế này”, tạo ra giá trị thay vì ghi lại sự kiện. Theo ông, học thuật phục vụ triết học và không thể thay thế nó. Vì sao quan trọng: nó giải thích đòi hỏi rằng các triết gia của tương lai phải dám sáng tạo, và cho thấy sự nghi ngờ của ông với mọi tuyên bố nhìn thế giới từ hư không.

Phần 7: Các đức hạnh của chúng ta

Nietzsche chất vấn những đức hạnh mà chính độc giả của ông tự hào, như sự trung thực, lòng thương xót và ý thức lịch sử rộng. Ông gợi ý người châu Âu hiện đại bị cuốn vào nỗi đau của người khác và vào sự tiện nghi, và sự mềm yếu ấy có thể che giấu sự thiếu cốt cách. Ông cũng thừa nhận trung thực là đức hạnh bướng bỉnh, có thể quay lại chống chính người có đức tin. Phần này kết thúc bằng vài nhận xét về phụ nữ mang đậm chủ kiến và ngày nay bị chỉ trích rộng rãi là thiên kiến; tốt nhất nên đọc chúng như bằng chứng về điểm mù của chính ông. Vì sao quan trọng: nó cho thấy ông áp dụng sự nghi ngờ cho cả bản thân và độc giả, không chỉ cho người khác.

Phần 8: Các dân tộc và tổ quốc

Phần này chuyển sang chính trị và văn hóa. Nietzsche gay gắt với chủ nghĩa dân tộc Đức, với tâm trạng nặng nề ông thấy trong âm nhạc và tư tưởng Đức, và với những người bài Do Thái đương thời, mà ông bác bỏ. Ông hình dung một “người châu Âu tốt” đứng trên những tranh chấp dân tộc nhỏ nhen, và dự đoán các dân tộc châu Âu sẽ hòa trộn và tiến tới thống nhất hơn. Ông cũng nhận xét về người Pháp, người Anh và các dân tộc khác bằng những khái quát rộng, phản ánh định kiến thế kỷ 19 hơn là phân tích cẩn trọng. Vì sao quan trọng: nó cho thấy Nietzsche, người mà những kẻ theo chủ nghĩa dân tộc sau này tìm cách giành lấy, đã khinh miệt chủ nghĩa dân tộc ngay trong thời của ông.

Phần 9: Thế nào là cao quý?

Phần dài nhất và nổi tiếng nhất hỏi điều gì làm nên một kiểu người cao quý. Nietzsche nói các nền văn hóa cao thường lớn lên từ những xã hội có đẳng cấp và khoảng cách giữa người với người. Rồi ông phân biệt hai kiểu đạo đức. Trong đạo đức chủ nhân, “tốt” nghĩa là kiêu hãnh, mạnh mẽ và tự khẳng định, còn “xấu” nghĩa là tầm thường. Trong đạo đức nô lệ, kẻ yếu, sợ hãi và oán hận gọi những kẻ áp bức mình là “ác” và sự hiền lành là “thiện”. Các xã hội thực tế pha trộn cả hai. Theo ông, tâm hồn cao quý có lòng tôn kính với chính mình. Vì sao quan trọng: sự đối lập này là hạt giống của cuốn sách tiếp theo, Phả hệ học của đạo đức, và là ý tưởng được trích dẫn nhiều nhất trong tác phẩm.

Khúc hậu ca: Từ những ngọn núi cao

Một khúc hậu ca bằng thơ khép lại cuốn sách. Trong đó Nietzsche cất tiếng như một người lữ hành trên núi cao, thương tiếc những người bạn không theo ông và chào đón những người bạn mới sẽ theo. Không khí ấm áp hơn mọi thứ trong những trang trước, và nó cho biết cuốn sách viết cho ai: những độc giả chưa ra đời, hoặc chưa được tìm thấy. Bài thơ ngắn và trang trọng, có vần trong nguyên bản tiếng Đức. Vì sao quan trọng: bài thơ cho thấy sự khắc nghiệt của cuốn sách phục vụ một niềm hy vọng có bạn đồng hành trong tư duy.

Nhân vật và thuật ngữ chính

• Friedrich Nietzsche (1844–1900). Triết gia Đức, từng là giáo sư ngữ văn cổ điển tại Basel. Ông viết Bên kia thiện và ác vào năm 1885–86 sau khi rời đại học vì sức khỏe, như một lần trình bày lại ngắn gọn, thẳng thắn hơn những ý tưởng trong Zarathustra đã nói như thế.
• Ý chí quyền lực. Phỏng đoán của Nietzsche rằng động lực cơ bản của sinh vật sống là lớn lên, giải phóng sức mạnh và vượt qua kháng cự, chứ không chỉ để sống sót. Ông đưa nó ra như một giả thuyết để giải thích tâm lý và đạo đức, và nó rất dễ bị hiểu nhầm thành sự thèm khát thống trị đơn thuần.
• Thuyết viễn cận (perspectivism). Ý tưởng rằng tri thức luôn đến từ một vị trí, với những bản năng và lợi ích nhất định đứng đằng sau. Nietzsche không kết luận mọi quan điểm đều tốt như nhau; ông đòi hỏi nhiều con mắt hơn, nhiều góc nhìn hơn, và sự trung thực về góc nhìn mà ta đang dùng.
• Các tinh thần tự do. Kiểu nhà tư tưởng độc lập mà Nietzsche hy vọng và hướng tới. Họ tò mò, dám hoài nghi, chịu được rủi ro và không bị trói vào đảng phái, quốc gia hay tín điều. Ông gọi họ là những kẻ cám dỗ và những người thử nghiệm, chứ không phải một nhóm đã hoàn chỉnh.
• Các triết gia của tương lai. Phụ đề của sách hứa một khúc dạo đầu cho triết học của họ. Họ là những người sáng tạo giá trị, khắt khe với chính mình và thoải mái với sự bất định. Nietzsche không nêu tên họ; ông mô tả những gì họ phải làm được.
• Đạo đức chủ nhân và đạo đức nô lệ. Hai kiểu đánh giá đạo đức cơ bản được mô tả ở phần 9. Đạo đức chủ nhân xuất phát từ cái tôi kiêu hãnh và cảm giác về giá trị của nó; đạo đức nô lệ xuất phát từ đau khổ và nỗi sợ kẻ mạnh. Nietzsche nói hai kiểu này thường pha trộn trong cùng một người.
• Đạo đức bầy đàn. Tên ông đặt cho đạo đức của số đông trung bình, vốn coi trọng an toàn, bình đẳng, thương xót và phục tùng. Ông cho rằng châu Âu hiện đại coi nó là đạo đức duy nhất và xếp các phong trào dân chủ vào số những biểu hiện của nó.
• Những người châu Âu tốt. Những người Nietzsche hy vọng sẽ nghĩ vượt ra ngoài quốc gia dân tộc. Ông thấy các nền văn hóa châu Âu đang hòa trộn, và chế giễu chủ nghĩa dân tộc cản đường, nhất là ở Đức. Ông tự xếp mình vào số họ.
• René Descartes. Triết gia Pháp thế kỷ 17, nổi tiếng với câu “tôi tư duy, nên tôi tồn tại”. Ở phần 1 Nietzsche đặt câu hỏi điểm xuất phát ấy chắc chắn đến mức nào, dùng nó làm ví dụ về một triết gia nhầm một thói quen ngữ pháp và tư duy với một sự thật hiển nhiên.

Áp dụng cuốn sách

Nietzsche là người thầy tốt cho việc viết luận và cho tư duy hằng ngày vì ông luôn hỏi một câu: vì sao ai đó muốn tin điều này? Hãy thử với một quy tắc bạn lớn lên cùng, một bản tin bạn thích, hay một niềm tin bạn chia sẻ với bạn bè. Hãy hỏi nó bảo vệ điều gì và ai được lợi.

Với một bài luận hay buổi thảo luận, có ba cách tiếp cận hiệu quả:

• Chọn một cách ngôn và giải thích luận điểm của nó bằng lời của bạn, rồi thử trên một ví dụ hiện đại.
• So sánh đạo đức chủ nhân và đạo đức nô lệ với một trường học hoặc nơi làm việc, rồi quyết định sự đối lập giúp ích ở đâu và đơn giản hóa quá mức ở đâu.
• Lấy lời cảnh báo của sách về “tính khách quan” và hỏi một cuộc điều tra công bằng sẽ cần gì thay thế.

Một số câu hỏi để suy nghĩ: Việc Nietzsche công kích lòng thương xót có công bằng không? Một người có thể chất vấn mọi giá trị mà vẫn hành động không? Một tinh thần tự do nợ người khác điều gì? Hãy cẩn thận tách điều sách nói khỏi điều các phong trào sau này nhân danh ông, và hãy trích văn bản thay vì khẩu hiệu.