Luận Ngữ

Tóm tắt Luận Ngữ theo từng thiên

Luận Ngữ gồm 20 thiên. Mỗi thiên được đặt tên theo những chữ mở đầu, và các thiên không được sắp xếp gọn gàng theo chủ đề. Dưới đây, mỗi thiên có một phần tóm tắt ngắn kèm lý do vì sao thiên ấy đáng chú ý.

Thiên 1: Học nhi (Xue er)

Luận Ngữ mở đầu bằng việc nêu chủ đề của mình: học tập. Khổng Tử hỏi chẳng phải là điều vui sao khi học rồi thường xuyên ôn luyện, và khi có bạn từ phương xa tới. Thiên này tiếp đó bàn về lòng hiếu kính cha mẹ, sự thành thật và đáng tin, đồng thời cảnh báo rằng lời nói khéo và vẻ mặt nịnh hiếm khi đi cùng đức nhân thật sự. Tăng Tử mỗi ngày tự xét mình ba điều: trung, tín và việc thực hành. Vì sao đáng chú ý: văn bản được đặt ra như một lối sống, chứ không phải một môn thi.

Thiên 2: Vi chính (Wei zheng)

Khổng Tử nói rằng người cai trị bằng đức giống như sao Bắc Đẩu, đứng yên một chỗ còn các vì sao khác xoay quanh. Ông phác họa cuộc đời mình: mười lăm tuổi dốc chí vào việc học, bảy mươi tuổi theo lòng mình mà không vượt khuôn phép. Ở đây có lời khuyên ôn cái cũ để hiểu cái mới, cùng lời cảnh báo rằng học mà không nghĩ thì uổng công, nghĩ mà không học thì nguy hiểm. Vì sao đáng chú ý: sự trưởng thành của cá nhân gắn trực tiếp với việc lãnh đạo xã hội.

Thiên 3: Bát dật (Ba yi)

Tên thiên lấy từ lời phàn nàn rằng một dòng họ quyền quý đã dùng đặc quyền nghi lễ vốn chỉ dành cho vua; nội dung bàn về lễ và nhạc. Một học trò hỏi gốc của lễ là gì, Khổng Tử đáp rằng sự chân thành quan trọng hơn vẻ bề ngoài: trong tang lễ, nỗi đau buồn quan trọng hơn hình thức cầu kỳ. Cuộc trò chuyện với Tử Hạ ví lễ với việc vẽ tranh. Vì sao đáng chú ý: Khổng Tử không bênh vực nghi thức rỗng tuếch; ông muốn những hình thức chứa đựng tình cảm thật.

Thiên 4: Lý nhân (Li ren)

Một thiên ngắn về đức nhân trong đời sống thường ngày. Khổng Tử nói rằng ai sáng nghe được đạo thì tối chết cũng yên lòng. Ông đối lập người quân tử, nghĩ về điều nghĩa, với kẻ tiểu nhân, nghĩ về cái lợi, và khuyên rằng thấy người hiền thì nghĩ cách bằng họ, thấy người không hiền thì tự xét lại mình. Tăng Tử giải thích rằng một sợi dây xuyên suốt đạo của thầy là trung và thứ. Vì sao đáng chú ý: đức nhân trở nên thiết thực.

Thiên 5: Công Dã Tràng (Gongye Chang)

Phần lớn đây là thiên của những lời nhận xét. Khổng Tử đánh giá từng học trò và từng người khác, và mỗi nhận xét đều cụ thể. Tử Cống hỏi thầy xem mình là người thế nào và được bảo rằng anh là một món đồ quý. Khổng Tử khen một người ham học và không thấy xấu hổ khi hỏi người dưới mình, đồng thời nghiêm khắc quở một học trò ngủ suốt ban ngày. Vì sao đáng chú ý: thiên này cho thấy một người thầy đánh giá theo hành vi chứ không theo danh tiếng.

Thiên 6: Ung Dã (Yong Ye)

Nhan Hồi, học trò được yêu quý nhất, được khen là sống với bát cơm đạm bạc trong ngõ hẹp mà không mất đi niềm vui, và chưa bao giờ phạm lại một lỗi. Khổng Tử nói người trí thích nước, người nhân thích núi. Thiên này cũng gọi trung dung là một đức hiếm có, và nói rằng khi chất phác và văn vẻ cân bằng thì đó là người quân tử. Vì sao đáng chú ý: giá trị của một người nằm ở sự thanh thản và quân bình, không phải ở của cải.

Thiên 7: Thuật nhi (Shu er)

Khổng Tử tự mô tả mình là người truyền lại chứ không phải người sáng tạo, người yêu mến những lối xưa. Ông say mê học đến quên ăn và không để ý tuổi già đang đến. Ông nói trong ba người cùng đi, ắt có người là thầy của mình, và của cải có được bất nghĩa đối với ông chỉ như đám mây nổi. Đây là bức chân dung riêng tư nhất trong cả văn bản. Vì sao đáng chú ý: bậc thầy lớn của truyền thống tự trình bày mình như một người học suốt đời.

Thiên 8: Thái Bá (Taibo)

Thiên mở đầu bằng lời ca ngợi Thái Bá, vị công tử thời cổ đã nhường ngôi, rồi gom các lời của Tăng Tử. Ông nói kẻ sĩ phải có tấm lòng rộng và chí vững, vì gánh nặng mà đường xa. Cung kính mà không có lễ thì mệt mỏi, dũng cảm mà không có lễ thì sinh loạn. Khi lâm chung, Tăng Tử bảo học trò xem tay chân mình, để chứng tỏ ông đã giữ thân thể nguyên vẹn. Vì sao đáng chú ý: thiên này cho thấy các môn đệ đã tiếp nối lời dạy như thế nào.

Thiên 9: Tử Hãn (Zi han)

Thiên bắt đầu bằng việc nói rằng Khổng Tử hiếm khi bàn về lợi, mệnh và nhân, và cho thấy ông khiêm tốn, cởi mở. Đứng bên sông, ông nhận xét rằng mọi thứ cứ trôi đi như vậy, ngày đêm không ngừng. Ông nói chỉ đến mùa lạnh mới thấy tùng bách là những cây rụng lá sau cùng, và rằng ba quân có thể bị cướp mất chủ tướng nhưng người thường không thể bị cướp mất chí. Vì sao đáng chú ý: một số câu nổi tiếng nhất về sự kiên trì xuất phát từ đây.

Thiên 10: Hương đảng (Xiang dang)

Đây là thiên khác lạ nhất. Nó đọc giống một bản ghi chép về cách cư xử hằng ngày của Khổng Tử: ông nói năng ở nhà và nơi triều đình ra sao, mặc gì, ăn thế nào, cúi chào thế nào. Có rất ít lời dạy. Một mẩu chuyện ngắn kể rằng khi chuồng ngựa của ông bị cháy, ông hỏi có ai bị thương không mà không hỏi gì đến ngựa. Vì sao đáng chú ý: các giá trị của ông hiện ra thành thói quen, với con người được đặt lên trước.

Thiên 11: Tiên tiến (Xian jin)

Khổng Tử nói về những học trò đến trước và đến sau. Thiên này thương tiếc Nhan Hồi, người mất sớm khiến Khổng Tử than rằng trời đã hại mình. Khi Tử Lộ hỏi về việc thờ quỷ thần và về cái chết, ông đáp rằng chưa biết thờ người thì sao thờ được quỷ thần, chưa biết về sự sống thì sao biết về cái chết. Ông cũng nói rằng quá cũng như không tới. Vì sao đáng chú ý: đây là một nhà tư tưởng chú tâm vào đời này và vào sự quân bình.

Thiên 12: Nhan Uyên (Yan Yuan)

Khi Nhan Hồi hỏi về đức nhân, Khổng Tử đáp đó là kiềm chế bản thân và trở về với lễ. Với Trọng Cung, ông nêu một dạng nổi tiếng của quy tắc vàng: điều gì mình không muốn thì đừng làm cho người khác. Được hỏi một nước cần gì, ông kể ra lương thực, binh bị và lòng tin, rồi nói nếu buộc phải bỏ một thứ thì lòng tin là thứ cuối cùng không được bỏ. Vì sao đáng chú ý: đạo đức và chính trị gặp nhau.

Thiên 13: Tử Lộ (Zilu)

Tử Lộ hỏi người cầm quyền nên làm gì trước, Khổng Tử nói là chính danh, để lời nói khớp với thực tế. Việc cai trị bắt đầu từ ngôn ngữ. Ông nói khi người trên ngay thẳng thì dân làm theo không cần lệnh, còn khi người trên không ngay thẳng thì lệnh ban ra cũng không ai nghe. Được hỏi nên làm gì với một nước đông dân, ông bảo trước hết làm cho dân giàu, rồi mới dạy dỗ. Người quân tử cầu hòa mà không a dua. Vì sao đáng chú ý: đây là một nền chính trị thực tế dựa trên tấm gương và lời nói trung thực.

Thiên 14: Hiến vấn (Xian wen)

Thiên được đặt tên theo một học trò hỏi thế nào là điều đáng hổ thẹn. Đây là thiên dài, gom những nhận định về quan lại, chính khách và đường đời. Khổng Tử nói người xưa học cho chính mình, còn người nay học để phô với người khác. Khi được hỏi có nên lấy ân báo oán không, ông đáp: lấy ngay thẳng báo oán, lấy ân báo ân. Một người gác cổng chế giễu ông là kẻ biết không thể được mà vẫn cố làm. Vì sao đáng chú ý: thiên này cho thấy cách Khổng Tử đối diện với những người chỉ trích.

Thiên 15: Vệ Linh Công (Wei Ling gong)

Thiên này gom nhiều lời ngắn về cách hành xử. Tử Cống xin một chữ để suốt đời làm theo, và Khổng Tử đưa ra chữ thứ (sự thấu hiểu, đặt mình vào người khác): điều gì mình không muốn thì đừng làm cho người khác. Những câu khác nói rằng người không lo xa thì ắt có buồn gần, người thợ muốn làm tốt việc thì trước hết phải mài dụng cụ, và rằng lỗi thật sự là biết sai mà không sửa. Vì sao đáng chú ý: những lời khuyên dễ mang theo nhất của Luận Ngữ tập trung ở đây.

Thiên 16: Quý thị (Ji shi)

Nhiều học giả cho rằng thiên này được thêm vào về sau, vì nó xếp lời khuyên thành những danh sách có đánh số. Phần mở đầu cảnh báo người cầm quyền nên lo về sự chia không đều hơn là lo về sự nghèo. Tiếp theo là ba loại bạn có ích (người ngay thẳng, người đáng tin, người học rộng) và ba loại bạn có hại; ba điều người quân tử phải đề phòng ở những giai đoạn khác nhau của đời người; và ba điều ông kính sợ. Vì sao đáng chú ý: truyền thống đã biến trí tuệ sống thành những danh sách dễ nhớ.

Thiên 17: Dương Hóa (Yang Huo)

Thiên mở đầu với một viên quan quyền thế tìm cách lôi kéo Khổng Tử. Trong đó có câu rằng bản tính người ta gần nhau nhưng thói quen khiến xa nhau, thể hiện niềm tin của ông vào giáo dục. Đến thăm một thị trấn nhỏ nơi người ta đang chơi nhạc, ông đùa rằng giết gà đâu cần dùng dao mổ trâu, rồi thừa nhận mình chỉ nói đùa. Ông lặp lại rằng lời nói khéo và vẻ mặt nịnh hiếm khi đi cùng đức nhân. Vì sao đáng chú ý: thiên này cho thấy mặt hài hước của một người thầy nghiêm khắc.

Thiên 18: Vi Tử (Weizi)

Thiên này nhìn ra bên ngoài, tới những người đã chọn con đường khác. Nó nêu tên những bậc hiền nhân cuối thời nhà Thương, rồi kể về các ẩn sĩ chế giễu Khổng Tử vì ông lang thang từ nước này sang nước khác giữa một thế gian đổ nát. Khổng Tử thở dài rằng không thể sống chung với chim muông, và nếu thiên hạ có trật tự thì ông đã không cần tìm cách thay đổi nó. Vì sao đáng chú ý: Luận Ngữ để cho quan điểm đối lập, lối sống ẩn dật, được lên tiếng, và nhờ vậy cho thấy vì sao ông không chọn lối ấy.

Thiên 19: Tử Trương (Zizhang)

Thiên này ghi chép các môn đệ chứ không phải Khổng Tử, như Tử Hạ, Tử Trương và Tăng Tử. Tử Hạ nói đức nhân nằm ở chỗ học rộng, giữ vững chí hướng, hỏi cho tha thiết và nghĩ về những điều gần gũi. Ông cũng nói rằng ai mỗi ngày biết mình còn thiếu gì và mỗi tháng không quên điều đã học thì có thể gọi là người hiếu học. Tử Cống bênh vực người thầy đã khuất bằng cách ví thầy với mặt trời và mặt trăng, những thứ không ai làm hại được. Vì sao đáng chú ý: việc dạy học vẫn được tiếp nối sau khi bậc thầy mất.

Thiên 20: Nghiêu viết (Yao yue)

Thiên ngắn nhất khép lại văn bản bằng ba đoạn rời: vị vua huyền thoại Nghiêu trao trách nhiệm cho Thuấn, các vị vua thời đầu gánh lấy trách nhiệm với dân, và một đoạn nói về điều người quan tốt coi trọng và tránh. Những dòng cuối cùng nói rằng không biết mệnh thì không thể làm quân tử, không biết lễ thì không thể đứng vững, không hiểu lời nói thì không thể biết người. Vì sao đáng chú ý: thiên kết thúc bằng sự tự biết mình, cách đứng giữa đời và cách đánh giá người khác công bằng.

Nhân vật và khái niệm chính

• Khổng Tử (Khổng Khâu, 551–479 TCN): một người thầy đến từ nước Lỗ, nay thuộc Sơn Đông. Ông đi khắp nơi tìm một vị vua chịu làm theo tư tưởng của mình, rồi quay về dạy học trò. Còn được gọi là Khổng Tử, Thầy Khổng.
• Nhan Hồi: học trò được yêu quý nhất. Ông nghèo, vui vẻ và hết lòng với việc học, và cái chết sớm của ông khiến Khổng Tử đau buồn sâu sắc.
• Tử Lộ: học trò dũng cảm, thẳng thắn, từng làm việc trong chính quyền. Khổng Tử thường kiềm chế sự nóng vội của anh, và tin tưởng anh.
• Tử Cống: người nói giỏi và có tài ngoại giao. Câu hỏi của ông về một chữ để làm theo suốt đời đã gợi ra lời dạy về sự thứ (đặt mình vào người khác).
• Nhân (đức tốt, lòng nhân ái): đức then chốt, là sự quan tâm đến người khác được thể hiện qua hành vi. Khổng Tử không bao giờ định nghĩa nó một lần cho xong; ông trả lời mỗi học trò một cách khác nhau.
• Lễ (nghi lễ): các hình thức ứng xử đúng mực, từ nghi thức trang trọng đến phép tắc thường ngày, đáng quý khi chúng chứa đựng sự tôn trọng thật.
• Quân tử: con người lý tưởng, được xác định bằng nhân cách chứ không bằng xuất thân. Đối lập với quân tử là tiểu nhân.

Vận dụng Luận Ngữ và viết về Luận Ngữ

Viết về Luận Ngữ sẽ dễ hơn khi bạn chọn một câu nói rồi gắn với trải nghiệm của chính mình, thay vì cố bao quát cả 20 thiên. Một vài câu hỏi để bắt đầu:

• Điều “mình không muốn thì đừng làm cho người khác” sẽ thay đổi một cuộc cãi vã hay một bài làm nhóm gần đây của bạn như thế nào?
• Khổng Tử nói quá cũng như không tới. Điều đó ứng với việc học, chơi thể thao hay công việc của bạn ở chỗ nào?
• Ông nói người quân tử không buồn khi người khác không biết đến mình. Trong thời mạng xã hội, điều này khó hơn hay dễ hơn?
• Vì sao lời khuyên của một người thầy sống cách đây 2.500 năm vẫn còn được in và đọc?

Một cấu trúc rõ ràng sẽ giúp ích: nêu câu nói và thiên chứa nó, giải thích bằng lời của bạn, đưa ra một ví dụ từ cuộc sống, và nói rằng bây giờ bạn nghĩ gì. Nhiều câu có hơn một cách hiểu hợp lý, nên quan điểm của bạn rất quan trọng. Hãy giữ phần trích dẫn ngắn và ghi rõ chúng thuộc thiên nào.