Ngũ Luân Thư (The Book of Five Rings)

Ngũ Luân Thư trong năm phút

Ngũ Luân Thư là cuốn sách về chiến lược của kiếm sĩ Miyamoto Musashi, viết vào cuối đời ông ở Kumamoto. Musashi kể rằng từ thời trẻ ông đã giao đấu hơn sáu mươi trận mà chưa từng thua. Sau tuổi ba mươi nhìn lại, ông tự hỏi mình thắng là nhờ đã nắm được chiến lược, hay nhờ tài bẩm sinh, hay vì đối thủ yếu. Ông tiếp tục rèn luyện, và đến khoảng năm mươi tuổi cảm thấy mình đã tự nhiên đạt tới Đạo. Cuốn sách ghi lại những gì ông học được. Tên sách ám chỉ năm yếu tố là Địa, Thủy, Hỏa, Phong và Không, và nội dung được chia thành năm quyển tương ứng.

Tóm tắt từng quyển

Quyển 1: Địa

Quyển Địa là phần mở đầu. Musashi giải thích vì sao ông gọi đề tài của mình là con đường chiến lược, hay heihō, và nói rằng đó là con đường dành cho người võ sĩ nói chung, không chỉ cho kiếm sĩ. Ông ví người chỉ huy với một bậc thầy thợ mộc, người phải hiểu vật liệu, bản vẽ và năng lực của thợ. Tiếp đó ông giới thiệu trường phái hai kiếm, giải thích vì sao chia sách thành năm quyển, rồi kết bằng một danh sách ngắn các thói quen dành cho người học, như học nhiều nghề, để ý những điều nhỏ và không làm điều vô ích. Quyển này quan trọng vì nó đặt khung cho mọi thứ phía sau: chiến lược là một cách sống và làm việc trọn vẹn, không phải một túi mẹo đánh kiếm.

Quyển 2: Thủy

Quyển Thủy là phần thực hành cốt lõi về kỹ thuật và tâm trí. Nước có hình dạng của vật chứa nó, và Musashi muốn tinh thần của người chiến đấu cũng linh hoạt như vậy: bình tĩnh, không căng thẳng cũng không cẩu thả, và trong trận đánh cũng như ngoài đời thường. Ông dạy về tư thế, cách nhìn rộng trong đó “mắt cảm nhận” (kan) mạnh còn “mắt nhìn” (ken) yếu, cách cầm kiếm thả lỏng, và bước chân giống nhau khi đi bộ lẫn khi giao đấu. Ông nêu năm thế đứng và năm đường kiếm cơ bản, đồng thời nhấn mạnh rằng mọi động tác đều nhắm tới việc chém trúng đối thủ. Ông khép lại bằng ý rằng một nghìn ngày luyện tập rèn nên kỹ năng, và mười nghìn ngày mài giũa nó. Quyển này quan trọng vì cho thấy phương pháp của ông dựa trên sự lặp lại và sự chú tâm thả lỏng.

Quyển 3: Hỏa

Quyển Hỏa bàn về những trận đánh thật, từ một người đấu một người đến quân đội đối đầu quân đội. Lửa bùng lên và tắt đi rất nhanh, nên quyển này nói về nhịp điệu, vị trí và việc giành thế chủ động. Musashi mô tả cách tận dụng ánh sáng và địa hình, ba loại chủ động (ra đòn trước, chờ đợi, hoặc cùng ra đòn một lúc với đối thủ), và nhiều cách phá nhịp của đối phương: chặn một đòn ngay trước khi nó bắt đầu, đặt mình vào vị trí của kẻ địch, và làm lung lay sự bình tĩnh của họ. Ông khẳng định cùng một nguyên lý áp dụng cho một trận đấu tay đôi lẫn cho vạn quân. Quyển này quan trọng vì nó biến triết lý của hai quyển đầu thành khả năng phán đoán dưới áp lực.

Quyển 4: Phong

Quyển Phong dùng nghĩa cổ của chữ “gió”, tức phong cách hay lối làm, để xem xét các trường phái khác. Musashi điểm qua thói quen của các phái đối thủ: phái chuộng kiếm rất dài, phái dựa vào đòn mạnh, phái mê thế đứng cầu kỳ, phái làm quá lên chuyện bước chân hay tốc độ, và phái giấu những bài học đơn giản sau lời nói về bí truyền và nội truyền. Lời phê bình của ông là mỗi phái bám vào một chiêu rồi nhầm nó với toàn bộ Đạo. Quyển này quan trọng vì khi mô tả những gì ông bác bỏ, ông cho thấy rõ điều ông trân trọng: một phương pháp linh hoạt, thực dụng và trung thực về những gì thật sự hiệu quả.

Quyển 5: Không

Quyển Không là quyển ngắn nhất. Musashi nói “không” là nơi chẳng có gì có thể chỉ ra được, và là nơi chưa có gì được biết. Với ông, đó là một tâm trí không rối loạn, không bám chấp và không có đám mây nghi ngờ. Ông nói người rèn luyện theo Đạo sẽ đến một trạng thái không kỹ thuật nào còn giữ chân được mình, và hành động tự do; từ đó họ thấy Đạo là không và không là Đạo. Quyển này quan trọng vì nó gọi tên mục tiêu của cả cuốn sách: không phải thuộc làu các quy tắc, mà là khả năng hành động mà không bị quy tắc giam giữ.

Nhân vật và thuật ngữ chính

Miyamoto Musashi

Kiếm sĩ đầu thời Edo, sinh khoảng năm 1584, tự nhận đã giao đấu hơn sáu mươi trận mà chưa thua. Ông sáng lập trường phái hai kiếm Niten Ichi-ryū, chuyển đến Kumamoto trong những năm cuối đời và hoàn thành cuốn sách này không lâu trước khi mất năm 1645. Ông cũng là một họa sĩ vẽ tranh mực tài hoa.

Terao Magonojō

Học trò của Musashi, theo truyền thuyết đã nhận bản sách hoàn chỉnh không lâu trước khi vị kiếm sĩ qua đời. Bản thảo gốc của Musashi không được biết là còn tồn tại, nên các ấn bản hiện đại dựa vào những bản chép tay thời đầu.

Gia tộc Hosokawa

Lãnh chúa của lãnh địa Kumamoto ở tỉnh Higo, đã đón Musashi như một vị khách quý từ khoảng năm 1640. Ông bắt đầu viết sách trong một hang động tên Reigandō trên núi Iwato gần Kumamoto.

Sasaki Kojirō

Kiếm sĩ được nhớ đến như đối thủ nổi tiếng nhất của Musashi, được cho là đã bị đánh bại năm 1612 trên đảo Ganryūjima. Ngũ Luân Thư không nhắc đến trận đấu này, nhưng câu chuyện đã định hình hình ảnh Musashi trong dân gian.

Niten Ichi-ryū

Trường phái của Musashi, trong đó người học tập chiến đấu với một kiếm dài và một kiếm ngắn cùng lúc. Lý lẽ của ông rất thực tế: võ sĩ vốn đã mang cả hai thanh kiếm, nên cần dùng được cả hai một cách tự do.

Heihō (chiến lược)

Từ cổ chỉ nghệ thuật chiến đấu và chỉ huy. Musashi mở rộng nó vượt khỏi kiếm thuật, bao gồm cách một chỉ huy dẫn dắt, cách một thợ thủ công làm việc và cách một người rèn luyện tâm trí.

Hyōshi (nhịp và tiết tấu)

Nhịp của mọi hành động. Musashi nói mỗi nghề và mỗi nghệ thuật đều có nhịp riêng, và chiến thắng trong giao đấu đến từ việc đọc nhịp của đối thủ, giữ nhịp của mình và phá nhịp của họ.

Sen (thế chủ động)

Khả năng đặt ra nhịp độ. Musashi mô tả ba loại: ra đòn trước, chờ đối thủ ra tay, và đánh cùng lúc với đối thủ, đồng thời dạy khi nào nên dùng loại nào.

Kū (Không)

Nghĩa đen là hư không. Trong quyển cuối, nó chỉ một tâm trí trong sáng, không rối loạn, không bám chấp, không thói quen cố định. Musashi xem đó là đích đến của mọi sự rèn luyện trước đó và là nền tảng cho hành động tự do.

Những ý chính của Ngũ Luân Thư qua các câu trích

Có vài câu trong sách thường được trích dẫn. “Một nghìn ngày luyện tập để rèn nên kỹ năng, mười nghìn ngày để mài giũa nó” là câu nổi tiếng nhất, tóm lại niềm tin của Musashi vào sự lặp lại kiên nhẫn. “Hãy để mắt cảm nhận mạnh và mắt nhìn yếu” nhắc bạn quan sát toàn cảnh thay vì chỉ một điểm. “Lấy hư không làm Đạo, và thấy Đạo là hư không” khép lại cuốn sách. Đọc riêng lẻ, chúng nghe như khẩu hiệu; đặt vào mạch sách, chúng là kết luận rút ra từ cả một đời rèn luyện.

Viết về cuốn sách này

Nếu bạn viết bài luận hay báo cáo về Ngũ Luân Thư, hãy tránh chỉ kể lại các trận đấu. Hãy chọn một ý và thử đối chiếu với trải nghiệm của chính bạn. Những chủ đề hay là luyện tập và kiên nhẫn, nhìn toàn bộ tình huống, sự linh hoạt, và sự tự do đến sau khi đã học vững nền tảng. Một số câu hỏi để suy nghĩ:

• Vì sao Musashi cảnh báo việc yêu thích một loại vũ khí, một thế đứng hay một chiêu? Bạn đã bao giờ dựa quá nhiều vào một phương pháp chưa?
• “Mắt cảm nhận” có thể giúp ích thế nào trong một trận đấu, một kỳ thi hay một cuộc trò chuyện khó?
• Musashi nói hãy giữ tâm trí trong trận chiến không khác tâm trí thường ngày. Điều đó có thực tế không, và cần gì để làm được?
• Vì sao một cuốn cẩm nang chiến đấu từ thập niên 1640 vẫn được đọc trong kinh doanh, thể thao và thiết kế?

Hãy nhớ rằng Musashi viết cho võ sĩ trong một xã hội quân sự, rồi so sánh điều đó với cách độc giả hiện đại dùng cuốn sách. Trích dẫn ngắn gọn, nêu rõ tên quyển, và giải thích mỗi câu bằng lời của chính bạn.